المیزان جلد۷ بخش۲۲
وَ حَاجَّهُ قَوْمُهُ قَالَ أَ تحَجُّونى فى اللَّهِ وَ قَدْ هَدَانِ...
خداى تعالى احتجاجات ابراهيم (عليهالسلام ) را دو قسم کرده است : يکى آن احتجاجاتى که تاکنون ابراهيم با مردم داشت ، و ديگر آن محاجه و مناظرهاى است که مردم بعد از شنيدن بيزارى ابراهيم از بتها آغاز کردند. و آيه مورد بحث و همچنين آيه بعديش مشتمل بر بخش دوم احتجاجات ابراهيم (عليهالسلام ) است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۷۰
بخش دوم احتجاجات ابراهيم (ع ) که محاجه آن حضرت است با مشرکين بعد از اعلام بيزارىاز بت ها.
گر چه در اين آيات حجتى را که مردم عليه ابراهيم اقامه کردند، صريحا حکايت نکرده و ليکن از جمله « و لا اخاف ما تشرکون به » تلويحا معلوم مى شود که چه مى گفته اند. زيرا ابراهيم (عليهالسلام ) در رد گفتار آنان فرمود: من از اين بتهاى شما نمى ترسم . پس معلوم مى شود که دليل آنان بر شرک و بت پرستى ترس از بتها بوده . در مباحث قبلى هم اشاره کرديم و باز هم در جاى مناسبش خواهد آمد که به طور کلى بشر را يکى از دو چيز به شرک واداشته يا خوف از غضب آلهه و بيم از سلطنتى که براى آن الهه نسبت به حوادث زمينى قائل بوده يا اميد به برکت و سعادتى بوده که براى بتهاى خود مى پنداشته . و از اين دو امر بيشتر همان خوف در نفوس آنان تاءثير داشته براى اينکه طبعا اعتماد و اميد مردم به خودشان است ، و کمتر به ديگران اميدوار مى شوند و هر نعمت و سعادتى که کسب کرده و به دست مى آورند همه را از ناحيه خود و مرهون جد و جهد خود مى دانند، و اگر هم همه را مستند به کوشش خود ندانند، و غنيمت حاصله از قبيل ارث و يا گنج و يا رياستى باشد، آنرا از ناحيه جد اعلا و يا بخت نيک مى دانند.
پس مساءله اميدوارى آنقدرها در نفوس تاءثير ندارد که بتوان بت پرستى را مستند به آن نمود، حتى مسلمين هم با آن همه معارف الهيى که در اختيارشان است از تهديد و انذار بيشتر متاءثر مى شوند تا از وعده و بشارت ، و لذا در قرآن هم مى بينيم که از وظائف انبيا (عليهم السلام ) انذار را بيشتر ذکر مى کند تا بشارت را، با اينکه هر دو از وظائف آنان و از طرقى است که در دعوت دينى خود به کار مى برند.
کوتاه سخن اينکه : گفتيم از کلام ابراهيم برمى آيد که مشرکين در احتجاج با آنجناب راجع به بت پرستى خود راه تهديد را پيش گرفته وى را از قهر خدايان ، بيم مى دادند، و او را نصيحت مى کردند که شايد بتوانند با خودشان در بت پرستى و ترک توحيد هم آواز سازند. ابراهيم (عليهالسلام ) نيز چون ديد که حجت آنان به دو حجت تجزيه مى شود: يکى رد بر ربوبيت خداى سبحان و ديگرى اثبات عقيده ربوبيت بتها، لذا او هم از هر دو، جواب داد. البته به طورى که بعدا توضيح مى دهيم جواب از جهت اولى بى نياز از جوابى که از جهت دوم داد، نيست .
ابراهيم (عليهالسلام ) در جواب از احتجاج اولى آنان چنين گفت : « اتحاجونى فى اللّه و قد هدين » يعنى من در امر انجام شده اى قرار گرفته ام ، و به هدايت پروردگار راه حق را يافته ام ، و او مرا با نشان دادن ملکوت آسمانها و زمين آگاهى ها داده و حجتها آموخت تا بتوانم ربوبيت را از هر چه غير او است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۷۱
از قبيل ستارگان و بتها، سلب نمايم ، و من اينک دريافته ام که از پروردگارى که مدبر امور من است بى نياز نيستم ، و از همين ارتکاز نتيجه مى گيرم که پروردگار من تنها کسى است که مى تواند مدبر امور من باشد و چون مدبر امور من تنها خداى سبحان است پس فقط او پروردگار من است ، و او را در پروردگاريش شريکى نيست ، و با اين همه دستگيريها که از من کرده و اين هدايتى که مرا فرموده ديگر چه حاجت که به حجت شما گوش داده و در باره ربوبيت بتها با شما بحث کنم ؟ بحث براى فهميدن و راه يافتن است ، و من راه صحيح را يافته و به مقصد رسيده ام .
اين همان معنائى است که از ظاهر آيه مورد بحث ، به ذهن انسان تبادر مى کند. البته اگر از اين ظاهر صرف نظر کنيم معناى دقيقترى در آن است که درک آن محتاج به دقت بيشترى است ، و آن اين است که ابراهيم (عليهالسلام ) خواسته است با جمله « و قد هدين » با خود هدايت ، استدلال کند، نه اينکه بگويد با داشتن هدايت احتياجى به استدلال ندارم . يعنى اينکه خواسته است بفرمايد: خداوند با تعليم حجتهايى بر اثبات ربوبيت خود و نفى ربوبيت غير، مرا هدايت نموده و همين هدايت او دليل بر اين است که او است پروردگار من ، و پروردگارى غير او نيست . زيرا هدايت بندگان به سوى خود، يکى از شؤ ون تدبير پروردگارى است ، پس تنها کسى مى تواند هدايت کند که خود پروردگار باشد. و اگر خداى تعالى علاوه بر اينکه آفريدگار زمين و آسمان است ، پروردگار هم نبود، يقينا مرا هدايت نمى کرد، و اين وظيفه را به عهده کسى مى گذاشت که از پيش او سمت پروردگارى را به عهده داشت ، و ليکن مى بينم که او خودش مرا هدايت کرده ، پس او پروردگار من است .
و بنابراين معنا، ديگر جا ندارد که مشرکين بگويند: اين هدايتى هم که تو در ربوبيت يافته اى ، و اين حجت هايى که آموخته اى ، همه از الهامات همين خدايان ما است ، زيرا هيچ وقت کسى تيشه به دست دشمن خود نمى دهد که با همان تيشه ريشه اش را بزند. چطور ممکن است بعضى از خدايان مشرکين به ابراهيم حجتهايى بياموزند که ابراهيم با همان حجتها خدائى آن خدايان را فاسد و تباه سازد؟ آرى ، مشرکين نمى توانستند به ابراهيم چنين جوابى بدهند.
و ليکن مى توانستند بگويد يا اينکه گفتند: « اين سخنانى که تو نام آنرا حجت و هدايت گذاردهاى در حقيقت ضلالت است ، و اين غضب خدايان ما است که تو را به چنين روزى انداخته که نمى توانى به ربوبيت آنها پى ببرى و اين حرفها را هم خدايان ما به تو تلقين کرده اند، چون از فساد راءى تو و مرضى که در نفس تو است آگاهى داشته اند » همچنان که عين همين اشکال را قوم عاد به پيغمبر خود هود (عليهالسلام ) وقتى هود آنان را به دين توحيد دعوت نمود کردند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۷۲
هود گفت : « خداى تعالى آن کسى است که بايد به او اميدوار بود و از او ترسيد، نه خدايان شما که نه اميد نفعى در آنها است و نه مى توانند ضررى برسانند » در جوابش گفتند: « بعضى از خدايان ما تو را به چنين روزى انداخته » . قرآن کريم اين داستان را نقل کرده و احتجاج هود و جواب قومش را چنين حکايت مى کند: « و يا قوم استغفروا ربکم ثم توبوا اليه يرسل السماء عليکم مدرارا و يزدکم قوة الى قوتکم و لا تتولوا مجرمين قالوا يا هود » تا آنجا که مى فرمايد « ان نقول الا اعتريک بعض آلهتنا بسوء قال انى اشهد اللّه و اشهدوا انى برى ء مما تشرکون من دونه فکيدونى جميعا ثم لا تنظرون » .
و چون جاى چنين سخنى در ميان بود لذا ابراهيم (عليهالسلام ) اضافه کرد که : « و لا اخاف ما تشرکون به » . و اين جمله در عين اينکه شبهه مزبور را دفع مى کند، در عين حال برهان تامى بر نفى ربوبيت شرکاى مشرکين نيز هست .
حاصل کلام در تفسير سخن ابراهيم (ع ) (و لا اخاف ما تشرکون به ...)
و ما حصل آن اين است که : شما مى خواهيد با بيم دادن از خطر بتها در دل من القاى شبهه نموده مرا به بت پرستى و ترک توحيد وادار کنيد، در حالى که من از بتهاى شما ذرهاى نمى ترسم ، زيرا همه آنها مخلوقاتى هستند که نفع و ضرر خود را مالک نبوده ديگرى مدبر آنها است و بنابراين ديگر ارزشى براى حجت شما نيست .
و به فرضى هم که من از ضرر شرکاى شما مى ترسيدم تازه همين ترس هم خود دليل ديگرى بر ربوبيت خداى تعالى و آيتى از آيات توحيد او بود، زيرا او خواسته است که من از شرکاى شما بترسم نه شرکاى شما که قادر بر چيزى نيستند، و شما خود اعتراف داريد که پروردگار من به هر چيزى عالم و آگاه است ، و از هر حادثه و هر خير و شرى که در مملکتش رخ دهد با خبر است ، با اين حال چطور تصور مى شود در اين مملکت که به منظور غاياتى صحيح و متقن ايجادش کرده چيزهاى نافعى را سراغ داشته باشد و بندگان را در انتفاع از آن اذن نداده باشد و يا چيزهاى زيانبارى را سراغ داشته باشد و بندگان را از آن منع نفرموده باشد؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۷۳
پس به طور مسلم در فرض مزبور ترس من به اذن او و به مشيت او خواهد بود، و باز همين ترس هم خود از تدابير او و دال بر ربوبيت او و نفى ربوبيت غير او خواهد بود. پس چرا متذکر نمى شويد و چه شده است شما را که به مدرکات عقولتان و آن حقايقى که فطرتهايتان شما را به آن رهبرى مى کند، مراجعه نمى کنيد.
اين بود آن معناى دقيقى که گفتيم در آيه شريفه « و لا اخاف ما تشرکون به تا افلا تتذکرون » است . و بنابراين ، معناى جمله « و لا اخاف ما تشرکون به » هم به منزله متمم حجت قبلى است که فرمود: « اتحاجونى فى اللّه و قد هدين » و هم خودش در جاى خود حجت کاملى است براى ابطال ربوبيت شرکا به جهت عدم ترس از آنها.
و جمله « الا ان يشاء ربى شيئا » به منزله احتجاج پس از فرض تسليم است ، و معناى آن به طورى که قبلا هم گفته شد اين است که : شما مى خواهيد به ملاک ترس مرا وادار به پرستش بتهايتان کنيد، اولا من از اين بتها نمى ترسم ، و در ثانى به فرضى هم که بترسم تازه همين ترسم خود دليل بر ربوبيت پروردگار من است ، نه ربوبيت بتهاى شما.
و جمله « وسع ربى کل شى ء علما » بيان و تعليل همين جهت است که چطور ترس مفروض هم مستند به مشيت پروردگار ابراهيم است زيرا آفريدگار آسمانها و زمين از آنچه در ملکش واقع مى شود بى خبر نيست و بدون اذن او واقع نمى شود و جمله « افلا تتذکرون » استفهامى است توبيخى و اشاره است به اينکه آنچه تاکنون با شما در ميان نهادم همه فطرى است .
اقوال متعدد مفسرين در توضيح و توجيه جملات ابراهيم (ع ) در محاجه با مشرکين .
اين معنايى است که ما از آيه شريفه مى فهميم . و ليکن ساير مفسرين سخنان ديگرى گفته اند:
از آن جمله اکثر آنان در باره جمله « اتحاجونى فى اللّه و قد هدين » گفته اند که (( ابراهيم (عليهالسلام ) خواسته است با اين کلام خود اعتراض مشرکين را بر توحيد از اين راه دفع کند که من به طور کلى احتياجى به محاجه و استدلال با شما ندارم )) و اين معنا همان معناى اولى است که ما براى آيه کرديم ، و ليکن اين معنا با سياق آيه وفق نمى دهد، زيرا سياق آيه سياق احتجاج است ، و لازمه آن اين است که کلام ابراهيم (عليهالسلام ) احتجاج باشد نه اظهار بى نيازى از احتجاج .
و در باره استثنائى که در جمله « لا اخاف ما تشرکون به الا ان يشاء ربى شيئا » است گفته اند: معنايش اين است که : « مگر اينکه پروردگار من بر اين بتها غالب آمده و آنها را زنده کند و در نتيجه داراى نفع و ضرر شوند، و من آن وقت از آنها بترسم .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۷۴
حتى در چنين صورتى باز نفع و ضرر آنها خود دليل بر حدوث آنها و دليل بر توحيد خداى سبحان خواهد بود » و به عبارت ديگر گفته اند: معناى اين استثنا اين است که « من از اين بتها در هيچ حالى از حالات نمى ترسم ، مگر اينکه پروردگار من بخواهد که اين بتها زنده شوند و در نتيجه داراى ضرر و نفع گردند، البته آنوقت از ضرر آنها خواهيم ترسيد، و ليکن در چنين فرضى هم اين شرکا داراى مقام ربوبيت نخواهند بود زيرا همين زنده شدن و داراى نفع و ضرر گشتن خود دليل بر حدوث آنان و ربوبيت خداى تعالى است » .
و اين معنا گر چه قريب به همان معنايى است که ما ذکر کرديم ، ليکن نسبت دادن ضرر و نفع را به شرکا، اگر زنده مى بودند با اينکه اولا همه شرکاى مشرکين سنگ و چوب بى جان نبودند، بلکه شرکاى زندهاى هم از قبيل ملائکه داشتند. و ثانيا پارهاى از آنان با نداشتن حيات به حسب ظاهر، نسبت ضرر و نفع دارند مانند آفتاب با اين همه از روش تعليمى کتاب الهى دور است ، زيرا قرآن کريم صراحتا نفع و ضرر را از هر چيزى نفى نموده و منحصر در خداى سبحان مى کند.
و اين هم که گفتند احيا و ضرر و نفع دلالت بر حدوث شرکا مى کند، اشکال واردى بر مشرکين نيست ، زيرا همانطورى که قبلا هم گفتيم مشرکين حدوث بتها و ارباب انواع را انکار نداشته ، و عموما اعتراف دارند که اين خدايان همه مخلوق و معلول خداى سبحانند، و اگر هم مى بينيد در باره بعضى از اين شرکا قائل به قدم زمانى هستند، اين اعتقاد هيچ منافاتى با اعتراف به معلوليت شرکا ندارد.
بعضى ديگر گفته اند معناى اين استثنا اين است که : « من هيچ وقتى از اوقات از اين شرکاى شما نمى ترسم ، چرا، يک وقت را از اين اوقات ناگزيرم استثنا کنم و آن وقتى است که پروردگار من بنا داشته باشد مرا به کيفر بعضى از گناهانم عذاب نموده و يا ابتداء و بدون گناه به مکروهى مبتلا سازد » و به عبارت ديگر: معناى اين استثنا استثناى از يک معناى اعمى است ، نه از خصوص معناى جمله قبلى . در حقيقت جمله قبلى ، خوف از خصوص شرکا را نفى مى کند، و جمله « الا ان يشاء... » يک خوف را از جميع خوفها استثنا مى نمايد. بنابراين تقدير آيه چنين است که : « من نه تنها از شرکاى شما نمى ترسم ، بلکه از هيچ چيز نمى ترسم ، مگر اينکه خداوند ابتداء و بدون گناه يا به کيفر بعضى از گناهانم مکروهى را برايم بخواهد که در اين صورت از اين عذاب و اين مکروه مى ترسم » .
و خواننده محترم بدون اينکه محتاج به توضيح ما باشد مى داند که اين معنا تا چه حد ناهنجار است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۷۵
اقوال مفسرين در توجيه (وسع بى کل شى ء علما) در کلام ابراهيم (ع )واشکال آنها.
و در باره جمله « وسع ربى کل شى ء » علما گفته اند: اين جمله مربوط به احتجاج نيست بلکه ابراهيم (عليهالسلام ) صرفا خواسته است پس از اتمام حجتش ، پروردگار خود را ثنا گويد.
بعضى ديگر گفته اند: اين جمله در حقيقت تعريض و کنايه به بتهاى مشرکين است ، و ابراهيم (عليهالسلام ) خواسته است بفرمايد: خدايان شما فهم و شعور ندارند. ليکن اين معنا صحيح نيست زيرا اگر ابراهيم (عليهالسلام ) ميخواست به اصطلاح طعنه بزند جا داشت از قدرت پروردگار خود بگويد، نه از علم او، چون مقام مقام عجز و زبونى شرکا بود نه بى شعورى آنها. عين اين اشکال بر وجه قبلى هم وارد است زيرا اگر غرض ابراهيم (عليهالسلام ) ثناى پروردگارش بود، جا داشت که او را به قدرت مطلقه اش بستايد.
بعضى ديگر در معناى اين جمله گفته اند: پس از اينکه ابراهيم (عليهالسلام ) مکاره و ناخوشيهايى را که پروردگارش براى او بخواهد استثنا نمود، با جمله « وسع ربى کل شى ء » علما خاطر نشان ساخت که خداى تعالى از آنجا که علام الغيوب است ، جز خير و صلاح و حکمت کارى نمى کند.
اشکال اين معنا نيز اين است که اگر منظور ابراهيم (عليهالسلام ) اين بود، مقام اقتضا مى کرد که به جاى علم خداى تعالى حکمت او را ذکر نموده و يا لااقل با ذکر علم خدا اسمى هم از حکمت او ببرد، همچنانکه در موارد بسيارى در قرآن مجيد علم خداوند با حکمتش ذکر شده .
بعضى ديگر گفته اند: اين جمله به منزله علتى است براى جمله استثنائيه ، و معناى آن جمله و اين علت اين است که : « من از بتها و شرکاى شما نمى ترسم ، مگر اينکه خدا بخواهد، به علت اينکه اگر خدا بخواهد ممکن است يکى از همين بتها از بالا بر سرم فرود آمده و سرم را بشکند و يا آفتاب که يکى از شرکاى شما است با تابش خود مريضم نموده يا به زندگيم خاتمه دهد » .
اشکال اين معنا باز همان اشکال معانى قبلى است ، زيرا اگر منظور ابراهيم (عليهالسلام ) اين بود جا داشت جمله استثنائيه خود را به قدرت و حکمت پروردگارش استدلال کند نه به علم او.
بعضى ديگر از مفسرين گفته اند: معناى آن اين است که : « پروردگار من که علمش به جميع موجودات احاطه دارد، مشيتش نيز مرتبط به علم محيط و قديمش بوده و قدرتش نيز ضامن اجراى مشيتش مى باشد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۷۶
و بنابراين هيچ يک از اين مخلوقات که شما به خداييشان مى پرستيد تاءثيرى در صفات و افعال صادره از پروردگار من ندارد، نه به شفاعت ، و نه به نحوى ديگر. زيرا اگر علم خداى تعالى به جميع موجودات محيط نبود، تصور مى شد که شفيعى در درگاه او شفاعت نموده ، او را از وجوه و مرجحات عملى و يا مرجحات ترک عملى خبردار سازد و با داشتن چنين تقربى به يکى ضرر و به ديگرى نفع رساند » آنگاه اضافه کرده است که : ما اين معنا را براى اين آيه شريفه از ساير آياتى که متعرض مساءله شفاعت و نفى آنند، مانند آيه « من ذا الذى يشفع عنده الا باذنه يعلم ما بين ايديهم و ما خلفهم و لا يحيطون بشى ء من علمه الا بما شاء وسع کرسيه السموات و الارض » استفاده کرده ايم و به نظر ما بهترين معنايى است که براى آيه شده و تفسير « قرآن به قرآن » است .
اين بود کلام مفسر مذکور و خلاصهاش اين است که جمله « وسع ربى کل شى ء علما » بيان و تعليلى است براى نترسيدن ابراهيم از هيچيک از موجودات ، چه آلهه مشرکين و چه غير آن ، گويا فرموده است : من از ضرر هيچيک از خدايان شما و هيچيک از موجودات ديگر نمى ترسم ، زيرا پروردگار من از حال هر موجودى با خبر است ، و در نتيجه خودش به تنهايى و بدون احتياج به شفيع ، هر مخلوقى را که بخواهد خلق نموده ، و با قدرت مطلقهاى که دارد خواسته هايش را انفاذ و اجرا مى کند، پس نيازمند به شفيعى که او را به آنچه نمى داند تعليم دهد نيست .
و ليکن خواننده محترم به خوبى مى داند که مساءله بى اثر بودن شفعا در کارهاى خداوند تنها با سعه علم او اثبات نمى شود، بلکه همانطورى که در کلام مفسر مذکور هم ديديد بايد پاى قدرت و مشيت مطلق او نيز به ميان بيايد تا اين ادعا اثبات گردد و مشيت هم صفت فعل است نه چنانکه اين قائل گمان مى کرد صفت ذات باشد و حال آنکه در آيه مورد بحث اسمى از قدرت ، و مشيت و اطلاق آن دو برده نشده ، و تنها سعه علم او ذکر شده است .
و اما اينکه گفت آيات دال بر نفى شفاعت هم دلالت بر اين معنا دارد، توهم عجيبى است . زيرا آيات مزبور در مقام اثبات شفاعت به اذن خداى سبحان است ، نه در مقام نفى آن تا تفسير آيه مورد بحث به آن آيات تفسير قرآن به قرآن باشد، و چگونه مى توان گفت آيه مورد بحث و آيات شفاعت ، سببيت و تاءثير را از عالم مشهود نفى مى کند، و حال آنکه قرآن کريم از اول تا به آخرش هر بحثى که مى کند بر مبناى سببيت و بر اساس اصل عمومى عليت و معلوليت است . و ما اين معنا را بارها در خلال اجزاى اين کتاب مدلل و روشن ساخته ايم .
وجه اينکه ابراهيم (ع ) عدم وجود اذن و دليل از ناحيه خداوند را به عنوان دليل بر بطلان بت پرستى آورده است .
وَ کيْف أَخَاف مَا أَشرَکتُمْ وَ لا تخَافُونَ أَنَّکُمْ أَشرَکْتُم بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنزِّلْ بِهِ عَلَيْکمْ سلْطناً...
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۷۷
در اينجا ابراهيم (عليهالسلام ) حجت ديگرى را عليه مشرکين اقامه مى کند، که حاصل آن اين است که : بين گفتار شما و کردارتان تناقض است ، زيرا شما مرا امر مى کنيد به اينکه از چيزهايى بترسم که ترس از آنها لازم نيست در حالى که خودتان از کسى که بايد از او بترسيد، نمى ترسيد، و به همين جهت من در نافرمانى شما از خود شما ايمن ترم . اما اينکه لازم نيست از آنچه امر به ترسيدن از آن مى کنيد بترسم ، براى اينکه شما هيچ دليلى بر استقلال بتها و ارباب انواع در نفع و ضرر نداريد تا به موجب آن ترس از آنها واجب باشد. اما اينکه شما از کسى که بايد بترسيد نمى ترسيد به دليل اين که شما از آنها واجب باشد. اما اينکه شما از کسى که بايد بترسيد نمى ترسيد به دليل اين که شما از پيش خود و بدون هيچ برهان آسمانى و قابل اعتماد براى خداى سبحان شرکايى اثبات کرده ايد، با اينکه مى دانيد زمام امور تنها به دست خداى سبحان است و بس ، چون صنع و ايجاد به دست او است . و اگر او بعضى از مخلوقات خود را براى شريک گرفته بود، و پرستش آنرا بر ما واجب کرده بود مى بايست خودش اين معنا را بيان نموده و بيانش تواءم با علائم و معجزاتى باشد، و معلوم است که چنين بيانى يا به وسيله وحى انجام مى شود و يا به وسيله برهانى که متکى بر آثار خارجى باشد، و شما نه آن وحى را داريد و نه چنين برهانى را.
اين بود بيان مفاد آيه مورد بحث . و بنابراين بيان و به طورى که از قرينه مقام هم بر مى آيد جمله « ما اءشرکتم » هم مانند جمله « اءشرکتم بالله » مقيد به قيد « ما لم ينزل به عليکم سلطانا » هست ، و اگر قيد مزبور بعد از جمله دوم و پس از ذکر بى باکى مشرکين ذکر شده ، براى اين بوده که در آنجا احتياج برهان به ذکر آن بيشتر بوده است .
و جمله « فاى الفريقين احق بالامن ان کنتم تعلمون » تتمه حجت است ، و مجموع آيه شريفه برهانى است بر تناقض گويى مشرکين در دعوت ابراهيم به شرک و ترس از شرکا، زيرا او را امر مى کنند به ترسيدن از چيزى که ترس از آن لازم نيست . و خود از آنچه لازم است بترسند نمى ترسند.
و بعد از آن بيانى که ما براى آيه کرديم ديگر جايى براى اين شبهه باقى نمى ماند که کسى بگويد: « از آيه استفاده مى شود که مساءله بت پرستى هيچ عيبى ندارد مگر همينکه از ناحيه خداوند اذن و دليلى بر آن نرسيده ، و گر نه اگر دليلى مى رسيد پرستش بتها، صحيح بود » زيرا جمله « ما لم ينزل به عليکم سلطانا » صرفا فرضى است که اسلوب برهان احتياج به آن داشته ، و در حقيقت مانند اين است که ما در پاسخ کسى که ما را از يک موضوعى خرافى ترسانيده بگوييم : « شما دليلى بر ادعاى خود نداريد » چيزى که هست همين حرف را ميتوانيم به زبان توحيد زده و بگوييم : « خداوند دليلى بر اين ادعاى شما نازل نکرده » و در نتيجه برهان را به صورت قياس استثنائى هم درآوريم .
گر چه قياسى که در آيه به کار برده شده ، قياس استثنائى مصطلح نيست ، و جمله اخير هم گفتيم که تتمه قياس است . و ليکن خصوص همين جمله را اگر به تحليل منطقى ببريم به صورت قياسى استثنائى درمى آيد که در آن « نقيض مقدم » استثنا شده تا « نقيض تالى » را نتيجه دهد، و تقدير آن چنين مى شود: « اگر از ناحيه خداوند دليلى بر قدرت بتها و ارباب انواع بر ضرر زدن رسيده بود، البته ترس از آنها جا داشت ، و ليکن چون دليل نرسيده پس اين ترس از ضرر بتها و بت پرستى شما بيجا و بى مورد است » . و ناگفته پيداست که چنين قياسى مفهوم نداشته و شبهه مزبور در آن راه ندارد.
اين است پاسخ شبهه مزبور، نه اينکه مانند بعضيها شبهه را پذيرفته آنگاه در صدد جواب و چاره جويى برآمده و بگوييم : جمله « ما لم ينزل به عليکم سلطانا » به منظور تهکم و استهزا ذکر شده ، يا بگوييم وصف مزبور مانند وصفى که در آيه « و من يدع مع اللّه الها آخر لا برهان له به » است و صرفا براى اشاره به اين است که وصف مزبور به طور کلى وصف لازم و لا ينفک شرکا است ، يا چاره جويى ديگرى کنيم .
حرف با در جمله « لم ينزل به » براى معيت و يا براى سببيت است . و علت اينکه صريحا نفرمود: « کدام يک از من و شما » بلکه به طور کنايه گفت : « کدام يک از ما دو طايفه » براى اين بود که کمتر عصبيت آنان تحريک شود، و نيز دلالت کند بر اينکه اختلاف بين او و قومش اختلاف در مهمترين اصول عقايد و در ريشه معارف دينى است ، و به هيچ وجه او و قومش نمى توانند ائتلاف نمايند.
الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسوا إِيمَنَهُم بِظلْمٍ أُولَئک لهَُمُ الاَمْنُ وَ هُم مُّهْتَدُونَ
در آيه قبلى ابراهيم (عليهالسلام ) در خلال حجتى که عليه مشرکين اقامه کرده بود از آنان پرسيد: کداميک از من و شما سزاوارتريم به ايمنى و نترسيدن ؟ اينک در اين آيه خودش جواب مى دهد. و چون جواب بديهى و روشن بوده ، از شدت وضوح ، خود خصم نيز آنرا قبول داشته ، و معلوم است که در اينگونه سؤ الات لازم نيست که کننده در انتظار جواب طرف باشد، بلکه از آنجايى که احتمال مخالفت نمى دهد مى تواند خودش جواب را بگويد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۷۹
قرآن کريم در سوره انبيا در داستان بت شکنى ابراهيم (عليهالسلام ) اعتراف به اين جواب را از مشرکين حکايت نموده و مى فرمايد: « قال بل فعله کبيرهم هذا فسالوهم ان کانوا ينطقون ، فرجعوا الى انفسهم فقالوا انکم انتم الظالمون ، ثم نکسوا على رؤ سهم لقد علمت ما هؤ لاء ينطقون » . بنابراين ، اينکه بعضى از مفسرين گفته اند آيه مورد بحث کلام مشرکين و پاسخ آنان از پرسش ابراهيم است ، و همچنين اين که بعضى ديگر گفته اند اين کلام قضاوت خود پروردگار است ميان ابراهيم و قوم او، صحيح نبوده و به هيچ وجه با سياق آيات مورد بحث سازگار نيست .
« امن » و « اهتدا » از خواص و آثار ايمان است ، اگر با ظلم پوشيده نشود.
آيه مورد بحث ، چه کلام ابراهيم باشد، و چه کلام مشرکين و چه کلام خداى تعالى در هر حال متضمن تاءکيدى است قوى ، زيرا مشتمل است بر اسناد متعددى که تماميش در جمله هاى اسميه است ، يکى اسنادى است که در جمله اسميه « لهم الامن » است ، و يکى اسنادى است که در جمله اسميه « اولئک لهم الامن » است ، چون جمله « لهم الامن » خبر است از براى « اولئک » که روى هم جمله اى را تشکيل مى دهند، و تازه اين مبتدا و خبر روى هم خبر « الذين آمنوا » و متضمن اسناد ديگرى در جمله اسميه ديگرى است ، و همچنين جمله « و هم مهتدون » که عطف شده است بر جمله « لهم الامن » .
نتيجه اين تاءکيدهاى پى در پى ، اين است که نبايد به هيچ وجه در اختصاص « امن » و « اهتداء » به مؤ منينى که چراغ ايمان را در پس پرده ظلم قرار ندادند، شک و ترديد نمود، و از اين رو آيه شريفه دلالت مى کند بر اينکه « امن » و « اهتداء » از خواص و آثار ايمان است ، البته به شرط اينکه ايمان به وسيله ظلم پوشيده نشود. چون کلمه « لبس » که در آيه است به معناى « ستر » است ، همچنانکه راغب هم در مفردات خود گفته که : « اصل ماده (( لبس » به فتح لام به معناى ستر است )) ، و اين تعبير کنايهاى است که حقيقت ديگرى را به ما مى فهماند، و آن اين است که ظلم اصل ايمان را باطل نمى کند، چون ايمان جزو فطرت انسانى و غير قابل بطلان است ، بلکه باطل تنها باعث پوشيده شدن ايمان مى گردد به طورى که ديگر نمى تواند اثر صحيح خود را بروز دهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۸۰
« ظلم » داراى مفهوم وسيعى است ولى تمام اقسام آن به ايمان ضرر نمى رساند.
و ظلم که عبارت است از: خروج از اعتدال و ميانه روى ، گر چه در آيه مورد بحث به طور نکره آورده شده و در سياق نفى قرار گرفته و لازمهاش عموميت است ، و همراه ايمان هم در آيه چيزى ذکر نشده که ايمان به آن چيز مصداق ظلم قرار گيرد، و در نتيجه مراد از ظلم در آيه ظلم معينى باشد، ليکن از آنجايى که سياق آيه دلالت دارد بر اينکه ظلم مانع از ظهور ايمان و بروز آثار حسنه و مطلوب از آن است ، همين دلالت خود قرينهاى است بر اينکه مراد از ظلم در آيه نوع مخصوصى است که در خصوص ايمان اثر نموده و آن را مى پوشاند، نه هر ظلمى . آرى ، گر چه ذهن مردم از معناى کلمه ظلم ابتداء منتقل به خصوص ظلمهاى اجتماعى و تعدى به حقوق ديگران و سلب امنيت از جان فردى از افراد جامعه و يا مال و يا عرض او مى شود، ليکن اين انتقال بدوى است ، و خود مردم معناى ظلم را منحصر در آن ندانسته و هر مخالفت قانون و سنت جارى و حتى هر گناه و سرپيچى از خطابات مولوى را ظلم به خود گنهکار مى دانند، بلکه نافرمانى خداى سبحان را از جهت اينکه مستحق عبادت و اطاعت است و همچنين مخالفت تکليف را ظلم مى شمارند اگر چه اين مخالفت از روى سهو و يا فراموشى و يا جهل صادر شده باشد. منتهى در اين قسم اخير کسى قائل به مؤ اخذه و عقاب نيست ، همچنين مخالفت نصيحت و اوامر ارشادى مولا را هر چند امر بر ماءمور مشتبه شده باشد و از روى عمد نباشد ظلم به نفس مى دانند.
آرى ، مردم ملاکى را که در ظلم هست تحليل نموده و در نتيجه همه اين مخالفتها را نيز ظلم به نفس مى شمارند، حتى کسى را هم که در مراعات دستورهاى بهداشتى و عوامل مؤ ثر در صحت مزاج و لو به طور غير عمد مسامحه کند ظالم به نفس مى دانند.
و خلاصه اينکه براى ظلم دامنه پهناورى است ، و ليکن چنان هم نيست که همه اقسام آن در ايمان اثر سوء داشته باشد، زيرا ظلمهايى که گناه و مخالفت امر مولوى شمرده نمى شود (مثلا مخالفتهايى که از روى سهو يا نسيان يا جهل يا غفلت سر مى زند) هيچکدام در ايمان که اثرش نزديک کردن آدمى به سعادت و رستگارى حقيقى و نيل به خشنودى خداى سبحان است ، اثر سوء ندارد و ايمان هم در تاءثير خود مشروط و مقيد به نبود هيچکدام از آنها نيست .
پس اينکه فرمود: « الذين آمنوا او لم يلبسوا ايمانهم بظلم اولئک لهم الامن » معنايش اين است که ايمان در تاءثير اثر خود که همان ايمنى از هر گناهى است که اثر ايمان را فاسد مى کند مشروط است به نبود ظلم .
گناه و ظلم اختيارى داراى مصاديق و مراتبى است که شخص مؤ من مناسب با درجه تقوا ومعرفت و ايمانش از مصاديق و مراتب بيشترى از گناه دورى مى کند.
البته در اينجا نکته دقيق ديگرى هم هست ، و آن اين است که گناه اختيارى همانطورى که در آخر جلد ششم اين کتاب به طور مفصل بحث کرديم ، امرى است که بر حسب اختلاف درجه فهم مرتکب ، داراى مراتب مختلفى مى شود، چه بسا عمل اختيارى که در نظر قومى گناه و ظلم است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۸۱
و ليکن در نظر قومى ديگر ظلم نيست ، مثلا کسى که از دو طريقه شرک و توحيد راه توحيد را اختيار کرده و فهميده که براى عالم صانعى است که او اجزاى آن را آفريده و اطراف و آفاق آن را شکافته و آسمان و زمينش را بدون پايه و ستون نگهداشته ، و نيز به دست آورده که خود او و غير او همه مربوب و مخلوق آن آفريدگار و تحت تدبير اويند، و به خوبى دريافته است که سعادت در زندگى واقعى يک انسان به داشتن ايمان به او و خضوع در برابر او است ، در نظر چنين کسى بدترين ظلمها همانا شرک به خدا و ايمان به غير او و اعتقاد به ربوبيت بتها و ستاره ها و امثال آن است ، و خلاصه منطق چنين کسى همان منطق ابراهيم (عليهالسلام ) است که گفت : « و کيف اخاف ما اشرکتم و لا تخافون انکم اشرکتم بالله ما لم ينزل به عليکم سلطانا » پس در نظر چنين کسى وقتى ايمان به خدا مى تواند اثر خود را بروز دهد يعنى ايمنى از شقاوت بياورد که صاحب آن اين ايمان را با شرک و نافرمانى آلوده نکند.
و کسى که اين مرحله را بپيمايد و به خداى يگانه ايمان بياورد، مواجه مى شود از ظلم ، با گناهان کبيره اى مانند عقوق والدين ، خوردن مال يتيم ، قتل نفس محترمه و زنا و ميگسارى . پس ايمان خود را در بروز اثر، مشروط به اجتناب از اين قبيل ظلمها مى داند. همچنانکه خداى تعالى نيز وعده کرده که اگر بندگانش از گناهان کبيره بپرهيزند او گناهان صغيره آنان را مى آمرزد و فرموده است : « ان تجتنبوا کبائر ما تنهون عنه نکفر عنکم سيئاتکم و ندخلکم مدخلا کريما » وقتى در نظر چنين کسى سعادت انسان اين باشد، قهرا شقاوت و بدبختى او هم همان بى اثر ماندن ايمان و دچار شدن به عذاب شرک و عقاب گناهان کبيره است . البته شقاوت ناشى از شرک دائمى و هميشگى است ، و بدبختى و عذاب ناشى از گناهان کبيره موقت است ، و پس از تمام شدن مدتش و يا قبل از آن ، به شفاعت شفيعى بر طرف مى شود.
رده:تفسیر المیزان