المیزان جلد۷ بخش۱۷
«وَ لَهُ الْمُلْک يَوْمَ يُنفَخُ فى الصورِ»:
مراد از اين روز قيامت است ، و اين همان معنائى است که آيه «يوم هم بارزون لا يخفى على الله منهم شىء لمن الملک اليوم لله الواحد القهار» متضمن آن است.
جهت اثبات ملک و سلطنت براى خداى تعالى، در روز قيامت
جهت اينکه فرمود: «براى او است سلطنت در روزى که در صور دميده مى شود» و حال آنکه ملک و سلطنت او منحصر در آن روز نيست ، اجمالا اين است که آن روز: روز از کار افتادن اسباب و از بين رفتن روابط و انساب است. در مباحث گذشته کم و بيش راجع به اين معنا بحث کرده ايم و به زودى نيز در جاى مناسب در باره اين معنا و هم در باره معناى «صور» ان شاء الله تعالى بحث خواهيم کرد.
« عالم الغيب و الشهادة » در سابق معناى اين جمله گذشت، و اين اسمى است از اسماى خدا که قوام مساله حساب و جزا به آن است، همچنين دو اسم «الحکيم الخبير».
آرى، خداى تعالى به علمى که به غيب و شهادت دارد، ظاهر هر چيز و باطن آن را مى داند، و هيچ ظاهرى به خاطر ظهورش و هيچ باطنى از جهت اينکه باطن است بر او پوشيده نيست ، و همچنين به حکمتى که دارد با کمال دقت و محکم کارى به کار و حساب مخلوقاتش رسيدگى مى کند و آنطور که بايد و شايد موارد کيفر و پاداش را از يکديگر تميز مى دهد، پس در کار او و حساب او ظلم و گزاف نيست.
و نيز با آگاهى و بينشى که به کنه حقيقت دارد هيچ کوچکى را به خاطر کوچکى و خرديش و هيچ بزرگى را به خاطر بزرگى و عظمتش از قلم نمی اندازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۱۰
بنابراين روشن شد که اين اسماء و صفات به نحوى که از آن بهتر تصور ندارد، اين معنا را بيان مى کند که همه مخلوقات به سوى او بازگشت خواهند نمود، و هدايت ، هدايت او است نه هدايت ديگران و دين فطرى که مردم را به آن دعوت نموده ، دين حق است نه اديان ديگر، زيرا که خداى تعالى اگر عالم را آفريد به خاطر منظورى است که داشت ، و آن منظور بازگشت مردم است به سوى او، و به همين منظور روز بازگشت را به وجود خواهد آورد، و خواهد فرمود: «کن» و چون قول او حق است.
پس چنين روزى خواهد آمد و در آن روز براى همه معلوم خواهد شد که ملک و سلطنت براى او است ، و غير او هيچ کسى سلطنت بر چيزى ندارد. وقتى اين معنا براى همه معلوم شد، آن وقت خداوند با تشخيصى که دارد فرمانبرداران خود را از گنهکاران ، تميز مى دهد، چون او از آنجائى که حکيم و خبير است ، هر غيب و شهادت را مى داند.
از آنچه که تاکنون گفته شد، چند نکته به دست آمد:
اول اينکه: غرض از ذکر کلمه «حق» اين است که بفهماند خلقت آسمانها و زمين به حق بوده و «حق» وصف آن است. و ما در چند صفحه قبل معناى حق بودن فعل و قول خدا را بيان کرديم. و اما اينکه بعضى از مفسرين گفته اند که معناى اين کلمه اين است که: «خداوند آسمانها و زمين را با قول حق آفريده»، معناى بعيدى است.
دوم اينکه : از ظاهر سياق برمى آيد که جمله «يوم يقول کن فيکون» در مقام بيان داستان قيامت است، و گر نه خلقت هر چيزى به همين نحو است که به آن گفته شود: «کن» و آن هم موجود گردد.
سوم اينکه: اگر از ميان همه اوصاف و خصوصيات قيامت تنها مساله «نفخ صور» را ذکر کرد براى اشاره کردن به خصوصيتى بود که مناسب با مقام است ، و آن مساله کيفيت احضار عام است که جمله «و هو الذى اليه تحشرون» آن را بيان مى کند.
زيرا که حشر يعنى با اجبار مردم را اخراج کردن و در جائى جمع نمودن ، که نفخ در صور هم همين معنا را مى رساند، زيرا موقعى شيپور مى زنند که بخواهند افراد لشکر را براى امر مهمى بسيج کنند، در قيامت نيز در صور دميده مى شود و مردم از قبرها بيرون آمده براى حضور در محکمه الهى به عرصه محشر در مى آيند «و نفخ فى الصور فاذا هم من الاجداث الى ربهم ينسلون». تا آنجا که مى فرمايد «إن کانت الا صيحة واحدة فإذا هم جميع لدينا محضرون ، فاليوم لا تظلم نفس شيئا و لا تجزون الا ما کنتم تعملون».
در آيه مورد بحث کلمه يوم در هر دو مورد به يک معنا نيست . بلکه مراد از «يوم» اول مطلق ظرف است مثل اين که مى گوييم: «روزى که خدا حرکت را آفريد، و روزى که شب و روز را به وجود آورد» و حال آنکه روزهاى معمولى زائيده حرکت و متفرع بر آن است ، به خلاف يوم دوم که به معناى روزهاى معمولى و روزى است که قيامت در آن روز بر پا مى شود.
بحث روايتى
در کتاب الدر المنثور در ذيل جمله «يقص الحق...» مى گويد: دار قطنى در کتاب «افراد» و ابن مردويه از ابى بن کعب روايت کرده اند که گفت: رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم ) به مردى ياد داد که آيه را «يقص الحق و هو خير الفاصلين» قرائت کند.
و نيز در کتاب مزبور در ذيل آيه « و عنده مفاتح الغيب لا يعلمها الا هو... » مى گويد: احمد و بخارى در کتابهاى خود و حشيش بن اصرم در کتاب استقامت و ابن ابى حاتم و ابو الشيخ و ابن مردويه همگى از ابن عمر نقل کرده اند که گفته است:
رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم ) فرمود: مفاتيح (کليدهاى ) غيب پنج است ، و جز خدا کسى از آن اطلاع ندارد: ۱ کسى نمى داند فردا به چه حوادثى آبستن است مگر خداى متعال ۲ کسى نمى داند رحم زنان چه زمانى جنين و بار خود را مياندازد، جز او ۳ کسى نمى داند چه وقت باران ميبارد جز او ۴ کسى نمى داند که در چه سرزمينى مرگش فرا مى رسد، تنها خدا است که مى داند مرگ هر کسى در کجا واقع مى شود ۵ کسى نمى داند چه وقت قيامت بر پا مى گردد، مگر خداى تبارک و تعالى.
مؤ لف : با فرض اينکه اين روايت صحيح باشد، نبايد پنداشت که با عموم آيه منافات دارد، زيرا مسلم است که عدد مفهوم ندارد، و اگر کسى بگويد فلان مقدار پول دارم ، دليل بر اين نيست که بيشتر ندارد، و اين پنج چيزى که در روايت ذکر شده است ، برگشت همه به يک معنا است ، و آن عبارت است از علم به حوادث قبل از اينکه حادث شوند، و معلوم است که حوادث تنها همين پنج امر مذکور در روايات نيست ، بلکه خود آيه دلالت بر مصاديق ديگرى نيز دارد.
و نيز در کتاب نامبرده است که خطيب در کتاب تاريخ خود به سند ضعيفى از ابن عمر نقل کرده که گفت: رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم) فرمود: هيچ زراعتى بر روى زمين و هيچ ميوهاى بر درخت نيست مگر اينکه بر آن نوشته شده است: «بسم الله الرحمن الرحيم اين رزق فلان ابن فلان است». آنگاه استدلال فرمود به آيه «و ما تسقط من ورقة الا يعلمها و لا حبة فى ظلمات الارض و لا رطب و لا يابس الا فى کتاب مبين».
مولف : اين روايت علاوه بر اينکه سندش ضعيف است ، مضمونش نيز با مضمونى که آيه دارد درست منطبق نيست.
و در تفسير عياشى از ابى الربيع شامى روايت شده که گفت : از امام صادق (عليه السلام ) از معناى جمله «و ما تسقط من ورقة الا يعلمها... الا فى کتاب مبين» سؤال کردم. فرمود: مقصود از «ورقه» جنين ناتمامى است که سقط شود، و مقصود از «حبه»، فرزند و مراد از «ظلمات الارض»، رحم مادران است و «رطب» نيز به معناى فرزندى است که زنده به دنيا آيد، و «يابس» کودکى است که رحم ، آن را سقط کند، و همه اينها در کتاب مبين است.
مولف : اين روايت را کلينى و صدوق نيز از ابى الربيع ، از آنجناب نقل کرده اند. قمى هم آن را بدون ذکر سند نقل کرده ، و ليکن روايت بر ظاهر آيه منطبق نمى شود. نظير اين روايت ، روايت ديگرى است که عياشى آن را از حسين بن خالد از ابى الحسن (عليه السلام ) نقل کرده است.
در مجمع البيان در ذيل آيه «قل هو القادر على ان يبعث عليکم عذابا من فوقکم» گفته است: مراد از آن سلاطين ستمکار و مقصود از «عذاب از پائين» غلامان بد رفتار و هر کسى است که در او خيرى نباشد، آنگاه گفته است : اين معنا از امام ابى عبدالله (عليه السلام ) روايت شده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۱۳
و نيز در ذيل جمله «او يلبسکم شيعا» ذکر کرده که بعضى از مفسرين گفته اند مقصود از اين جمله اين است که خداوند با القاء دشمنى و تعصب در بين آنان ، خودشان را به جان هم مياندازد و اين معنا از امام ابى عبد الله (عليه السلام ) روايت شده است.
و در ذيل جمله «و يذيق بعضکم باس بعض» گفته است که بعضى از مفسرين گفته اند: مقصود از اين عذاب ، همسايه بد است ، که اين نيز از امام صادق (عليه السلام ) روايت شده.
در تفسير قمى است که مراد از جمله: «يبعث عليکم عذابا من فوقکم» پادشاه ستمکار است ، و مراد از او من تحت ارجلکم فرومايگان و هر کسى است که خيرى در او نيست ، و مقصود از او يلبسکم شيعا عصبيت است، و مراد از «و يذيق بعضکم باس بعض» بدرفتارى کردن در همسايگى است.
قمى در تفسير خود مى گويد در روايت ابى الجارود از ابى جعفر (عليه السلام ) آمده است که آن حضرت در تفسير «هو القادر على ان يبعث عليکم عذابا من فوقکم» فرمود مقصود از عذاب از بالا دود و صيحه آسمانى است ، و مراد از «او من تحت ارجلکم خسف» و فرو بردن زمين است و مراد از «او يلبسکم شيعا» اختلاف در دين و طعن مردم به يکديگر مى باشد، و مراد از «يذيق بعضکم باس بعض» اين است که مردم به جان يکديگر افتاده يکديگر را بکشند، و همه اينها عذابهايى است که بر اهل قبله واقع مى شود، و خداوند به رسول گراميش مى فرمايد: «انظر کيف... ببين چطور آيات را مى گردانيم تا شايد بفهمند».
در الدر المنثور است که عبد الرزاق ، عبد بن حميد، بخارى ، ترمذى، نسائى و نعيم بن حماد در کتاب «الفتن» و ابن جرير، ابن المنذر، ابن ابى حاتم ، ابن حبان، ابو الشيخ ، ابن مردويه و بيهقى در کتاب الا سماء و الصفات از جابر بن عبد الله نقل کرده اند که گفت: وقتى آيه «قل هو القادر على ان يبعث عليکم عذابا من فوقکم» نازل شد رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم ) عرض کرد: «اعوذ بوجهک» پروردگارا به تو پناهنده ميشوم و وقتى جمله او من تحت ارجلکم را شنيد باز عرض کرد: «اعوذ بوجهک پناه ميبرم به تو» و چون جمله «او يلبسکم شيعا و يذيق بعضکم باس بعض» را شنيد فرمود: اين آسانتر و سبک تر است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۱۴
مولف: قريب به اين مضمون را هم از ابن مردويه از جابر نقل کرده است.
و نيز در کتاب مذکور است که احمد و ترمذى روايت را حسن شمرده و نعيم بن حماد در کتاب «الفتن» و ابن ابى حاتم و ابن مردويه از سعد بن ابى وقاص نقل کرده اند که رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) در ذيل آيه «قل هو القادر...» فرمود: اين عذاب واقع خواهد شد، وليکن هنوز تاويلش که مراد از آن چيست ، به ما نرسيده است.
مولف : روايت ديگرى هم به طرق شيعه و هم به طرق اهل سنت موجود است که همه نشانگر آن است که عذابهاى مذکور در آيه (عذاب فوق و تحت ، يعنى صيحه آسمانى و فرو رفتن در زمين ) همه در ميان اين امت واقع خواهد شد، و اما مساله تفرقه و بجان هم افتادن که از دير زمانى واقع شده است.
سيوطى در الدر المنثور و ابن کثير در تفسيرش نيز اخبار زيادى روايت کرده اند که بيانگر اين مطلب است: وقتى اين آيه نازل شد، رسول خدا پناه به خدا برده و از درگاهش مسالت نمود که امتش را به اين چند عذاب معذب نفرمايد و خداوند دعايش را در بعضى از آن عذابها مستجاب و در بعضى ديگر که همان تفرقه و به جان هم افتادن است ، اجابت نفرمود.
وليکن روايات مذکور، با اينکه بسيار زياد است و در بين آنها روايات قويى نيز وجود دارد، اما از آنجا که هيچ کدامش موافق با ظاهر آيه نيست قابل اعتماد نمى باشد، زيرا دو آيه بعدش يعنى « و کذب به قومک و هو الحق قل لست عليکم بوکيل ، لکل نبا مستقر و سوف تعلمون صريحا » امت را وعده مى دهد به اينکه اين عذابها در آنان واقع خواهد شد.
علاوه بر اينکه آيات مورد بحث ، آيات سوره انعام است که گفتيم يک دفعه نازل شده. و رسول خدا مامور شد آنرا به امت برساند، و اگر نسبت به بعضى از آن عذابها بدا حاصل گرديده و يا به دعاى آن حضرت ، از نزول آن صرفنظر شده بود، جا داشت که خود قرآن که کتابى است که «لا ياتيه الباطل من بين يديه و لا من خلفه» از رفع آن خبر داده باشد، و حال آنکه چنين خبرى در قرآن نيست ، بلکه همانطورى که قبلا اشاره کرديم ، آيات ديگرى نيز مانند آيات سوره يونس و روم و... اين چند آيه را تاييد مى کند.
از همه اينها گذشته ، خود روايات مزبور، با روايات بسيار ديگرى که از طرق شيعه و سنى نقل شده معارض مى باشند و همه دلالت دارند بر اينکه همه عذابهاى مذکور در آيه ، در بين امت واقع خواهد شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۱۵
از اين هم که صرفنظر کنيم ، اين روايات با همه کثرتشان و با اينکه همه آنها اتفاق دارند بر اينکه رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم ) بعد از نزول اين آيه: «قل هو القادر على ان يبعث»، دعاهائى کرد، با اين همه در عدد آن دعاها متفق نيستند، مثلا در بعضى از آن روايات دارد که حضرت سه چيز از خدا خواست ، و در بعضى ديگر دارد که چهار چيز درخواست نمود، و همچنين در اينکه چند تا از درخواست هايش قبول شد اختلاف دارند، در بعضى از آنها دارد که يکى از درخواست هايش قبول شد، و در بعضى ديگر دارد دو تا.
و نيز در اينکه درخواستها چه بوده اختلاف است ، زيرا در بعضى از قولها و روايات دارد که تقاضاى آن حضرت ، ايمنى امت از سنگسار شدن به سنگهاى آسمانى و در امان بودنشان از فرورفتگى در زمين و نيز ايمن بودنشان از تفرقه و جنگ و خونريزى بوده است ، و در بعضى ديگر دارد که خواسته اش حفظ از غرق ، قحطى و جنگ داخلى بوده . و در عده ديگرى از آن روايات دارد که درخواستش عدم قحطى عمومى و تسلط دشمنان خارجى بر آنان و جنگهاى داخلى بوده است.
و در پاره اى ديگر دارد که درخواستها اين بوده که امتش را بر هيچگونه گمراهى دچار نسازد و دشمنى را از غير خودشان بر آنان چيره نکند و آنان را به عذاب قحطى هلاک ننموده و وحدت کلمه را از ايشان سلب نکند، و آنان را به جان هم نياندازد.
و در بعضى ديگر است که درخواستهاى آنجناب اين بود که دشمنان خارجى را بر آنان مسلط نکند، و آنان را به غرق هلاک نسازد و ايشان را به جان هم نيفکند. و در بعضى ديگر دارد آنان را به عذابهائى که امم پيشين به وسيله آنها هلاک شدند، هلاک نساخته و دشمنان خارجى را بر سرشان چيره و مسلط نفرمايد و آنان را دسته دسته و متفرق نسازد، و به جان يکديگر نيفکند.
باز در بعضى ديگر دارد که درخواست آن حضرت اين بوده است که از آسمان و از زمين ، عذاب بر آنان نفرستد و آنان را دسته دسته ننموده به جان هم نيفکند.
باز از اين نيز که بگذريم دليل ديگر بر اينکه اين روايات قابل اعتماد نيستند، اين است که در بعضى از آنها دارد: اين دعا در حره بنى معاويه (که يکى از آباديهاى انصار است و در بلوک عاليه مدينه واقع شده ) ايراد گرديده است و لازمهاش اين است که اين دعا بعد از هجرت ايراد شده باشد در صورتى که ما مى بينيم که سوره انعام از سوره هائى است که در مکه نازل شده و اين نزول قبل از هجرت بوده است . البته در اين روايات ، اختلافات ديگرى هم وجود دارد که اگر کسى به آنها رجوع کند برايش واضح مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۱۶
به فرضى هم که بخواهيم يکى از اين روايات را گرفته و به آن استناد کنيم از همه آنها صحيحتر روايتى است که عبد الرزاق ، عبد بن حميد، ابن جرير، ابن المنذر و ابن مردويه از شداد بن اوس نقل کرده اند که وى به طور رفع از رسول خدا نقل کرده که فرمود:
خداى متعال روزى زمين را براى من طورى کرد که من از مشرق تا مغرب آن را ديدم ، و برايم معلوم شد که دامنه دين من تا آنجا که من آن روز ديدم ، گسترده خواهد شد، ديگر اينکه به من دو گنج داده شد: يکى گنج سرخ و ديگرى سفيد، و من از پروردگار خود خواستم که امتم را به قحطى عمومى دچار نفرمايد، و آنان را از هم پاشيده و دسته دسته نگرداند، و ايشان را به جان هم نيفکند.
در جوابم خطاب آمد: اى محمد قضائى را که من گذرانده باشم برگشت ندارد، و من اينک اين دعايت را در حق امتت مستجاب مى کنم که هرگز آنان را به قحطى عمومى مبتلا نسازم ، و دشمنان خارجى را بر سرشان مسلط نکنم ، و به دست آنان هلاکشان نفرمايم ، تا خودشان خود را هلاک کنند، و يکديگر را بکشند، و اسير نمايند.
آنگاه رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم ) فرمود: من بر امتم از پيشوايان و زمامداران گمراه کننده ميترسم ، و ميترسم که کار آنان به شمشير محول شود، که در چنين صورتى تا قيام قيامت ، شمشير از بين آنان برداشته نخواهد شد.
اين روايت از غالب اشکالاتى که در بقيه روايات بود، خالى است ، و در اين روايت ندارد که اين دعا پس از نزول آيه مورد بحث بوده و ليکن مضمون همين روايت را هم بايد بر اين حمل کرد که مقصود اين است که: امت اسلام از قحط و غلائى که ريشهکنش ساخت و اثرى از وى باقى نمى گذارد مصون است ، و گرنه ظاهر آن با مصيبتها و قحطيها و خونريزيهاى سنگينى که مسلمانان از سپاه صليب در اندلس و از لشکر مغول ديدند، سازگار نيست.
و نيز بايد گفت ناچار اين درخواستها در اوايل بعثت و قبل از نزول اين آيه بوده ، و گر نه چطور ممکن است که رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم ) با آن معرفتى که به مقام پروردگار خود دارد، و با آن جلالت قدرى که در او است با شنيدن اين وحى ، تازه از خداى خود قضائى را که او گذارنده و وى را مامور به تبليغ آن نموده ، تقاضا کند؟
بعد از همه اين حرفها، قرآن کريم با آيات خود، واقع امر را بيان کرده و آن اين است که : اين دين تا روز قيامت باقى خواهد ماند و اين امت به کلى از بين نخواهد رفت ، و ليکن چنان هم نيست که دچار هيچ بلائى نشود، بلکه هر بلا و مصيبتى که بر سر امتهاى گذشته آمده ، بدون چون و چرا، مو به مو بر سر اين امت نيز خواهد آمد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۱۷
روايات قطعى الصدور بسيارى هم که از رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم ) و ائمه اهل بيت (عليهم السلام) در دست هست ، همه گوياى اين مطلب مى باشند.
در الدر المنثور از کتاب «الناسخ» نحاس از ابن عباس نقل مى کند که در ذيل جمله «قل لست عليکم بوکيل» نقل کرده که گفت: اين آيه را آيه سيف که عبارت است از «فاقتلوا المشرکين حيث وجدتموهم» نسخ کرده است.
مولف : سابقا اين معنا را بيان کرديم که سياق جمله «قل لست عليکم بوکيل» سياق مقدمه و زمينه چينى براى «لکل نبا مستقر و سوف تعلمون» را دارد، و اين معنائى نيست که آيه «فاقتلوا المشرکين...» بتواند آن را نسخ کند.
چند روايت در ذيل آيه نهى از نشستن با کسانى که در آيات خدا خوض مى کنند
در تفسير قمى در ذيل آيه «و اذا رايت الذين يخوضون فى آياتنا...» از عبد الاعلى بن اعين نقل کرده که گفت: رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم ) فرمود: هر کس که ايمان به خدا و روز جزا دارد، بايد در مجلسى که در آن مجلس به يک پيشوائى بدگوئى و يا از مسلمانى غيبت مى شود، ننشيند، زيرا خداى تعالى فرموده: «و اذا رايت الذين يخوضون فى آياتنا فاعرض عنهم حتى يخوضوا فى حديث غيره و اما ينسينک الشيطان فلا تقعد بعد الذکرى مع القوم الظالمين».
و در الدر المنثور است که عبد بن حميد، ابن جرير و ابو نعيم در کتاب «الحليه» از ابى جعفر نقل کرده اند که گفت : با کسانى که با هم خصومت دارند ننشينيد، زيرا که اينگونه افراد کسانى هستند که در آيات خود خوض مى کنند.
و نيز در اين کتاب است که عبد بن حميد و ابن منذر از محمد بن على نقل کرده اند که گفت : اهل هوا از همان کسانيند که در آيات خدا خوض مى کنند.
و در تفسير عياشى از ربعى بن عبد الله از کسى نقل کرده که گفت امام ابى جعفر (عليه السلام ) در ذيل آيه شريفه «و اذا رايت الذين يخوضون فى آياتنا» فرمود خوض در آيات خدا، گفتگو در باره پروردگار و مجادله کردن در باره قرآن است ، و در ذيل جمله «فاعرض عنهم حتى يخوضوا فى حديث غيره» فرمود: از آن جمله گوش دادن به سخنان نقالان و داستانسرايان است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۱۸
مولف : روايات همان طورى که ملاحظه مى کنيد شامل آيه هست ، و در حقيقت در اين روايات ملاکى که در آيه ذکر شده ، اخذ گرديده است.
در مجمع البيان است که امام ابى جعفر (عليه السلام ) فرمود: وقتى مسلمين آيه «فلا تقعد بعد الذکرى مع القوم الظالمين» را شنيدند به رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم ) عرض کردند پس تکليف ما چيست؟ اگر بنا باشد هر وقت بشنويم که مشرکين قرآن را مسخره مى کنند، برخيزيم و برويم بايد اصلا داخل مسجد الحرام نشويم ، و خانه خدا را طواف نکنيم، براى اينکه هميشه مشرکين در آنجا جمع هستند و با ديدن ما، شروع به استهزاى قرآن مى کنند.
در جوابشان اين آيه نازل شد: «و ما على الذين يتقون من حسابهم من شىء» و آنان را دستور داد که تا آنجا که مى توانند مشرکين را تذکر داده و به حقايق دين آشنا کنند.
مولف: اين روايت همچنان که ملاحظه مى کنيد، کلمه «ذکرى» را مفعول مطلق گرفته و ضمير «لعلهم» و همچنين ضمير «يتقون» را به مشرکين و مسخره کنندگان برگردانيده ، و بنابراين روايت تقدير آيه چنين است: «و لکن ذکروهم ذکرى لعلهم يتقون و ليکن شما مسلمانان آنان را به نحو خوبى تذکر دهيد، باشد که از خدا بترسند». اشکالى که در اين روايت وجود دارد اين است که سوره انعام يکدفعه نازل شده ، و اين معنا، با اينکه آيه مورد بحث ، درباره يک واقعه مخصوصى نازل شده باشد، سازگار نيست.
و در الدر المنثور است که ابن جرير، ابن المنذر و ابو الشيخ از ابن جريح نقل کرده اند که گفته است : مشرکين مى آمدند و در مجلس رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم ) مينشستند، زيرا دوست داشتند که سخنان آنجناب را بشنوند آنگاه مسخره نموده و استهزائش نمايند.
به همين خاطر اين آيه نازل شد «و اذا رايت الذين يخوضون فى آياتنا فاعرض عنهم...» از آن پس هر وقت آن جناب را استهزاء مى کردند، حضرت برمى خواست . اين عمل باعث شد که آنان از عمل زشت خود دست بردارند، و جمله «لعلهم يتقون» اشاره به اين معنا است. آنگاه با جمله «و ما على الذين يتقون من حسابهم من شىء» فرمود: بر کسانى که ملاحظه حرمت تو را مى کنند و چيزى نمى گويند که تو از مجلس برخيزى حرجى و گناهى نيست ، سپس همين معنا را در مدينه با آيه «و قد نزل عليکم ...» نسخ کرده و دستور داد به هيچ وجه با آنان ننشينند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۱۹
مولف: اگر آيه نازل شده در مدينه (و قد نزل عليکم ) با اينکه به حسب مضمون ، عين آيه «و اذا رايت الذين يخوضون» است، ناسخ ذيل آن ، يعنى جمله «و ما على الذين يتقون» بوده باشد، بايستى همين جمله «هم ناسخ» آيه قبليش، يعنى آيه «و اذا رايت...» بوده باشد و حال آنکه اين معنا با اينکه سوره انعام يک دفعه نازل شده ، سازگار نيست ، چون بايد بين ناسخ و منسوخ مدتى فاصله بشود.
علاوه بر اين معنائى که روايت سيوطى براى اين سه آيه يعنى آيه و اذا رايت و آيه «و ما على الذين» سوره انعام و آيه «و قد نزل عليکم سوره مائده» کرده ، آن طور آنها را متنافى با هم نمى کند که بتوان گفت دومى ناسخ اولى و منسوخ سومى است.
نظير اين روايت ، روايتى است که باز الدر المنثور آن را از کتاب ناسخ نحاس از ابن عباس نقل کرده که گفت: آيه «و ما على الذين يتقون من حسابهم من شىء» که در مکه نازل شده ، با آيه «و قد نزل عليکم فى الکتاب» که در مدينه نازل شده نسخ شد.
در تفسير برهان در ذيل آيه «قوله الحق و له الملک...» از ابن بابويه نقل کرده که وى به سند خود از ثعلبة بن ميمون از بعضى از راويان شيعه از امام صادق (عليه السلام) روايت کرده که در باره جمله «عالم الغيب و الشهادة» فرمود: مراد از عالم غيب چيزهائى است که هنوز موجود نشده ، و مراد از شهادت موجوداتى است که به هستى درآمده است.
مولف: اين روايت روشنترين مصاديق غيب و شهادت را که در پيش ما است ذکر کرده و گرنه سابقا بيان کرديم که براى اين دو کلمه مصاديق ديگرى نيز هست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۲۰
آيات ۸۳ - ۷۴، سوره انعام
وَ إِذْ قَالَ إِبْرَهِيمُ لاَبِيهِ ءَازَرَ أَ تَتَّخِذُ أَصنَاماً ءَالِهَةً إِنى أَرَاک وَ قَوْمَک فى ضلَلٍ مُّبِينٍ(۷۴)
وَ کَذَلِک نُرِى إِبْرَهِيمَ مَلَکُوت السمَوَتِ وَ الاَرْضِ وَ لِيَکُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ(۷۵)
فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ الَّيْلُ رَءَا کَوْکَباً قَالَ هَذَا رَبى فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لا أُحِب الاَفِلِينَ(۷۶)
فَلَمَّا رَءَا الْقَمَرَ بَازِغاً قَالَ هَذَا رَبى فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَئن لَّمْ يهْدِنى رَبى لاَکونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضالِّينَ(۷۷)
فَلَمَّا رَءَا الشمْس بَازِغَةً قَالَ هَذَا رَبى هَذَا أَکبرُ فَلَمَّا أَفَلَت قَالَ يَقَوْمِ إِنى بَرِى ءٌ مِّمَّا تُشرِکُونَ(۷۸)
إِنى وَجَّهْت وَجْهِىَ لِلَّذِى فَطرَ السمَوَتِ وَ الاَرْض حَنِيفاً وَ مَا أَنَا مِنَ الْمُشرِکِينَ(۷۹)
وَ حَاجَّهُ قَوْمُهُ قَالَ أَ تحَجُّونى فى اللَّهِ وَ قَدْ هَدَانِ وَ لا أَخَاف مَا تُشرِکُونَ بِهِ إِلا أَن يَشاءَ رَبى شيْئاً وَسِعَ رَبى کلَّ شىْءٍ عِلْماً أَ فَلا تَتَذَکرُونَ(۸۰)
وَ کيْف أَخَاف مَا أَشرَکتُمْ وَ لا تخَافُونَ أَنَّکُمْ أَشرَکْتُم بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنزِّلْ بِهِ عَلَيْکمْ سلْطناً فَأَى الْفَرِيقَينِ أَحَقُّ بِالاَمْنِ إِن کُنتُمْ تَعْلَمُونَ(۸۱)
الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسوا إِيمَنَهُم بِظلْمٍ أُولَئک لهَُمُ الاَمْنُ وَ هُم مُّهْتَدُونَ(۸۲)
وَ تِلْک حُجَّتُنَا ءَاتَيْنَهَا إِبْرَهِيمَ عَلى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجَتٍ مَّن نَّشاءُ إِنَّ رَبَّک حَکِيمٌ عَلِيمٌ(۸۳)
«ترجمه آیات»
و به ياد آور وقتى را که ابراهيم به پدرش آزر گفت : آيا بتهايى را خدا قوم ترا در گمراهى آشکار ميبينم (۷۴)
و اين چنين به ابراهيم ملکوت آسمانها و زمين را نشان مى دهيم و براى اينکه از يقين کنندگان گردد (۷۵)
پس همين که شب او را پوشانيد ستارهاى را ديد، گفت : اين پروردگار من است سپس همين که غروب کرد گفت : من غروب کنندگان را دوست ندارم (۷۶)
پس از آن ، وقتى که ماه را ديد که طلوع کرد، گفت : اين پروردگار من است ، سپس ماه که غروب کرد، گفت : اگر پروردگار من ، مرا هدايت نکند از گروه گمراهان خواهم بود (۷۷)
پس از آنکه خورشيد را ديد که طلوع کرد، گفت : اين پروردگار من است اين بزرگتر است پس آنگاه که خورشيد نيز غروب کرد، گفت : اى قوم ! من از آنچه شريک خدا قرار مى دهيد بيزارم (۷۸)
من روآوردم به کسى که آسمانها و زمين را آفريده است ، در حالى که ميانهرو هستم و از مشرکان نيستم (۷۹)
و قوم او با وى محاجه کردند. گفت : آيا با من در باره خدا محاجه مى کنيد و حال آنکه مرا هدايت کرده ، و من از کسانى که شريکش قرار مى دهيد نميترسم مگر اينکه پروردگار من چيزى بخواهد، علم پروردگارم به همه چيز وسعت دارد، آيا متذکر نمى شويد (۸۰)
و چگونه من از شريکان (يا از شرک ) شما بترسم در حالى که شما نميترسيد از اينکه براى خدا بدون دليل شريک قرار داديد پس کداميک از اين دو طائفه به أ من سزاوارتر است اگر ميدانيد (۸۱)
کسانى که ايمان آوردند و ايمان خود را با ظلم نپوشانيدند أ من از آن ايشان است و راه يافتگان ايشانند(۸۲)
اين است حجت ما که به ابراهيم عليه قومش داديم هر که را بخواهيم درجاتى بالا مى بريم زيرا پروردگار تو حکيم و عليم است (۸۳)
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۵۶ سوره انعامآیه ۵۷ سوره انعامآیه ۵۸ سوره انعامآیه ۵۹ سوره انعامآیه ۶۰ سوره انعامآیه ۶۱ سوره انعامآیه ۶۲ سوره انعامآیه ۶۳ سوره انعامآیه ۶۴ سوره انعامآیه ۶۵ سوره انعامآیه ۶۶ سوره انعامآیه ۶۷ سوره انعامآیه ۶۸ سوره انعامآیه ۶۹ سوره انعامآیه ۷۰ سوره انعامآیه ۷۱ سوره انعامآیه ۷۲ سوره انعامآیه ۷۳ سوره انعامآیه ۷۴ سوره انعامآیه ۷۵ سوره انعامآیه ۷۶ سوره انعامآیه ۷۷ سوره انعامآیه ۷۸ سوره انعامآیه ۷۹ سوره انعامآیه ۸۰ سوره انعامآیه ۸۱ سوره انعامآیه ۸۲ سوره انعامآیه ۸۳ سوره انعام