تفسیر المیزان

المیزان جلد۷ بخش۱۹

کلام الهى، کلام حق و فصل است و هزل و خلاف واقع، در آن راه ندارد لازم به تذکر است که اشتباه برداشت نشود، ما نمى خواهيم بگوييم مقتضاى ايمان به خدا و رسول و به آنچه که رسولش آورده اين است که هر گونه باطل و دروغى را از قرآن نفى نموده و قرآن را از خرافات منزه بدانيم (اگر چه منزه هم مى باشد) و نيز نمى خواهيم بگوييم بر هر انسان سليم العقل و درست فکرى واجب است که در برابر قرآن خضوع نموده و هر خطا و لغزشى را از آن دور بداند (اگر چه چنين هم هست ) بلکه مى گوييم مفسر قرآن کتابى را تفسير مى کند که خود آن کتاب در باره خود ادعا کرده که کتابى است الهى و براى هدايت مردم به سوى حقيقت و سعادت نازل شده است ، کتابى است که به سوى حق هدايت مى کند، و هدايتش هم به حق است. مفسر چنين کتابى بايد کتاب مذکور را کتابى فرض کند که گفته هاى ش همه و همه حق صريح است و براهينى که بر مقاصد و اغراض خود اقامه مى کند، همه هدايت به راهى است که باطل در آن رخنه ندارد، و آن راه راهى است که جز به حق منتهى نمى شود، با اين حال چطور ممکن است کتابى که اينطور فرض شده در طريق دعوتش (که جز به « حق» نيست) از باطل استفاده کند؟ و چطور تصور مى شود در يک قضيه اى که ايراد مى کند، هم بفرمايد: «انه لقول فصل و ما هو بالهزل سخنش هزل نيست بلکه قول فصل است» و هم در بيان آن مسامحه و سهل انگارى کرده باشد؟ يا چگونه ممکن است داستانى که نقل مى کند و يا خبرى که مى دهد کلام خدايى باشد که عالم به غيب آسمانها و زمين است و در عين حال مشوب و آميخته به جهل و اشتباه هم بوده باشد؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۳۷ آيا باور کردنى است که نور ظلمت آورد، و جهل معرفت زايد؟ و اما بحث از اينکه آيا اين کتاب در ادعاى خود صادق است و اين که خود را کلام خدا و در راه و هدف خود حق معرفى مى کند، راست است و آيا کتب مقدسه ديگر، مانند: «عهدين» و «اوستا» در مورد قضاوت هاى قرآن چه نظرى دارند و آيا بحث هاى علمى ديگر، مانند: بحث هاى تاريخى ، طبيعى ، رياضى ، فلسفى و اجتماعى ، چه نشان مى دهند، اين گونه بحثها از وظيفه مفسر بيرون است و هرگز روا نيست به بحث تفسير آميخته يا جانشين آن شوند. آرى بحث تفسير تنها بحث در آيات کريم قرآن است ، و به طورى که آيه « افلا يتدبرون القرآن و لو کان من عند غير الله لوجدوا فيه اختلافا کثيرا » گواهى مى دهد، از آيات قرآنى شبهاتى يکى پس از ديگرى به ذهن مى آيد که در نتيجه به نظر انسان مى رسد که در آيات قرآن ، اختلافات زيادى باشد، فلان آيه با آيه ديگرى متناقض و يا مضمون فلان آيه مخالف حق و حقيقت و مناقض با آيه اى باشد که مى فرمايد: «قرآن تنها به سوى حق دعوت مى کند». و همين آيه مى فرمايد قرآن خود براى ازاله اين شبهات کافى است ، و اگر در آن تدبر شود پاره اى از آن آيات حل مشکل و ازاله شبهه از پاره ديگرش مى کند، و شخصى که عهده دار تفسير آن شده است ، بايستى براى فهميدن مراد و مقصود هر آيه ، از آيات ديگر، استمداد جسته و از آن ها استشهاد کند. پس نبايد در برخورد به امثال آيه مورد بحث ، اجازه چنين جسارتى به خود بدهد که بگويد: قرآن مشتمل بر مطالب خلاف واقع است، بلکه بايد در ساير آيات مشابه آن دقت نموده و شبهه را بر طرف سازد. وجه اين که قرآن مواد تاريخ و جزئيات داستان رانقل نمى کند و اما اينکه چرا قرآن مواد تاريخ و جزئيات داستان را نقل نمى کند، البته جهت و علتش روشن است ، و آن اين است که قرآن کريم کتاب دعوت و هدايت است ، و در اين رسالت و هدفى که دارد، يک قدم راه را به طرف چيزهاى ديگر، از قبيل تاريخ و يا رشته هاى ديگر کج نمى نمايد، زيرا هدف قرآن تعليم تاريخ ، و مسلکش ، مسلک رمان نويسى نيست. هيچ کارى به اينکه فلانى پسر کيست و نسبش چيست و حوادث تاريخى مربوط به او در چه زمان و مکانى رخ داده است ، نداشته و متعرض ساير مشخصاتى که يک تاريخ نويس يا زمان نويس ، بى نياز از ذکر آن نيست ، نمى شود، ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۳۸ چون تعرض به اينگونه خصوصيات در هدف قرآن (که هدايت مى باشد) دخالت و تاثير ندارد، براى مردم از نظر هدايت يکسان است که بدانند ابراهيم فرزند «تارخ بن ناحور بن سروج بن رعو بن فالج بن عابر بن شالح بن ارفکشاذ بن سام بن نوح» است يا ندانند. بدانند که ابراهيم در «اور کلدانی ها» و در حدود سنه دو هزار قبل از ميلاد به دنيا آمده و ولادتش در عهد فلان پادشاهى که در فلان زمان به دنيا آمده و فلان مدت سلطنت کرده و فلان روز مرده ، بوده است يا ندانند. و ما به زودى داستان ابراهيم (عليه السلام ) را از گوشه و کنار قرآن جمع آورى نموده و آنرا با آنچه که در تورات راجع به زندگى و شخصيت آنجناب هست ، مقايسه مى نماييم تا خواننده ، خود با ديد انصاف ، در آن دو نگريسته و قضاوت کند. قرآن مجيد در عين حال در آن مقدار از علم نافع که بحث در آن واجب بوده ، کوتاهى نفرموده است و بحث و نظر در عالم و اجزاى آسمانى و زمينيش را هم تحريم نکرده ، و از خواندن و شنيدن اخبار و تاريخ امم گذشته و سنن و آدابى که در آن امم معمول بوده و بدان وسيله مى توان کسب معرفت کرد، جلوگيرى ننموده است بلکه از آن به بهترين وجه ، مدح و تعريف هم کرده ، و در آيات بيشمارى سفارش به تفکر و تفقه و تذکر در آن نيز فرموده است . بت ها، از چه چیزی ساخته شده بودند؟ «أَ تَتَّخِذُ أَصنَاماً ءَالِهَةً إِنى أَرَاک وَ قَوْمَک فى ضلَالٍ مُّبِينٍ»: راغب در مفردات خود مى گويد: «صنم» به معناى جثه ای است که از نقره و يا مس و يا چوب تراشيده و آن را می پرستيدند، و بدين وسيله به خيال خود به درگاه خدا تقرب می جسته اند و جمع آن «اصنام» است. همچنانکه خداى تعالى فرموده: «اتتخذ اصناما آلهة»، «لاکيدن اصنامکم». اينکه گفت : صنم را از نقره ، مس و يا چوب مى سازند به عنوان مثال است ، و گر نه جنس آن منحصر در اين سه چيز نيست ، بلکه از هر چيزى که برايشان ممکن مى شده است ، از فلزات و انواع سنگها مى ساخته اند، همچنانکه در روايات آمده که : قبيله بنى حنيفه از قبايل يمامه ، بتى را از کشک ساختند، و گاهى آنرا از گل می ساخته اند و چه بسا تنها به نقشى و صورتى اکتفا مى کرده اند. بهر حال ، اين بتها مجسمه هايى بودند که يا از موضوعات اعتقادى از قبيل معبود آسمان و زمين و اله عدل و امثال آن و يا از موضوعاتى محسوس و مادى از قبيل آفتاب و ماه حکايت مى کردند، از آيات مورد بحث استفاده مى شود که قوم ابراهيم نيز از اين دو نوع بت داشته اند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۳۹ آثار باستانى خرابه هاى بابل نيز اين معنا را تاييد مى کند. قوم ابراهيم اين بتها را براى اين می پرستيده اند که بدان وسيله به درگاه ارباب آنها تقرب جسته ، و به وسيله تقرب و نزديکى به آنها به درگاه خداى تعالى نزديک شوند. و اين خود نمونه بارزى از سفاهت بشر است که عالی ترين مرحله خضوع را که همان «خضوع بنده در برابر پروردگار» است، در برابر مجسمه چيزى که در نظرش بزرگ جلوه کرده ، به کار ببرد، غافل از اينکه چنين خضوعى را در برابر کسى انجام داده که خود، آن را ساخته است مگر نه اين است که او خود، به دست خودش همين چوب را تراشيده و اسم آنرا معبود نهاده و پرستش کرده و در برابرش خاضع گرديده؟ و لذا در آيه مورد بحث، اصنام را به لفظ نکره (اصناما) آورد، تا اشاره به حقارت آن کند، همچنانکه گفتار ابراهيم (عليه السلام) خطاب به قوم خود که فرمود: «اتعبدون ما تنحتون» نيز اشاره به اين معنا داشته و آيه «اذ قال لابيه يا ابت لم تعبد ما لا يسمع و لا يبصر و لا يغنى عنک شيئا» نيز حقارت بتها را از جهت نداشتن روشن ترين صفات ربوبيت که همان علم و قدرت است ، مى رساند. پس اينکه فرمود: «اتتخذ اصناما...» معنايش اين است که آيا بتهايى چنين بى ارزش را خدايان خود اتخاذ مى کنيد؟ و مقام و مرتبه خدايى را که عالی ترين مقامات است براى يک مشت سنگ و چوب قائل مى شويد؟ راستى که تو و قومت در گمراهى آشکارى بسر مى بريد، و راستى چگونه گمراهى به اين واضحى را تشخيص نمى دهيد؟ و چطور نمی فهميد که بت پرستى عبارت است از: خضوع ، تذلل و عبوديت کسى که خود صانع و داراى علم و قدرت است در برابر مصنوع خود، که از علم و قدرت ، بوئى و اثرى در آن نيست؟ و اين احتجاج و استدلال گر چه به منزله خلاصه و فشرده احتجاجات متعددى است که ابراهيم (عليه السلام) با پدر و قوم خود کرده ، و قرآن تفصيل آنها را در چند مورد حکايت نموده است ، وليکن اين احتجاج ، خود احتجاج جداگانه و اولين احتجاجى است که آنجناب با قوم و پدر خود کرده است و احتجاجات ديگرش يکى مناظره اى است که با قوم خويش در باره بتها نموده و ديگرى محاجه اى است که در باره ربوبيت و خدايى ستاره ها و خورشيد و ماه کرده است ، يکى هم گفتگوئى است که با پادشاه معاصرش داشته است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۴۰ از آيات مربوط به داستان آن حضرت استفاده مى شود که احتجاج وى در باره پروردگارى ستاره ، خورشيد و ماه بعد از احتجاجى بوده است که در باره اصنام نموده ، و از دقت در جريان امر برمى آيد که گفتگوى وى با پادشاه وقت ، بعد از ظهور امر و شيوع مخالفتش با کيش بتپرستى و ستارهپرستى و بعد از داستان بت شکستن وى بوده. و نيز چنين مى نمايد که اولين بارى که شروع به دعوت خود نموده ، نخست به دعوت پدر پرداخته در حالى که در خانه او بوده سپس به دعوت مردم و مخالفت با دين آنان پرداخته است و از اينجا معلوم مى شود که اولين بارى که به احتجاج و استدلال پرداخته همان احتجاج در برابر پدر و قوم خود بوده است . «وَ کَذَلِک نُرِى إِبْرَهِيمَ مَلَکُوت السمَوَتِ وَ الاَرْضِ ...»: ظاهر سياق اين آيه چنين مى فهماند که مى خواهد با کلمه « کذلک» اشاره کند به روايتى که در آيه قبلى: «و اذ قال ابراهيم لابيه آزر اتتخذ اصناما آلهة انى اريک...» ذکر شده و ابراهيم مدعى آن است که : من، تو و قومت را در گمراهى ميبينم يعنى حق را مشاهده مى کنم بنابراين ، معناى آيه اين مى شود که : ما به اين نحو از ارائه ، ملکوت آسمانها و زمين را به ابراهيم ارائه داديم. با کمک اين اشاره و دلالت آيه بعد: «فلما جن عليه الليل» که دلالت مى کند بر اينکه مابعد آن مرتبط به ماقبل آن است ، مى توان فهميد که کلمه «نرى» در عين اينکه مضارع است مع ذلک حال گذشته را حکايت مى کند، نظير کلمه «نريد» در آيه «و نريد ان نمن على الذين استضعفوا فى الارض» که در عين مضارع بودن ، حکايت حال گذشته است. بنابراين ، معناى آيه اين مى شود که : ما ملکوت آسمانها و زمين را به ابراهيم نشان داديم و همين معنا باعث شد که پى به گمراهى پدر و قوم خود برده و به احتجاج با آنان بپردازد، و ما هم پی درپى با همين ارائه ملکوت تاييدش کرديم تا آنکه شب فرا رسيد و چشمش به ستاره افتاد. پس اينکه بعضى از مفسرين گفته اند جمله «و کذلک نرى...» نظير جمله معترضه اى است که به ماقبل و مابعد خود ارتباط ندارد، و همچنين اينکه بعضى ديگر گفته اند که مساله ارائه ملکوت اولين ظهورش در کار ابراهيم آن شبى بود که ستاره را ديد، صحيح نبوده و نبايد به آن اعتنا کرد. مالکيت حقيقى خداى سبحان، مانند مالکيت انسان است نسبت به قوا و افعالش و اما معناى ملکوت آسمان ها و زمين بايد دانست که «ملکوت» مانند «ملک»، مصدر و به معناى قدرت بر تصرف است، مانند «طاغوت» و «جبروت». ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۴۱ چيزى که هست اين قسم مصدر با ساير مصادر (ملک ، طغيان ، جبران و...) اين فرق را دارد که اين هيأت تاکيد در معنا را نيز مى رساند. کلمه مزبور در قرآن نيز به همان معناى لغوى خود استعمال شده ، و معناى جداگانه اى ندارد. وليکن مصداق آن در قرآن ، غير از ساير مصاديق عرفى است ، چون «ملک» و «ملکوت» که يک نوع سلطنت است ، در ميان ما آدميان يک معناى فرضى و اعتبارى است و واقعيت خارجى ندارد، بلکه مساله احتياج به اجتماع و احتياج اجتماع به داشتن نظم در اعمال و افراد و برقرار داشتن أمن و عدالت و نيروى اجتماعى، ما را وادار به قبول و معتبر شمردن آن کرده است . و لذا مى بينيم با «بيع» ، «هبه» و «غصب» و امثال آن در هر لحظه ، از شخصى به شخص ديگرى منتقل مى شود. و اين معناى اعتبارى و قراردادى را گر چه مى توان در باره خداى تعالى هم تصوير کرد، از اين راه که حکم به حق در جامعه بشرى ملک خدا است ، همچنان که خودش هم فرموده: «ان الحکم الا لله» و نيز فرموده: «له الحمد فى الاولى و الاخرة و له الحکم». وليکن همين ملک اعتبارى را اگر به تحليل عقل ببريم خواهيم ديد که در ميان حقايق اصل و ريشه غير قابل زوال و انتقالى دارد، زيرا مى بينيم که وقتى گفته مى شود: انسان مالک نفس خويش است معنائى جز اين ندارد که انسان حاکم و مسلط و متصرف بر چشم و گوش و ساير قوا و افعال خويش است. به اين معنا که اگر گوش من چيزهايى را ميشنود، و چشم من چيزهايى را مى بيند، و ساير قوايم کارهايى را انجام مى دهند، همه به پيروى اراده و حکم من است نه اراده و حکم ديگران ، و اين معنا خود حقيقتى است که در تحقق غير قابل زوال و انتقالش در ما، هيچ شبهه و ترديدى نيست. پس انسان مالک قوا و افعال نفسانى خويش است و قوا، افعال و ساير آثار انسان ، همه از تبعات و فروعات وجود او و قائم به ذات او است و غير مستقل نيست . چشم او به اذن او مى بيند و گوشش به اذن او ميشنود، چرا که اگر او نبود، چشمى و ديدنى ، گوشى و شنيدنى در کار نبود. او است که در اين قوا مانند پادشاهى که افراد جامعه همه به اذن او کار مى کنند، حکومت دارد، و همچنانکه اگر پادشاهى نبود که زمام تمامى امور را در دست گيرد، هرگز جامعهاى تشکيل نمييافت ، همچنين اگر نفس انسان نبود، قوايش نيز متشکل نمى شد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۴۲ و نيز همچنانکه اگر پادشاهى ، فردى را از تصرفى جلوگيرى کند، نمى تواند سرپيچى نمايد و ديگر حکمش در آن تصرف نافذ نيست ، همچنين اگر انسان يکى از قواى خود را از عمل باز بدارد، ديگر آن قوه نمى تواند در آن عمل به کار بيفتد، مالکيت خداى تعالى هم از همين باب است ، و نظير مالکيت انسان نسبت به خانه و اثاث خانه خود، اعتبارى نيست. بلکه مانند مالکيت آدمى نسبت به قوا و افعالش واقعى و حقيقى است. زيرا عالم و هرچه در آن است همه فعل خداوند است ، و هيچ موجودى از خداوندى که عالم را آفريده و نظام آن را در دست دارد، نه در ذاتش و نه در توابع ذاتش و نه در قوا و نه در افعالش ، بى نياز نيست، و در هيچ حالى از خود استقلال ندارد، نه در حال انفرادش و نه در حالى که با ساير اجزاى عالم، اجتماع و ارتباط داشته و از آن اجتماع و امتزاج ، اين نظام عامى که مى بينيم به وجود آمده است. «ملکوت» همان وجود اشياء است به لحاظ انتسابشان به خدا و رؤيت ملکوت به معنای ديدن خدا است با ديدن اشياء و موجودات. از آيه شريفه «قل اللهم مالک الملک» و آيه «لله ملک السموات و الارض و آيه تبارک «الذى بيده الملک و هو على کل شى ء قدير الذى خلق الموت و الحيوة» تا آنجا که مى فرمايد «الذى خلق سبع سموات طباقا» هم که مالکيت آسمانها و زمين را تعليل مى کند به اين که خداوند آنها را آفريده ، استفاده مى شود که اگر خداى تعالى را مالک آسمانها و زمين دانسته است براى اين بوده که وجود و واقعيت آن ، از خداوند است. و بنابر اين بايد گفت به همين جهت کسى شريک ملک خدا نيست ، و مالکيتش قابل زوال و انتقال و واگذارى به غير نبوده و معقول نيست که کسى او را از مالکيتش عزل نموده و خود به جايش ‍ بنشيند. آيه شريفه «انما امره اذا اراد شيئا ان يقول له کن فيکون ، فسبحان الذى بيده ملکوت کل شىء» نيز به همين معنا تفسير مى شود، زيرا آيه دوم بيان مى کند که ملکوت هر چيزى ، همان کلمه «کن» است که خداى سبحان مى گويد، و گفتن او عين فعل و ايجاد او است. پس معلوم شد که ملکوت همان وجود اشياء است ، از جهت انتسابى که به خداى سبحان داشته و قيامى که به ذات او دارند، و معلوم است که چنين امرى قابل شرکت نبوده و ممکن نيست چيز ديگرى با خداوند، در آن شرکت داشته باشد، و بنابراين، نظر در ملکوت اشياء به طور قطع آدمى را به توحيد هدايت مى کند، همچنانکه فرمود: «او لم ينظروا فى ملکوت السموات و الارض و ما خلق الله من شى ء و ان عسى ان يکون قد اقترب اجلهم فباى حديث بعده يؤمنون و اين مضمون»، همان مضمون آيه سوم سوره ملک است که قبلا ذکر شد. با در نظر گرفتن اين مطالب ، اگر در جمله «و کذلک نرى ابراهيم ملکوت السموات و الارض...» و همچنين ساير آيات مربوط به آن دقت شود، به خوبى معلوم مى شود که منظور از نشان دادن ملکوت آسمان و زمين ، به خاطر آن است که خداوند خود را به ابراهيم نشان دهد منتهى از طريق مشاهده اشياء، و از جهت استنادى که اشياء به وى دارند، زيرا، وقتى که اين استناد قابل شرکت نبود، هر کسى که به موجودات عالم نظر کند، بى درنگ حکم مى کند به اينکه هيچيک از اين موجودات ، مربى ديگران و مدبر نظام جارى در آنها نيست. پس اين بت ها مجسمه هايى هستند که دست بشر آنها را تراشيده و بدون اينکه در اين باره از ناحيه خداوند دستورى داشته باشند، اسم خدائى را بر آنها نهاده اند، غافل از اينکه معقول نيست دست پرورده انسان مربى و مالک خود او باشد، همچنين قابل پذيرش نيست که اجرام آسمانى ، ستاره ، ماه و خورشيد مالک و مدبر تکوينى عالم باشند، در حالى که خودشان داراى تحول و طلوع و غروبند، و به زودى توضيح بيشتر اين معنا خواهد آمد. «لِيَکُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ»: «لام» در کلمه «ليکون» براى غايت و گرفتن نتيجه است ، و جمله مورد بحث ، عطف است به جمله ديگرى که حذف شده و تقدير آن چنين است: «ليکون کذا و کذا و ليکون من الموقنين» و «يقين» عبارت است از «علم صد در صدى که به هيچ وجه شک و ترديدى در آن رخنه نداشته باشد». و بعيد نيست که غرض از ارائه ملکوت ، اين بوده که ابراهيم (عليه السلام ) به پايه يقين به آيات خداوند برسد به طورى که در جاى ديگر فرموده: «و جعلنا منهم ائمة يهدون بامرنا لما صبروا و کانوا باياتنا يوقنون» همان يقينى که نتيجه اش يقين به «اسماء حسنى» و صفات علياى خداوند است، و اين مرحله ، همان مرحله اى است که درباره رسيدن پيغمبر اسلام (صلى الله عليه وآله و سلم ) به آن پايه، فرموده است: «سبحان الذى اسرى بعبده ليلا من المسجد الحرام الى المسجد الاقصى الذى بارکنا حوله لنريه من آياتنا» و نيز فرموده: «ما زاغ البصر و ما طغى ، لقد راى من آيات ربه الکبرى». و اين يقين به آيات پروردگار نهايت و اعلا درجه اى است که انبيا (عليهم السلام ) در سير تکاملى خود مى توانند به آن برسند، و اما ذات پروردگار، پس قرآن کريم ساحتش را عاليتر از آن دانسته که ادراکى به آن تعلق گيرد و احاطه کند و وجودش را امرى مسلم و مفروغ عنه دانسته است. قرآن کريم براى علم يقينى به آيات خداوند، آثارى برشمرده است که يکى از آن آثار اين است که : پرده حواس، از روى حقايق عالم کون کنار رفته و از آنچه در پس پرده محسوسات است آن مقدارى که خدا خواسته باشد، ظاهر مى شود، و در اين باره فرموده است: «کلا لو تعلمون علم اليقين ، لترون الجحيم» و نيز فرموده: «کلا ان کتاب الابرار لفى عليين ، و ما ادريک ما عليون ، کتاب مرقوم ، يشهده المقربون». «فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ الَّيْلُ رَءَا کَوْکَباً...»: راغب در مفردات خود گفته است: «جن» به فتح جيم در اصل لغت به معنى «مستور بودن از حواس» است، گفته مى شود: «جنه الليل» و يا «اجنه الليل» و يا «جن عليه الليل» يعنى شب آن را پوشانيد و معناى «اجنه» اين است که چيزى را پرده و پوشش آن قرار داد، و تفاوتى که در معناى مجرد اين کلمه ، با معناى مزيد آن هست. نظير تفاوتى است که در مجرد ماده: «قبر» و ماده: «سقى» و مزيد آن هست چون معناى «قبرته» اين است که من او را در قبر کردم. و معناى «اقبرته» اين است که من چيزى و يا جائى را در اختيار او گذاشتم تا خود را دفن نموده يا بپوشاند، و همچنين معناى «سقيته» اين است که من او را سيراب کردم و معناى «اسقيته» اين است که من آب و يا شربتى را در اختيارش ‍ گذاشتم تا خود را سيراب کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۴۵ معناى جن عليه کذا اين است که فلان چيز را بر او انداخت و به همين معنا است آيه شريفه ، که مى فرمايد: «فلما جن عليه الليل راى کوکبا». خلاصه کلام اينکه معناى «جن عليه الليل» تنها فرا رسيدن شب به غروب آفتاب نيست ، بلکه معنايش اين است که: شب بر او پرده افکند. و اين جمله، دنباله نفى الوهيتى است که از اصنام کرده و با نفى مزبور مربوطند به جمله «و کذلک نرى ابراهيم ملکوت السموات و الارض». و بنابراين خلاصه معنا اين مى شود که : ما ملکوت اشياء را به او نشان مى داديم و نتيجه اش اين شد که بلافاصله الوهيت اصنام را ابطال نموده و در همين حال بود که شب ، پرده ظلمت خود را بر او افکند و او چشمش به ستارهاى افتاد و چنين و چنان گفت. ستاره اى که مردم مى پرستيدند و ابراهيم (ع ) به آن اشاره فرمود و گفت : «هذا ربى» ستاره «زهره» بوده است. و در اينکه لفظ «کوکب» را نکره آورده ، اشاره است به اينکه گر چه ابراهيم (عليه السلام ) اشاره به کوکب معينى کرده است وليکن چون مقام مقام نقل احتجاج او است و چون احتجاج مزبور مبتنى بر خصوصيات آن کوکب نبوده است ، از اين جهت ، خصوصيات آن کوکب و ثابت بودن و يا سياره بودن آن، هيچ دخالتى در احتجاج نداشته و احتجاج او با هر کوکبى که طلوع و غروب داشته باشد صحيح و تمام است. آرى ، نکره آوردن کوکب براى فهماندن اين نکته است ، نه براى اينکه بفهماند ابراهيم (عليه السلام) اشاره به کوکب غير معينى کرده زيرا اولا اين معنا با ديدن و اشاره کردن نمى سازد، و به کسى که چشم بسته ، اشاره به يکى از هزاران کوکب بکند، نمى گويند فلانى کوکبى را ديد و به آن اشاره کرد. پس معلوم مى شود که ابراهيم (عليه السلام ) اشاره به کوکب معينى کرده است. و ثانيا از ظاهر آيات اين نيز استفاده مى شود که در آن عصر مردمى بوده اند که کوکب معينى را که همان کوکب مورد اشاره ابراهيم بوده ، ميپرستيدند و اين معنا را هم مى دانيم که «صابئون» هر کوکبى را احترام نمى کرده اند، بلکه تنها سيارات را مقدس می شمرده اند و به طورى که از قرائن برمى آيد ستاره مذکور همان ستاره زهره بوده است. براى اينکه «صابئين» تنها سيارات هفتگانه يعنى «قمر»، «عطارد»، «زهره»، «شمس»، «مريخ»، «مشترى»، و «زحل» را احترام مى کرده و حوادث عالم را به آنها نسبت می داده اند. و آن اهالى هند و بعضى از جادوگران و بتپرستان عرب و غير عرب بودند که ستارگان ثابت را مقدس می شمردند. و چون قرآن در داستان ابراهيم شمس و قمر را بعد از آيه مورد بحث ذکر کرده است ، بنابراين ، سياره کوکب يکى از پنج سياره ديگر بوده ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۴۶ و چون «عطارد» مدار تنگ ترى دارد و بسيار کم ديده مى شود و زهره در بين آن چهار سياره ديگر، از جهت تنگى مدارش ، نمى تواند بيش از چهل و هفت درجه از خورشيد فاصله بگيرد و هميشه همراه خورشيد است ، از اين جهت به ذهن مى رسد که کوکب مزبور همان زهره بوده است چرا که زهره گاهى قبل از خورشيد طلوع مى کند و عوام آنرا ستاره صبح مى نامند، و گاهى در دنبال آن قرار گرفته و در نتيجه بعد از غروب خورشيد در همان طرف مغرب ظاهر مى شود و چيزى نميگذرد که غروب مى کند. و گاهى که اين وضع در نيمه دوم ماه ، يعنى شب هجدهم ، نوزدهم و بيستم ماه قمرى اتفاق مى افتد. ظهور زهره تقريبا با غروب خورشيد، و غروب آن تقريبا با طلوع ماه مقارن مى شود، زيرا در اين شبها اول آفتاب غروب مى کند و پس از آن ستاره زهره هويدا شده پس از يک يا دو ساعت در همان جهت غربى افق غروب نموده و پس از آن بلا فاصله و يا به فاصله مختصرى از ماه ، طلوع مى کند و اين خصوصيت تنها در ستاره زهره است ، و اگر در مشترى و مريخ و زحل هم اتفاق بيفتد صرف اتفاق و آنهم بسيار نادر و کم است. علاوه بر اينکه ستاره زهره در بين ستارگان درخشان ، از همه زيباتر و روشنتر است ، به طورى که پس از فرا رسيدن شب ، اولين ستارهاى است که نظر بيننده را به خود جلب مى نمايد، و از اين روى مى توان گفت ستاره مورد اشاره ابراهيم ، همين ستاره بوده است ، و آيه شريفه بر اين ستاره بهتر منطبق مى شود، زيرا بر حسب ظاهر، بين غروب ستاره و طلوع ماه فاصله نينداخته است. و از اين ظهور استفاده مى شود که طلوع ماه به دنبال غروب ستاره بوده ، و اين خود مؤ يد ما است . پاره اى از روايات هم که از ائمه اهل بيت (عليهم السلام ) نقل شده ادعاى ما را تاييد مى کند، چون در اين روايات دارد: ستاره مزبور، زهره بوده است. پس بنابراين ، ابراهيم (عليه السلام ) همين ستاره را ديده و قوم او نيز همان را ميپرستيده و برايش قربانى مى کرده اند، و اين واقعه در يکى از شبهاى نيمه دوم ماه بوده و آن حضرت نخست زهره را در جهت غربى افق ديده و پس از غروب آن به طلوع ماه برخورده است. مراد از «رب» در کلام ابراهيم «ع»، خداوند آفريدگار هستى نيست مراد از «رب» در آنجا که گفت: «هذا ربى»، همانا مالک چيزهايى است که مربوب آن پروردگارند، و رب مدبر امر آنها است ، نه پروردگارى که آسمان ها و زمين و هر چيز ديگرى را از عدم به وجود آورده است. زيرا خداى سبحان ، جسم و جسمانى نيست ، و در ظرف زمان نميگنجد، و مورد اشاره واقع نمى شود. از آيه يا ابت انى قد جائنى من العلم ما لم ياتک فاتبعنى اهدک صراطا سويا و ساير آياتى که کلام ابراهيم را حکايت مى کند بر مى آيد ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۴۷ که آن جناب اين معانى را ميدانسته و اين مقدار در باره خداوند سبحان معرفت داشته است که بداند ساحت مقدسش منزه تر از آن است که بتوان به او اشاره کرد و اينکه اشاره به هر چيزى مستلزم تجسم و محدوديت آن است. علاوه بر اينکه خود بت پرستان و ستاره پرستان هم در مساله خلقت ، شريکى براى خدا قائل نبودند، بلکه تنها مى گفتند: خدايان ما که خود مخلوق و مصنوع و بالا خره محتاج خداى تعالى هستند، امتيازشان با ساير موجودات ، اين است که خداوند تدبير و اداره مخلوقات را به آنها محول و واگذار کرده است. مثلا زيبائى آنها را به عده اى از آن خدايان و عدالت را به عده ديگر و ارزانى و رواج بازار را به ديگر خدايان تفويض نموده. و بعضى از آن خدايان را تنها مسؤ ول اداره يک نوع و يا يکدسته از مخلوقات خود قرار داده است ، مانند اله انسان و يا اله قبيله و يا الهى که مخصوص يک پادشاه و يا يک خان و رئيس قبيله است. آثار باستانى که از بت پرستان و ستاره پرستان قديم به دست آمده و همچنين داستان ها و اخبارى که از آنان در کتابها ضبط گرديده و نيز اخبار بت پرستان و ستاره پرستانى که هم اکنون در اطراف دنيا هستند، همه و همه شاهد اين مدعا هستند. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه