تفسیر المیزان

المیزان جلد۷ بخش۲۷

گفتار بيرونى و بلخى و مسعودى درباره عقائد ستاره پرستان ، بت پرستان و صائبين . و در آن قسمتى هم که از کتاب « آثار الباقية » ابو ريحان بيرونى در ذيل آيه ۶۲ از سوره بقره در ضمن بحث تاريخى نقل شد داشت که : « يوذاسف » پس از گذشتن يکسال از سلطنت طهمورث در سرزمين هند ظهور و کتابت فارسى را اختراع کرد و مردم را به کيش ‍ صابئيت دعوت نمود. و گروه بسيارى هم بدو گرويدند. و نيز پادشاهان سلسله پيشداديان و بعضى از کيانيها که در بلخ بسر مى بردند، آفتاب ، ماه و ستارگان و همچنين کليات عناصر را مقدس و معظم مى شمردند، تا آنکه پس از گذشتن سى سال از سلطنت گشتاسب ، زردشت ظهور نمود. بيرونى همچنان گفتار خود را ادامه داده تا آنجا که مى گويد: اينها تدابير عالم را به فلک و اجرام فلکى نسبت مى دهند و براى آنها قائل به حيات ، نطق ، چشم و گوش بوده و به طور کلى انوار را تعظيم مى کنند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۳۰ از جمله آثار باستانى صابئين يکى گنبدى است که بالاى محراب مقصوره جامع دمشق ساختهاند، چون اين محل نمازگاه صابئين بوده . يونانيها و روميها نيز بر اين کيش بوده اند. مسجد مذکور در اثر تحولات تاريخى از دست صابئين درآمد و به دست يهود و پس از يهود به دست نصارا افتاد و آن را کليساى خود قرار دادند، تا آنکه اسلام ظهور نمود و مسلمين بر دمشق مسلط شده و اين بناى تاريخى را مسجد خود کردند. و به طورى که ابو معشر بلخى در کتاب خود نوشته : صابئين هيکلهايى به اسماء آفتاب داشتهاند، مانند هيکل « بعلبک » که براى صنم شمس ‍ و « قران » که براى صنم قمر ساخته شده بود و شکل طيلسان را داشته . در نزديکيهاى دمشق دهى است به نام « سلمسين » که معلوم مى شود اسم قديمى اين محل « صنم سين » يعنى بت ماه بوده ، و نيز دهى ديگر است بنام « ترع عوز » يعنى دروازه زهره . و به طورى که مورخين مى نويسند حتى بتهاى خانه کعبه هم از آن صابئين بوده ، و مردم مکه در آنروزها در شمار صابئين و ستاره پرست بوده اند، و بت « لات » به اسم « زحل » و بت « عزى » به اسم « زهره » بوده . مسعودى مى نويسد که : مذهب صابئيت در حقيقت تکاملى از بت پرستى بوده ، چون ريشه اين دو کيش يکى است ، و چه بسا که بسيارى از بت پرستان نيز مجسمه خورشيد، ماه و ساير ستارگان را مى پرستيدند، و با پرستش آنها به اله هاى هر يک از آنها و به واسطه آن اله ها به اله آلهه تقرب مى جستند. و نيز مى گويد: بسيارى از اهل هند و چين و طوائفى ديگر بودند که خداى عز و جل را جسم مى پنداشته ، و معتقد بودند ملائکه اجسامى هستند به اندازه هاى معين ، و خدا و ملائکه در پشت آسمان پنهانند. اين عقايد آنها را بر آن داشت که تمثالها و بتهايى به خيال خود به شکل خداى عز و جل و يا به شکل ملائکه با قامتها و شکلهاى مختلف و يا به شکل انسان يا غير اينها تراشيده آنها را بپرستند، و به پيشگاهشان قربانيانى تقديم بدارند، و نذوراتى برايشان نذر کنند، زيرا به عقيده اينان اين آلهه همانند خداى متعال و به او نزديک بودند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۳۱ دير زمانى بر اين منوال گذشت تا آنکه بعضى از حکما و دانشمندانشان آنان را به نتيجه افکار خود بدين شرح آگاه ساختند که : افلاک و کواکب نزديک ترين اجسام ديدنى به خداى تعالى مى باشند، و اين اجسام داراى حيات و نفس ناطقه اند، و ملائکه در بين اين ستارگان و آسمانها به نزد خدا آمد و شد دارند، و هر حادثهاى که در عالم ما پيش مى آيد همه الگويى از حوادث عالم بالا و نتيجه حوادثى است که به امر خدا در کواکب پديد مى آيد. از آن به بعد بشر بتپرست متوجه ستارگان گشته و قربانيها را به پيشگاه آنها تقديم مى داشتند، بدان اميد که ستارگان حوائج آنها را برآورده و حوادث خوبى برايشان پيش آورند. ليکن متوجه شدند که اين ستارگان در روز و قسمتى از شب در دسترس آنها نيستند، و تنها پارهاى از شب خودنمائى مى کنند، به ناچار بعضى از حکمايشان راه چاره را در اين ديدند که بتها و مجسمه هايى به صورت و شکل ستارگان بسازند و به ايشان دستور دادند تا پيکرها و بتهايى به عدد ستارگان مشهور براى کواکب ساختند و هر صنفى از ايشان ستارهاى را تعظيم مى کردند و به پيشگاهش قربانى مخصوصى مى بردند و چنين مى پنداشتند که وقتى در زمين بت مربوط بفلان ستاره را تعظيم کنند آن ستاره در آسمان به جنب و جوش درآمده و مطابق خواسته هايشان سير مى کند. آنان براى هر کدام خانه اى جداگانه و هيکلى منفرد ترتيب داده و به هر يک از آن هيکلها اسم يکى از ستارگان را گذاشتند. گروهى خانه کعبه را خانه زحل پنداشته و گفته اند: اگر اين خانه تاکنون باقى مانده براى اين بوده که اين خانه خانه زحل است ، و زحل آنرا از دستخوش حوادث نگهداشته ، چون زحل کارش بقا و ثبوت و نگهدارى است . هر موجودى که مربوط به اين ستاره باشد به هيچ وجه زوال پذير نيست . اينان عقايد خرافى ديگر نيز داشتهاند که ذکر آنها باعث ملال خاطر خواننده است . چون مدتى بر اين منوال گذشت ، کم کم خود بتها را به جاى ستارگان پرستيده و آنها را واسطه نزديکى به خدا دانستند و پرستش ستارگان را از ياد بردند، تا آنکه يوذاسف که مردى از اهل هند بود در سرزمين هند ظهور نمود و از هند به سند و از آنجا به بلاد سيستان و زابلستان که آنروز در تحت تصرف « فيروز بن کبک » بود، سفر نمود و از آنجا مجددا به سند مراجعت کرد و از آنجا به کرمان رفت . اين مرد ادعاى نبوت داشت و ميگفت : من از طرف خداى تعالى رسول و واسطه بين او و بندگان اويم . يوذاسف در اوايل سلطنت طهمورث پادشاه فارس و بعضى گفته اند در عهد سلطنت جم به فارس رفت او اولين کسى بود که مذهب ستاره پرستى را در بين مردم ابداع نمود و آنرا انتشار داد چنانکه در سطور گذشته يادآور شديم . ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۳۲ يوذاسف مردم را به زهد و ترک دنيا و اشتغال به معنويات و توجه به عوالم بالا که مبداء و منتهاى نفوس بشر است دعوت مى نمود، و با القاء شبهاتى که داشت مردم را به پرستش بتها و سجده در برابر آنها وا مى داشت و با حيله و نيرنگهايى که مخصوص به خودش بود اين مسلک خرافى را صورت مسلکى صحيح و عقلائى داد. تاريخ دانان خبره و باستانشناسان نوشتهاند: « جم » اولين کسى بود که آتش را بزرگ شمرد و مردم را به بزرگداشت آن دعوت نمود، او آتش ‍ را از اين جهت تعظيم مى کرده که به نور آفتاب و ماه شباهت داشته و او بطور کلى نور را بهتر از ظلمت مى دانسته و براى آن مراتبى قايل بوده . بعد از وى پيروان او با هم اختلاف نموده هر طائفهاى به سليقه خود چيزى را واجب التعظيم مى دانست و آنرا براى نزديکى به خدا تعظيم مى کرد. مسعودى سپس خانه هاى مقدسى را که در دنيا هر کدام مرجع طائفه مخصوصى است برشمرده و در اين باره هفت خانه را اسم مى برد: ۱خانه کعبه يا خانه زحل ۲ خانه اى در اصفهان بالاى کوه مارس ۳ خانه مندوسان در بلاد هند ۴ خانه نوبهار بنام ماه در شهر بلخ ۵ خانه غمدان در شهر صنعاى يمن به نام زهره ۶ خانه کاوسان بنام خورشيد در شهر فرغانه ۷ خانه نخستين علت ، در بلندترين بلاد چين . آنگاه مى گويد: خانه هاى مقدس ديگرى در بلاد يونان و روم قديم و صقلاب بوده که برخى از آنها به اسماى کواکب ناميده مى شدند، مانند خانه زهره در تونس . صابئى ها که آنان را به خاطر اينکه حرانيها همه صابئى بوده اند حرانيون نيز گفته اند علاوه بر خانه هاى مذکور هيکلهايى نيز داشتهاند که هر کدام را به نام يکى از جواهر عقلى و ستارگان مى ناميدند، از آن جمله است : ۱ هيکل نخستين علت ۲ هيکل عقل ۳ هيکل سلسله ۴ هيکل صورت ۵هيکل نفس ، که اين چند هيکل بر خلاف ساير هياکل که هر کدام شکل مخصوصى داشته اند، همه مدور شکل ساخته شده بودند. ۶ هيکل زحل ، شش ضلعى ۷ هيکل مشترى ، سه ضلعى ۸ هيکل مريخ ، چهار ضلعى مستطيل ۹ هيکل شمس ، مربع ۱۰ هيکل عطارد، مثلث ۱۱هيکل زهره ، مثلث در جوف مربع مستطيل ۱۲ هيکل قمر، هشت ضلعى . البته صابئيها غير از آنچه که ما در اينجا به نگارش درآورديم ، عقايد و اسرار و رموزى هم داشتهاند که از غير خود پنهان مى داشته اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۳۳ اين بود گفتار مسعودى در مروج الذهب ، نظير مطالب وى را شهرستانى نيز در کتاب ملل و نحل خود آورده است . دو نکته که از بيانات گذشته بدست آمد. از بيانات قبلى دو نکته به دست آمد: اول اينکه بت پرستان همانطورى که بتهايى را به عنوان مجسمه هاى خدايان و ارباب انواع مى پرستيدند، هم چنين بتهايى را به عنوان مجسمه ستارگان و آفتاب و ماه مى پرستيدند، و به اسم هر کدام هيکلى ساخته بودند. بنابراين ، ممکن است احتجاج ابراهيم (عليهالسلام ) در باره ستاره و خورشيد و ماه ، با بت پرستانى بوده که در عين بت پرستى ستارگان را هم مى پرستيده اند نه فقط با صابئين (و ستاره پرستان ). همچنانکه ممکن است بگوييم : بنابر پارهاى از روايات که در سابق ايراد شد احتجاج ابراهيم (عليهالسلام ) با صابئين و ستاره پرستانى بوده که در آنروزها در شهر بابل و يا اور و يا کوثاريا مى زيستهاند (نه با اهالى حران که مرکز صابئيت بوده تا آن اشکال وارد آيد). علاوه بر اينکه از ظاهر آيات کريمه راجع به ابراهيم (عليهالسلام ) استفاده مى شود که ابراهيم (عليهالسلام ) پس از احتجاج با پدر و قومش و پس از آنکه از هدايت آنها مايوس شد از سرزمين آنان مستقيما به سوى ارض مقدس مهاجرت نمود، نه اينکه ابتدا به سوى حران و سپس به ارض مقدس مهاجرت کرده باشد. و اينکه کتب تواريخ نوشته اند: در آغاز به سوى حران و سپس از آنجا به سوى ارض مقدس ‍ هجرت کرده ماخذ صحيحى جز همان گفته هاى تورات و يا اخبار ديگرى که اسرائيليت در آن دست برده ، ندارد. براى صدق گفتار ما کافى است که خواننده عزيز تورات را با اخبارى که تاريخ طبرى ضبط کرده دقيقا مورد بررسى قرار دهد. از همه اينها گذشته بعضى نوشته اند که غير از حرانى که مرکز صابئيها بوده ، حران ديگرى در نزديکى هاى بابل بوده ، و منظور تورات از حران ، همين شهر بوده که در نزديکى هاى بابل ما بين فرات و خابور قرار داشته ، نه حران دمشق . آرى ، مسعودى گويد که : (( آنچه از هيکلهاى مقدس صابئين تاکنون (سال ۳۳۲ ه زمان مسعودى ) باقى مانده خانه اى است در شهر حران در دروازه « رقه » معروف به « مغليتيا » که آنرا هيکل آزر پدر ابراهيم (عليهالسلام ) مى دانند و در باره آزر و ابراهيم (عليهالسلام ) پسرش ، سخنان بسيارى دارند )) . ولى گفته آنان هيچگونه ارزشى ندارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۳۴ دوم اينکه همانطورى که بت پرستان گاهى آفتاب و ماه و ستاره را مى پرستيدند همچنين ستاره پرستان نيز هيکلهايى براى پرستش غير کواکب و ماه و آفتاب داشته اند، مانند هيکل علت نخستين و هيکل عقل و نفس و غير آن ، و مانند بت پرستان به اين اشياء (عقل و نفس و...) تقرب مى جستهاند. مؤ يد اين معنا گفته « هردوت » مى باشد، او در کتاب تاريخش آنجا که معبد بابل را وصف مى کند مى گويد: اين معبد مشتمل بر يک برج هشت طبقه اى بوده و آخرين آنها مشتمل بر گنبدى بزرگ و فراخ بوده ، و در آن گنبد فقط تختى بزرگ و در مقابل آن تخت ميزى از طلا قرار داشته ، و غير از اين دو چيز در آن گنبد هيچ چيز، نه مجسمه و نه تمثال و نه چيز ديگر، نبوده و احدى جز يک زن که معتقد بود خداوند او را براى ملازمت و حفاظت هيکل استخدام نموده کسى در آن گنبد نمى خوابيد. و بعيد نيست اين همان هيکل علت نخستين بوده که به عقيده آنان از هر شکل و هياتى منزه است . گو اينکه خود صاحبان اين عقايد همانطور که مسعودى مى گويد علت اولى را هم به اشکال مختلفى به پندار خود تصوير مى کردند. و ثابت شده که فلاسفه اين طائفه ، خدا را از هيات و شکل جسمانى و وضع مادى منزه دانسته او را به صفاتى که لايق ذات او است توصيف نموده اند، ولى جراءت اظهار عقيده خود را در بين عامه مردم نداشته و از آنان تقيه مى کردند، يا براى اينکه مردم ظرفيت درک آنرا نداشته اند و يا اغراض سياسى آنها را وادار به کتمان حق نموده است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۳۵ آيات ۹۰ - ۸۴، سوره انعام وَ وَهَبْنَا لَهُ إِسحَقَ وَ يَعْقُوب کلاًّ هَدَيْنَا وَ نُوحاً هَدَيْنَا مِن قَبْلُ وَ مِن ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَ سلَيْمَنَ وَ أَيُّوب وَ يُوسف وَ مُوسى وَ هَرُونَ وَ کَذَلِک نجْزِى الْمُحْسِنِينَ(۸۴) وَ زَکَرِيَّا وَ يحْيى وَ عِيسى وَ إِلْيَاس کلُّ مِّنَ الصلِحِينَ(۸۵) وَ إِسمَعِيلَ وَ الْيَسعَ وَ يُونُس وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضلْنَا عَلى الْعَلَمِينَ(۸۶) وَ مِنْ ءَابَائهِمْ وَ ذُرِّيَّتهِمْ وَ إِخْوَنهِمْ وَ اجْتَبَيْنَهُمْ وَ هَدَيْنَهُمْ إِلى صرَطٍ مُّستَقِيمٍ(۸۷) ذَلِک هُدَى اللَّهِ يهْدِى بِهِ مَن يَشاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَ لَوْ أَشرَکُوا لَحَبِط عَنْهُم مَّا کانُوا يَعْمَلُونَ(۸۸) أُولَئک الَّذِينَ ءَاتَيْنَهُمُ الْکِتَب وَ الحُْکمَ وَ النُّبُوَّةَ فَإِن يَکْفُرْ بهَا هَؤُلاءِ فَقَدْ وَکلْنَا بهَا قَوْماً لَّيْسوا بهَا بِکَفِرِينَ(۸۹) أُولَئک الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ قُل لا أَسئَلُکُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ هُوَ إِلا ذِکْرَى لِلْعَلَمِينَ(۹۰) «ترجمه آیات» و اسحاق و يعقوب را به او بخشيديم ، همه را هدايت کرديم ، و نوح را نيز پيش از ابراهيم و فرزندانش داوود و سليمان و ايوب و يوسف و موسى و هارون هدايت نموديم ، و نيکوکاران را چنين پاداش مى دهيم (۸۴) و زکريا و يحيى و عيسى و الياس همگى از نيکوکارانند (۸۵) و همچنين اسماعيل و يسع و يونس و لوط از شايستگانند و ما همه آن پيغمبران را داده بوديم (۸۶) ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۳۶ و بعضى پدران و نوادگان و برادرانشان را، و (اين پيغمبران ) را برگزيديم و به راه راست هدايت کرديم (۸۷) آن هدايت خدا است که هر که از بندگان خويش را بخواهد بدان هدايت مى کند و اگر آنان شرک آورده بودند اعمالى که مى کردند حبط مى شد (۸۸) آنان کسانى بودند که کتاب و حکم و نبوت به ايشان داده بوديم ، پس اگر اين قوم به آن کافر شوند، ما قومى را که هرگز کافر نشوند بر گماريم (۸۹) ايشان کسانى بودند که خدا هدايتشان کرده بود پس به هدايت آنان اقتداء کن ، بگو من براى پيغمبرى خود از شما مزدى نمى خواهم ، اين جز يادآورى و تذکرى براى جهانيان نيست (۹۰) «بیان آیات» استمرار عقيده به توحيد در قرون گذشته، با هدايت الهى اتصال اين آيات به آيات قبل واضح است، و احتجاج به بيان ندارد، پس ‍ در حقيقت اين آيات تتمه داستان ابراهيم (عليه السلام) است. گرچه اين آيات متضمن منت بر آن جناب و بر انبياى ديگرى که نامشان با او ذکر شده در نعمت نبوت است، همچنانکه از ظاهر جمله «و وهبنا له اسحق و يعقوب» و جمله «و کذلک نجزى المحسنين» و جمله «و کلا فضلنا على العالمين» و غير آن استفاده مى شود، وليکن بايد دانست که سياق اين آيات آن طورى که بعضيها پنداشته اند، تنها سياق منت نهادن در مساءله نبوت نيست، و نمى خواهد فقط اين نعمت را به رخ آنان بکشد. بلکه در مقام بيان نعمتهاى بزرگ و بخششهاى جميل الهى نيز هست که داشتن توحيد فطرى و اهتداء به هدايت الهى به دنبال آن مى آيد، بلکه موافق با غرض اين سوره که همان بيان توحيد فطرى است همان معناى دوم است. در سابق هم گفتيم که آوردن داستان ابراهيم (عليه السلام) در ضمن اين سوره در حقيقت به منزله مثال زدن بر اصل مطلبى است که سوره در صدد بيان آن است. اين آيات در عين اينکه سياقش سياق بيان توحيد فطرى است ، اين معنا را نيز مى رساند که عقيده به توحيد در قرون گذشته در ميان مردم محفوظ بوده ، و عنايت خاص الهى و هدايتش نگذاشته که اين مطلب، در يک جاى از سلسله متصل بشريت بطور کلى از بين برود به قول عوام حق و حقيقت باريک شدنى هست وليکن قطع شدنى نيست. آرى، عنايتى که پروردگار متعال به دين خود دارد اين دين را از اينکه يکباره دستخوش هواهاى شيطانى شيطان صفتان گردد و بکلى از بين رفته و در نتيجه غرض از خلقت عالم باطل شود حفظ فرموده است. اين معنا از ظاهر جمله «و وهبنا له» و جمله «و نوحا هدينا من قبل و من ذريته...» و جمله «و من آبائهم و ذرياتهم و اخوانهم» و همچنين جمله «فان يکفر بها هؤلاء...» استفاده مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۳۷ البته در طى آيات فرق بين هدايت الهى با هدايت غير الهى و خصائصى از قبيل اجتباء، استقامت راه ، ايتاى کتاب و حکم و نبوت که بدان وسيله هدايت الهى از غير الهى ممتاز مى شود، نيز ذکر شده و به زودى بيان آن خواهد آمد ان شاء اللّه. «وَ وَهَبْنَا لَهُ إِسحَاقَ وَ يَعْقُوب کلاًّ هَدَيْنَا»: اسحاق فرزند ابراهيم (عليه السلام) و يعقوب فرزند اسحاق است ، و اينکه فرمود: «کلا هدينا» و لفظ «کلا» را مقدم بر «هدينا» ذکر کرد براى اين است که دلالت کند بر اينکه هدايت الهى ، هر يک از نامبردگان را مستقلا شامل شده، نه اين که هدايت خدا به طور استقلال ابراهيم را شامل شده و آن ديگرى را به طور تبعى و طفيلى. و در حقيقت اين تعبير به منزله اين است که گفته باشد: ما ابراهيم (عليه السلام) را هدايت کرديم، اسحاق را هم هدايت کرديم ، يعقوب را هم هدايت کرديم. «وَ نُوحاً هَدَيْنَا مِن قَبْلُ»: اين جمله اشعار دارد بر اينکه هدايت در سلسله آباء و ابناى بشر هيچوقت منقطع نشده ، و اين طور نبود که از ابراهيم (عليه السلام) شروع شده باشد و قبل از آنجناب هدايتى در عالم نبوده باشد، نه ، رحمت خدا قبل از ابراهيم هم شامل نوح بوده است. «وَ مِن ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَ سلَيْمَانَ...وَ کَذَلِک نجْزِى الْمُحْسِنِينَ»: ضميرى که در کلمه « ذريته » است بر حسب ظاهر به نوح برمى گردد، چون لفظ نوح در آيه شريفه نزديک ترين کلمه اى است که ممکن است ضمير به آن عايد شود، و لفظ ابراهيم (عليه السلام) از آن دور است. علاوه بر اين ، بعضى از انبياى نامبرده در آيه ، مانند لوط و الياس بطورى که گفته اند ذريه ابراهيم (عليه السلام) نيستند، پس ناگزير بايد گفت مرجع ضمير همان نوح است. بعضى از مفسران گفته اند مرجع ضمير ابراهيم (عليه السلام) است، و اگر در ضمن ، اسم لوط و الياس را هم برده با اينکه اين دو بزرگوار از ذريه ابراهيم (عليه السلام) نبوده اند، از باب تغليب بوده. لذا مى بينيم در آيه ۲۷ سوره عنکبوت که مى فرمايد: «و وهبنا له اسحق و يعقوب و جعلنا فى ذريته النبوة و الکتاب» ضمير «ذريته» به ابراهيم (عليه السلام) بر مى گردد. ممکن هم هست مراد از «ذريه» همان شش نفرى باشند که در آيه ذکر شده اند، و نامبردگان در آيه بعدى داخل در آن نباشند، و جمله «و زکريا...» و همچنين «و اسماعيل...»، معطوف بر جمله «و من ذريته» باشند، نه بر «داود...». اين احتمالاتى است که بعضی ها داده اند، وليکن نسبت به سياق آيه احتمال بعيدى است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۳۸ و اما جمله «و کذلک نجزى المحسنين» ظاهر سياق چنين اقتضا مى کند که مراد از اين جزاء همان هدايت الهى باشد که ذکر شد، و لذا مى فرمايد: «و کذلک: اين چنين جزا مى دهيم». خواهيد گفت: اگر لفظ «کذلک» اشاره به جزا مى بود، جا داشت لفظ «هکذا» را که براى اشاره به نزديک است به کار ببرد، نه لفظ «کذلک» را که براى اشاره به دور است. جواب اين سخن اين است که لفظ «کذلک» تنها براى اشاره به دور نيست، بلکه گاه مى شود که مشار اليه نزديک است، وليکن براى اشاره به عظمت موضوع لفظ «کذلک» به کار برده مى شود، در اين جا نيز با به کار بردن اين لفظ، مهم بودن هدايت را رسانيده. نظير جمله «کذلک يضرب اللّه الامثال» که با لفظ «کذلک» به مثالى که زده اشاره فرموده با اينکه آن مثال از اين اشاره دور نبود. «وَ زَکَرِيَّا وَ يحْيى وَ عِيسى وَ إِلْيَاس کلُّ مِّنَ الصالِحِينَ»: در مباحث قبلى در معناى «احسان» و «صلاح» بحث کرديم. از اين که قرآن کريم عيسى را در بين نامبردگان از ذريه نوح مى شمارد، می توان به دست آورد که قرآن کريم، دخترزادگان را هم، اولاد و ذريه حقيقى مى داند. چون اگر غير اين بود، عيسى را که از طرف مادر به نوح متصل مى شود ذريه، نوح نمى خواند. نظير اين استفاده در سابق از آيه ارث و آيه محرمات نکاح گذشت . البته مطالب ديگرى نيز در اين باره هست که ان شاء الله در بحث روايتى آينده ايراد خواهد شد. «وَ إِسمَاعِيلَ وَ الْيَسعَ وَ يُونُس وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضلْنَا عَلى الْعَالَمِينَ»: ظاهر آيه اين است که مراد از اسماعيل، همان فرزند ابراهيم (عليه السلام) و برادر اسحاق است، «يسع» به فتح يا و سين بر وزن «أسد»ريال و به قرائتى ديگر «ليسع»، بر وزن «ضيغم»، اسم يکى از انبياى بنى اسرائيل است. قرآن کريم در اين آيه و همچنين در آيه «و اذکر اسماعيل و اليسع و ذا الکفل و کل من الاخيار»، نام او را با اسماعيل ذکر فرموده. و اما اين که اين پيغمبر در چه زمانى مى زيسته و خاطرات زندگی اش چه بوده، قرآن چيزى از آن را بيان نکرده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۳۹ بیان ملاک تفصيل و برترى انبياء«ع»، بر ديگر مردم و اما اينکه فرمود: «و کلا فضلنا على العالمين»، معناى «عالم» جماعتى از مردم است. مثلا گفته مى شود «عالم عرب» و «عالم عجم» و «عالم روم». و معناى برترى دادن و بر عالمين ، مقدم داشتن به حسب مقام و منزلت است ، چون هدايت خاص الهى آنان را بدون واسطه و غير آنان را به واسطه آنان شامل مى شود. ممکن هم هست برترى دادن آنان از اين باب بوده که اين طائفه يعنى طائفه انبيا (عليهم السلام) در ميان سلسله بنى نوع بشر چه گذشتگان و چه آيندگان اين امتياز را داشته اند که هدايتشان بر خلاف ساير افراد بشر فطرى بوده و به راهنمايى کسى هدايت نشده اند، و معلوم است چنين کسانى بر آنان که هدايتشان به راهنمايى غير باشد برترى دارند. پس نامبردگان در آيه و همچنين انبياى گذشته، و آينده بعد از ايشان، روى هم مجتمعى هستند که بر ساير مجتمعات بشرى فضيلت خدايى دارند. کوتاه سخن اينکه ، ملاک در اين تفضيل همان داشتن هدايت فطرى است ، و انبيا اگر بر سايرين برترى دارند براى داشتن اين قسم هدايت است. بنابراين ، اگر غير از سلسله جليل انبيا کسان ديگرى هم از قبيل ملائکه و يا ائمه معصومين (عليهم السلام) يافت شوند که هدايتشان فطرى و غير اکتسابى باشد، قهرا آن افراد نيز بر ساير افراد بشر همان فضيلت را خواهند داشت. و همان طورى که در ذيل آيه «و اذ ابتلى ابراهيم ربه بکلمات» در جلد اول اين کتاب گذشت ، انبيا (عليهم السلام) هم بر اين گونه اشخاص از جهت داشتن هدايت فطرى فضيلتى نخواهند داشت اگرچه از جهات ديگرى برترى داشته باشند. اين مطلب را در اينجا براى اين گفتيم تا معلوم شود اينکه بعضى از مفسرين به اين آيه استدلال کرده اند بر اينکه انبيا (عليهم السلام) از ملائکه هم بالاترند صحيح نيست، و نيز معلوم شود به اينکه منظور از برترى در اين آيه تنها برترى از جهت هدايت خاص بى واسطه الهى است، و لذا با اين آيه نمى توان برترين انبيا را بر ملائکه اثبات کرد. گو اينکه ممکن است انبيا (عليهم السلام) از جهت دارا بودن مقام اجتباء، يا صراط مستقيم و کتاب و حکم و نبوت بر ملائکه برترى داشته باشند، الا اينکه برترى از اين جهات ربطى به آيه مورد بحث ندارد. در اين جا بايد دانست که در ذکر اسماى هفده نفر از انبيا در اين سه آيه ، رعايت ترتيب نشده ، نه از جهت زمان و نه از جهت مقام و منزلت ، براى اينکه مى بينيم انبياى بعد از اسماعيل را قبل از وى ذکر نموده و همچنين عده اى از انبيا را بر نوح ، موسى و عيسى که به نص قرآن کريم افضل از آن هايند، مقدم داشته است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۴۰ پس اينکه صاحب المنار خواسته وجهى براى ترتيب درست کند، صحيح نيست. کوشش صاحب المنار، براى توجيه ترتيب اسماء انبياء «ع» وى در اين باره گفته است : اين چهارده پيغمبر که در سه آيه مورد بحث ذکر شده اند سه قسمند چون هر چند نفرشان در تحت يک جامع قرار دارند. قسم اول انبيايى هستند که خداوند به آنان علاوه بر نبوت و رسالت ، ملک و سلطنت و حکم و سيادت هم داده، مانند: داوود، سليمان ، ايوب ، يوسف ، موسى و هارون. لذا اول داود و سليمان را که دو پادشاه توانگر بودند که از نعمت الهى برخوردار بودند، ذکر نموده و بعد از آن دو پيغمبر، ايوب و يوسف را که آن يکى اميرى توانگر و عظيم و نيکوکار و اين ديگرى وزيرى بزرگ و حاکمى متصرف بود اسم برده، براى اينکه اين دو تن علاوه بر داشتن ملک و امارت در يک جهتى ديگر مشترکند، و آن اين است که هر کدام به يک نحو دچار گرفتاری هايى شده و در مقابل آن ناملايمات شاکر و صابر بودند. و بعد از آن دو، موسى و هارون ذکر شده اند که در ميان امت حکومت داشتند ولى سلطنت نداشتند. پس اين شش تن انبيا هر دو نفر به يک مزيت ممتاز بودند، و اگر ابتداء داوود و سليمان و سپس ايوب و يوسف و در مرتبه سوم موسى و هارون را ذکر کرد براى اين بوده که از جهت تمتع و بهره مندى از نعمتهاى مادى ، دسته اول از دوم و دسته دوم از سوم برترى داشته اند. و نيز ممکن است اين ترتيب از لحاظ مراتب ايمان باشد، براى اينکه به حسب ظاهر، دسته اول در اين باره از دسته دوم ضعيفتر بوده ، چون دسته دوم که همان ايوب و يوسف مى باشند همانطورى که گفته شد ابتلائاتى داشتند و در مقابل آن گرفتاری ها صابر و شاکر بودند، همچنان که موسى و هارون از اين جهت از ايوب و يوسف برترند. قسم دوم انبيايى هستند که در داشتن زهد شديد و اعراض از لذائذ دنيا و بى ميلى به زيباييهاى مادى مشترکند، و آنان عبارتند از: زکريا، يحيى ، عيسى و الياس. و به خاطر داشتن اين مزيت آنان را به وصف «صالحين» توصيف و اختصاص داده ، گو اينکه همه انبيا (عليهم السلام) صالح اند، وليکن در اين جا که هر دست هاى در مقابل دست هاى ديگر ذکر شده اند، مناسب ترين و بهترين وصف براى اين دسته از انبيا همان وصف «صالحين» است. قسم سوم انبيايى هستند که نه ملک و سلطنت قسم اول را داشته اند و نه زهد انبياى قسم دوم را، و چون خصوصيتى در آنان نبوده اسمشان را در آخر ذکر کرده ، و اين دسته عبارتند از: اسماعيل ، يسع ، يونس و لوط. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۴۱ فخر رازى نيز در تفسير خود، توجيهى قريب به همين معانى را ذکر نموده، ولى توجيه المنار، تا اندازه اى وجيه تر از توجيه فخر است. اشکالى که به اين دو توجيه وارد است اين است که: اين دو مفسر، قسم سوم از انبياى مذکور را کسانى قرار داده اند که هيچ امتيازى از سايرين ندارند، و اين صحيح نيست. براى اينکه اسماعيل (عليه السلام) نيز در ابتلا، دست کمى از ايوب و يوسف نداشت. او به مساءله ذبح امتحان شد و به بهترين وجهى صبر نمود، تا آنجا که خود پروردگار، صبر او را ستوده و امتحان او را امتحان سختى شمرده و فرموده: «فبشرناه بغلام حليم فلما بلغ معه السعى قال يا بنى انى ارى فى المنام انى اذبحک فانظر ما ذا ترى قال يا ابت افعل ما تؤمر ستجدنى ان شاء الله من الصابرين». تا آنجا که فرمود: «ان هذا لهو البلاء المبين و فديناه بذبح عظيم و ترکنا عليه فى الاخرين». و اين خود افتخارى است که خداوند تنها به اسماعيل داد، و امتحان بزرگى است که او را از سايرين ممتاز نمود، و براى زنده داشتن ياد اسماعيل و جانبازيش قربانى را در حج بر همه واجب فرمود. امتياز روشن ديگر آن جناب ، همکارى با پدرش ابراهيم (عليه السلام) در ساختن خانه کعبه است ، با اين حال چطور اين دو مفسر اسماعيل را جزو دسته سوم شمرده اند. و همچنين يونس نبى (عليه السلام)، او نيز امتحانى مخصوص به خود داشت که در هيچيک از انبيا سابقه نداشت ، و آن اين بود که ماهى دريا او را بلعيده و او در شکم ماهى در مناجات خود عرض مى کرد: «لا اله الا انت سبحانک انى کنت من الظالمين». و اما لوط امتحان و ابتلاء او در راه خدا نيز در قرآن ذکر شده ، ناملايماتى در ابتداى امر که با ابراهيم (عليه السلام) بود، ديده و به حکم اجبار از وطن مالوف خود به اتفاق ياران و بستگان بيرون شده به سرزمين سدوم که مهد فحشاء و مرکز فساد بود مهاجرت نمود، و عمرى ناظر گناهى بود که در هيچ جاى دنيا سابقه نداشت، تا آنکه عذاب الهى همه آنان را از بين برد و در ديار سدوم خانه اى جز خانه لوط نماند حتى همسرش هم به آن عذاب درگذشت. و اما يسع او گر چه در قرآن کريم شرح حالش ذکر نشده، وليکن بطورى که از بعضى روايات استفاده مى شود، وى وصى الياس بوده و مانند مسيح (عليه السلام) مرده را زنده مى کرده و کور مادر زاد و پيسى را شفا ميداده . و با اين حال مردم او را اطاعت نکرده و خداوند آنان را به قحطى سختى مبتلا کرده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۴۲ پس اگر هم بخواهيم سر و صورتى به اين توجيه بدهيم بايد بگوييم: دسته اول که شش نفرند، انبيايى هستند که از جهت داشتن ملک و رياست تواءم با رسالت مشترک اند. و دسته دوم که چهار نفرند، انبيايى هستند که در داشتن زهد و اعراض از زخارف دنيا مشترک اند. و دسته سوم که آنان نيز چهار تن مى باشند، انبيايى هستند که خصوصيت مشترکى نداشته و ليکن هر کدام امتحان بزرگى مخصوص به خود داشته اند و خداوند داناتر است. اشکال ديگرى که به گفته صاحب المنار وارد است اين است که وى موسى و هارون را بر ايوب و يوسف، و آن دو را بر داوود و سليمان برترى داده بى اين که دليلى داشته باشد. و همچنين «صلاح» را به معنى زهد و احسان گرفته که اين نيز دليل قابل اعتمادى ندارد. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه