تفسیر المیزان

المیزان جلد۷ بخش۲۸

«وَ مِنْ ءَابَائهِمْ وَ ذُرِّيَّاتهِمْ وَ إِخْوَانهِمْ»: اين تعبير، گفتار قبلى ما را مبنى بر اينکه هدايت الهى در سلسله آبا و ابناى بشر در هيچ جا قطع نشده ، تاءييد مى نمايد، براى اينکه «ذريات» را که همان نسل آينده است با «آباء» که نسل گذشته است تواءم ذکر نموده و فرموده که آيندگان نيز در داشتن هدايت با حاضرين به پدرى يا پسرى يا اخوت اتصال دارند. مراد از استعمال معناى «اجتباء»، در باره پیامبران الهى «وَ اجْتَبَيْنَاهُمْ وَ هَدَيْنَاهُمْ إِلى صرَاطٍ مُّستَقِيمٍ»: راغب در مفردات خود مى گويد: «جبيت الماء فى الحوض» به معناى اين است که من آب را در حوض جمع کردم، و به همين مناسبت حوض را که مجمع آب است «جابية» مى نامند و جمع آن «جواب» است و در قرآن کريم اين کلمه در جمله و « جفان کالجواب» به کار رفته است. و همين ماده را به طور استعاره در جمع آورى ماليات استعمال نموده، اين عمل را «جباية الخراج» مى نامند، و به همين معناى استعارى در آيه «يجبى اليه ثمرات کل شئ» آمده است. آنگاه مى گويد: «اجتباء» به همان معناى جمع کردن است، وليکن نه هر جمع کردنى بلکه برگزيدن و انتخاب کردن، و به اين معنا است جمله «فاجتبيه ربه» و اجتباء و برگزيدن خدا يک بنده را به اين است که او را به فيض الهى خود اختصاص داده در نتيجه انواع نعمتها خود به خود و بدون زحمت به سويش سرازير گردد، و اين موهبت مخصوص انبيا و بعضى از صديقين و شهداء که همرتبه انبيااند مى باشد. اين کلمه در چند جاى قرآن آمده. از آن جمله فرموده: «و کذلک يجتبيک ربک: و اين چنين پروردگارت تو را بر مى گزيند». و فرموده: «فاجتبيه ربه فجعله من الصالحين: پروردگارش او را برگزيد و از صالحين قرارش داد». و نيز فرموده: «و اجتبيناهم و هديناهم الى صراط مستقيم». و در جاى ديگر فرموده: «ثم اجتبيه ربه فتاب عليه و هدى». و نيز فرموده: «يجتبى اليه من يشاء و يهدى اليه من ينيب». اين معنا گر چه از موارد استعمالش استفاده مى شود، وليکن معناى اصلى لغت نيست ، بلکه لازم آن معنا است ، و گرنه معناى اصلى اجتباء همان جمع آوردن است. از سياق آيات مورد بحث هم به دست مى آيد که همان معناى اصلى لغت مورد عنايت است ، و خواسته است براى بيان هدايت به صراط مستقيمى که بعدا ذکر مى کند زمينه چينى کرده باشد، گويى فرموده است: ما سلسله جليل انبيا (عليهم السلام) را که در طول تاريخ بشريت متفرق بوده و هر يک در زمانى مى زيستند، يک جا جمع نموديم و يک جا و به يک عنايت همه را به سوى صراط مستقيم هدايت کرديم. دعوت همه انبياء«ع»و تمام شرايع، در حقيقت، يکى است آرى، همانطورى که گفتيم مقصود از سياق اين آيات بيان اتصال رشته هدايت يافتگان به هدايت فطرى الهى است ، و مناسب چنين بيانى اين است که اين سلسله يکجا تصور شده هدايتشان يک هدايت و صراط مستقيمشان يک صراط گرفته شود، تا آنکه اختلاف در زمان و در احوال و همچنين اختلاف در پويندگان اين راه و اختلاف در هدف و مقصد باعث اختلاف در هدايت و صراط نشود. همچنان که همين طور هم هست. چون صراطى که خداوند انبيا (عليهم السلام ) را بدان هدايت فرموده گرچه به حسب ظاهر شرايع و احکام آن از جهت توسعه و ضيق با هم اختلاف دارند، وليکن در حقيقت راه يکى و شرايع هم يکى است ، و اين اختلاف در حقيقت اختلاف نيست بلکه اجمال و تفصيل است. امتى که استعداد تحمل تفاصيل احکام را نداشته شريعتش ‍ سطحى و اجمالى و امتى که چنين استعدادى را داشته شريعتش وسيع و تفصيلى است، و گرنه تمامى اديان و شرايع در يک حقيقت که همان توحيد فطرى باشد اتفاق داشته و همه بشر را به عبوديتى که در خور وسع و طاقت بشرى است دعوت مى کرده اند. چون خصوصيات خلقت خاص بشرى ذاتى او و در تمامى افراد گذشته و آينده او يک جور است و طورى نيست که مرور ايام و يا تحولات ديگرى آن خصوصيات را تغيير داده در نتيجه شعور و اراده او را شعورى ديگر و اراده اى غير اراده بشر اولى کند. وقتى اراده و شعور قابل تغيير است که مبادى اراده که همان حواس ظاهرى و احساسات و عواطف درونى است قابل تغيير باشد، و وقتى اين حواس قابل تغيير است که مبداء آن که همان عقل فطرى است قابل تغيير باشد، و معلوم است که عقل فطرى بشر، فطرى و غير قابل تغيير است ، و اين منافات ندارد با اينکه آراء و مقاصد طبقات اوليه بشر با آراء و مقاصد طبقات آخرى آن از جهت اختلاف در حوائجش مختلف بوده باشد. چون اين اختلاف که در مظاهر حيات وى و در نحوه اعمال وى در اعصار و قرون مختلف ديده مى شود، اختلافى است ظاهرى و صورى ، و گرنه ريشه همه آنها يکى است و آن مساءله جلب منفعت و فراهم نمودن وسايل زندگى و آسايش از خانه و همسر و خوراک و پوشاک و امثال آن، و دفع ضرر و فرار از چيزهايى است که در سعادت زندگى او خلل وارد مى سازد، و اين هميشه و در همه افراد بشر به طور يکسان وجود دارد، و از فطريات غير قابل تغيير است ، همچنان که قرآن کريم فرموده: «فاقم وجهک للدين حنيفا فطرة الله التى فطر الناس عليها لا تبديل لخلق الله ذلک الدين القيم و لکن اکثر الناس لا يعلمون». آرى، دين حنيف الهى همان نواميسى است که حاکم و قيم بر جوامع بشرى مى باشد و فطرت و خلقت خاص بشر او را به پيروى از آن هدايت نموده و خلاصه به اعتقاديات و اخلاقيات و اعمال صالح و مؤ ثر در تامين سعادتش ملهم مى سازد. از اين روى همانطورى که اين نواميس در اديان مختلف و همچنين در احوال مختلف اختلاف پيدا نمى کند، همين طور در اجزاى آن اختلاف و تضادى ديده نمى شود، به اين معنا که هيچ حکمى از احکام دين حنيف با حکم ديگر آن تضاد ندارد، چون همه آن احکام را مساءله توحيد تنظيم و تعديل کرده ، و عينا مثال توحيد و احکام اديان آسمانى مثال مدبر است نسبت به قواى بدنى ، که اگر يکى از قوا بخواهد از حد خود تجاوز نمايد نفس که مدبر بدن است آن قوه را تعديل نموده و از طغيانش جلوگيرى مى کند. و همچنين اين نواميس در اشخاص مختلف هم اختلاف پيدا نمى کند، و چنان نيست که هدايت فطرى طبقات اوليه بشر را به چيزى و طبقات آخرى او را به چيز ديگرى دعوت کند هر چند اين دعوت در اجمال و تفصيل اختلاف دارد همچنان که خداوند فرموده: «ان الدين عند الله الاسلام». و نيز فرموده : «شرع لکم من الدين ما وصى به نوحا و الذى اوحينا اليک و ما وصينا به ابراهيم و موسى و عيسى ان اقيموا الدين و لا تتفرقوا فيه». ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۴۵ و همچنين به حسب هدف و نتيجه هم مختلف نمى شود، براى اين که هدف تمامى احکام و معارف گوناگون اعتقادى و اخلاقى و عملى اديان يکى است، و آن هم توحيد است، همچنان که فرموده: «ان هذه امتکم امة واحدة و انا ربکم فاعبدون». مقصود از هدایت انبیاء به سوی صراط مستقیم چیست؟ از آنچه گذشت معناى جمله «و هديناهم الى صراط مستقيم» نيز معلوم شد. در اين جمله بر خلاف جمله «اهدنا الصراط المستقيم»، لفظ «صراط» به طور نکره (بدون الف و لام عهد) ذکر شده، تا ذهن به وصف آن که همان «استقامت» است متوجه شود. و چون استقامت در هر چيزى عبارت از اين است که صفات و خصوصياتش به يک صورت باشد، بنابراين صراطى که انبيا (عليهم السلام) بدان هدايت شده اند، صراطى است که در هيچ جهتى از جهات و در هيچ حالى از احوال مختلف نمى شود، چون پايه و اساس آن بر فطرت است، و معلوم است که فطرت انسانيت که همان نحوه خاص خلقت او است هرگز در افراد مختلف نمى شود. لذا مى بينيم که فطرت او در به دست آوردن مقاصد تکوينى خود نيز مختلف نيست. پس معناى جمله فوق اين شد که: هدايت يافتگان به اين هدايت و يا به عبارتى ديگر کسانى که صراط مستقيم را يافته اند در مسير زندگى از لغزش و انحراف از راه ايمنند، براى اينکه راهى که اينان طى مى کنند راهى است که بيراهه ندارد، و هدايتى که اينان يافته اند هدايتى است که ديگر خطر ضلالت در آن متصور نيست. خلاصه راه حقى است که در آن راه باطلى نبوده ، و سعادتى است که احتمال شقاوت در آن راه ندارد، راهى است که هر جزء آن با جزء ديگر ائتلاف داشته ، حالات آن با هم برابر است ، از حق آغاز شده و به حق منتهى مى گردد، راهى است که راهروان خود را به حيرت دچار ننموده و به ظلم و شقاوت و معصيت مبتلا نمى کند، همچنان که فرمود: «الذين آمنوا و لم يلبسوا ايمانهم بظلم اولئک لهم الامن و هم مهتدون». «ذَلِک هُدَى اللَّهِ يهْدِى بِهِ مَن يَشاءُ مِنْ عِبَادِهِ ...»: در اين جمله اين معنا را بيان مى کند که آن چه را که خداوند سابقا در باره هدايت انبيا (عليهم السلام) بيان می داشت، معرف هدايت خاص او بود، همان هدايتى که غير انبياء (عليهم السلام)، هر کس ديگرى را هم بخواهد با آن هدايت مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۴۶ پس هدايت وقتى هدايت به معناى واقعى است که از ناحيه خداى سبحان باشد، و وقتى از خداى سبحان است که آدمى را به صراط مستقيم کشانيده با انبيا (عليهم السلام) همراه کند. و علامت اين نيز اين است که برگشت همه دستورات آن به توحيد و اقامه دعوت حق و عبوديت و تقوا باشد. پس هر دعوت و هدايتى که بين انبيا فرق گذاشته و مردم را نسبت به بعضى از آنان کافر و نسبت به بعضى ديگر مؤمن کند، و يا بين احکام خدا تفرقه انداخته مردم را به عمل به بعضى از آنها و ترک بعضى ديگر دعوت مى کند، و يا از عهده تامين سعادت زندگى انسانى بر نمى آيد و يا انسان را به سوى شقاوت و بدبختى سوق مى دهد، هدايت خدايى و مورد امضا و رضاى پروردگار نيست و از راه فطرت منحرف است. قرآن کريم در اين باره مى فرمايد: «ان الذين يکفرون بالله و رسله و يريدون ان يفرقوا بين الله و رسله و يقولون نؤمن ببعض و نکفر ببعض و يريدون ان يتخذوا بين ذلک سبيلا اولئک هم الکافرون حقا». و نيز مى فرمايد: «افتؤمنون ببعض الکتاب و تکفرون ببعض فما جزاء من يفعل ذلک منکم الا خزى فى الحيوة الدنيا و يوم القيمة يردون الى اشد العذاب». و نيز مى فرمايد: «و من اضل ممن اتبع هويه بغير هدى من الله ان الله لا يهدى القوم الظالمين». يعنى راه پيروى هواى نفس راه هدايت خدا نيست ، بلکه بيراهه اى است که هرگز سالکش را به سعادت حيات نمى رساند، چون چنين راهى ظلم است و هرگز خداوند ظلم و ستم را وسيله سعادت قرار نداده و نخواهد داد. کوتاه سخن اين که: يکى از خصوصيات هدايت الهى اين است که ضلالت در آن راه نداشته و هيچ وقت سالک را به ضلالت نمى کشاند. خصوصيت ديگر آن اين است که وقتى براى انسان باقى مى ماند که شکرش بجا آورده شود، و گر نه از چنگ انسان مى رود، و آدمى دچار ضلالت مى گردد. آرى، خدا وقتى اين هدايت را به کسى روزى کرد چنين نيست که ديگر خودش در آن سلطنت ، و دخل و تصرفى نداشته باشد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۴۷ چون عطاياى خدا بر خلاف عطاياى ما نعمت مورد عطا را از تحت ملکيت و سلطنت خدا بيرون نمى کند. پس اين طور نيست که هدايت بعد از اينکه به دست ما آمد براى ما باقى مانده و خلاصه مال ما باشد، چه اينکه شکرش را بجا بياوريم و چه نياوريم. بلکه باقى ماندنش موقوف بر اين است که به لوازم توحيد و عبوديت عمل شود، و لذا در آخر آيه مورد بحث فرمود: «و لو اشرکوا لحبط عنهم ما کانوا يعملون». و اگر از کفران نعمت هدايت تعبير به خصوص شرک کرده براى اين است که زمينه گفتار، توحيد مى باشد. «أُولَئک الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْکِتَاب وَ الحُْکمَ وَ النُّبُوَّةَ»: اشاره به لفظ «اولئک» که مخصوص بعيد است به منظور اين است که دلالت کند بر علوشان و رفعت مقام انبيا (عليهم السلام)، گرچه ظاهر «آتيناهم» اين است که خداوند به همه انبيا (عليهم السلام) کتاب و حکم و نبوت داده و ليکن اين از باب توصيف مجموع است به وصف مجموع ، و منافات ندارد که بعضى از اين مجموع بعضى از آن اوصاف را نداشته باشد، زيرا کتاب به برخى از انبيا مانند نوح، ابراهيم، موسى و عيسى (عليهم السلام) داده شده است. و نظير اين وجه در آيه «و اجتبيناهم و هديناهم» گذشت. در هر جاى قرآن کريم که کتاب به انبيا (عليهم السلام نسبت داده شده مقصود صحفى است که شرايع دينى در آن نوشته شده ، و انبيا (عليهم السلام) با آن شرايع در بين مردم و در موارد اختلافات آنان حکم مى کرده اند. مانند آيه: «کان الناس امة واحدة فبعث الله النبيين مبشرين و منذرين و انزل معهم الکتاب بالحق ليحکم بين الناس فيما اختلفوا فيه». و آيه: «انا انزلنا التورية فيها هدى و نور يحکم بها النبيون»، تا آنجا که مى فرمايد: «و انزلنا اليک الکتاب بالحق مصدقا لما بين يديه من الکتاب و مهيمنا عليه فاحکم بينهم بما انزل الله» و همچنين آيات ديگر. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۴۸ مراد از دادن «کتاب» و «حکم» و «نبوت»، به پيامبران «ع» و «حکم» در لغت به معناى برقرار کردن نسبت تصديقيه در بين اجزاى کلام است. مثلا بين زيد که يک کلمه است، و بين عالم که کلمه ديگرى است نسبت برقرار نموده، مى گوييم: زيد عالم است. نسبتى را هم که در بين امور اجتماعى و اعمال افراد جامعه و قضاياى جارى در ميان آنان برقرار مى کنيم ، حکم ناميده مى شود، همچنانکه خود قضايا را هم حکم مى گويند. مثلا در باره اعمال آنان گفته مى شود: واجب است که فلان کار عملى شود، و حرام است که فلان گناه ارتکاب شود،.اين وجوب و حرمت و همچنين استحباب و کراهت حکم اند، همچنان که خود قضيه: «واجب است که...» حکم است. البته از اين قسم حکم که بگذريم براى اجتماعات احکام ديگرى از قبيل ملکيت ، رياست ، نيابت ، کفالت و ولايت و امثال آن نيز هست. و گاهى هم اين کلمه اطلاق مى شود و مقصود معناى مصدرى آن است ، که در چنين موارد معناى حکم ايجاد حکم خواهد بود يا به حسب تشريع و تقنين مانند قوانينى که حکومتها به منظور حفظ نظام جامعه خود مى گذرانند، و يا به نظريه و تشخيص ، مانند تشخيصى که قضات دادگسترى نسبت به پرونده هاى حقوقى و يا جزائى دارند، و حکم مى کنند به اينکه فلان مال حق فلانى و يا فلان شخص مجرم و محرک فلان نزاع است ، و نيز مانند تشخيص اهل فتوا نسبت به ادله احکام. گاهى هم حکم گفته مى شود و مراد از آن انفاذ حکم است مانند استبدادى که واليان و پادشاهان مستبد در رعيت خود اعمال مى کنند. از اين معانيى که براى لفظ حکم برشمرديم آن معنايى که با ظاهر آيه و مخصوصا قرينه اى که همراه آن است يعنى لفظ کتاب سازش دارد، همان معناى قضاوت است. و بنابراين، مراد از دادن کتاب و حکم ، فرستادن شرايع دين و حکم کردن بر طبق آنها ميان مردم خواهد بود. همچنان که ظاهر تعدادى ديگر از آيات کريمه قرآن نيز، مؤيد همين معنا است. مانند آيه: «و انزل معهم الکتاب بالحق ليحکم بين الناس فيما اختلفوا فيه». و آيه: «انا انزلنا التورية فيها هدى و نور يحکم بها النبيون الذين اسلموا». و آيه: «لتحکم بين الناس بما اريک الله». و آيه: «و داود و سليمان اذ يحکمان فى الحرث». و آيه: «يا داود انا جعلناک خليفة فى الارض فاحکم بين الناس بالحق و لا تتبع الهوى فيضلک عن سبيل الله» و همچنين آيات بسيارى ديگر. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۴۹ البته در پاره اى از آيات اين لفظ به کار رفته که ممکن است آن را بر يک معناى اعم حمل نمود، مانند آيه «رب هب لى حکما و الحقنى بالصالحين». اما نبوت در تفسير آيه شريفه «کان الناس امة واحدة فبعث الله النبيين...» که مراد از آن ، دريافت اخبار غيب است به عنايت خاص ‍ خداوند، و آن اخبارى است وابسته به ماوراى حس و محسوس مانند يگانگى خدا و فرشتگان و روز رستاخيز. و اينکه خداوند اين سه کرامت (کتاب و حکم و نبوت) را که سلسله جليل پيامبران را به آن سرافراز فرموده در سياق آياتى قرار داده که هدايت او را بيان مى کند دلالت دارد که اين سه، از آثار هدايت خاص ‍خداوند است که به آن وسيله شناخت خدا و آيات وى تمام مى شود. گويا گفته شده: آن هدايتى که پيغمبران را بر آن گرد آورديم و به سبب آن بر جهانيان برترى داديم همان است که ايشان را به راهى راست درآورده و مى آموزد به ايشان کتابى را که شامل احکام و شرايع خدا است، و همان هدايت است که ايشان را پا بر جا داشته و براى حکم ميان مردم نصب مى کند و اخبار غيب و نهان را به ايشان گزارش مى دهد. معناى «کتاب» در اصطلاح قرآن امروز وقتى ما لفظ « کتاب » را مى شنويم اولين معنايى که از آن به ذهن ما تبادر مى کند همان صحيفه اى است که پاره اى از مطالب در قالب خطوط دستى و يا چاپى در آن گنجانيده شده است، وليکن از آن جايى که هر لغتى را به ملاحظه افاده معنا و به خاطر تفهيم اغراض وضع نموده اند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۵۰ اهل هر زبانى به خود اجازه داده اند که پا را از چارديوارى معناى اولى هر لغت فراتر گذاشته و لغت را در اشباه و نظاير آن معنا نيز استعمال کنند. به همين اعتبار نيز «کتاب» را که معناى متبادريش نوشته قلمى است توسعه داده و آنرا به هر چيزى که معانى را ضبط نمايد، اطلاق کرده اند، تا آن جا که کتاب محفوظ در ذهن را هم با اينکه صفحه و لوحى نداشته و با قلمى نوشته نشده است کتاب گفته اند. اين توسع، در کلام خداى تعالى هم جريان يافته ، و در قرآن کريم به وحى انبياء و مخصوصا آن وحيى که متضمن شريعت است اطلاق کتاب شده، و همچنين در آن حقيقت آسمانى که حوادث و وقايع جارى را ضبط مى کند استعمال شده است. از آن جمله فرموده: «کتاب انزلناه اليک مبارک». و نيز فرموده: «ما اصاب من مصيبة فى الارض ‍ و لا فى انفسکم الا فى کتاب من قبل ان نبراها». و نيز فرموده: «و کل انسان الزمناه طائره فى عنقه و نخرج له يوم القيمة کتابا يلقيه منشورا، اقرا کتابک». اقسام سه گانه اطلاق «کتاب» در قرآن مجيد. اين سه آيه، نمونه اى از سه قسم اطلاقى است که قرآن کريم در لفظ کتاب کرده ، و به استثناى چند آيه که اينک در اينجا ذکر مى کنيم و ظاهر در نوشته به قلم است ، در هيچ جاى قرآن کتاب بر معناى ديگرى غير از آن سه معنا اطلاق نشده است. آن چند آيه، عبارتند از: «و کتبنا له فى الالواح من کل شى ء موعظة و تفصيلا لکل شى ء، و القى الالواح و اخذ براس اخيه». و آيه: «و لما سکت عن موسى الغضب اخذ الالواح و فى نسختها هدى و رحمة للذين هم لربهم يرهبون». قسم اول کتاب هايى است که مشتمل بر شرايع دين بوده و بر انبيا (عليهم السلام) نازل مى شده، چنان که در سطور قبل گذشت. مانند کتابى که بر نوح (عليه السلام) نازل شده و آيه «و انزل معهم الکتاب بالحق» به آن اشاره مى نمايد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۵۱ و کتابى که بر ابراهيم و موسى (عليهما السلام) نازل شده. و آيه: «صحف ابراهيم و موسى»، از آن به صحف تعبير کرده، و کتاب انجيل که در آيه: «و آتيناه الانجيل فيه هدى» و نور اسم برده شده، و کتاب محمد (صلى الله عليه و آله و سلم)، که آيات: «تلک آيات الکتاب و قرآن مبين و رسول من الله يتلوا صحفا مطهرة فيها کتب قيمة و فى صحف مکرمة مرفوعة مطهرة بايدى سفرة کرام بررة». و «نزل به الروح الامين على قلبک لتکون من المنذرين بلسان عربى مبين» بدان اشاره مى نمايد. قسم دوم کتبى است که اعمال بندگان را از نيکى و بدى ضبط مى کند، و آيات راجع به آن چند قسم است: بعضى از آيات ، کتابى که در آن ذکر شده کتابى است مختص به فرد فرد نفوس بشر، مانند آيه «و کل انسان الزمناه طائره فى عنقه و نخرج له يوم القيامة کتابا»، و آيه: «يوم تجد کل نفس ما عملت من خير محضرا و ما عملت من سوء» و آياتى ديگر. و بعضى ديگر آياتى است که مراد از کتاب در آن ها کتابى است که اعمال امتها را ضبط مى نمايد، مانند آيه «و ترى کل امة جاثية کل امة تدعى الى کتابها». و بعضى ديگر آيات راجع به کتبى است که جميع مردم در آنها مشترکند، مانند آيه «هذا کتابنا ينطق عليکم بالحق انا کنا نستنسخ ما کنتم تعملون». البته اين در صورتى است که خطاب در اين آيه خطاب به همه مردم باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۵۲ اين قسم از کتابهاى مذکور در قرآن به اعتبار منقسم شدن مردم به دو دسته نيکوکاران و زشتکاران طور ديگر نيز تقسيم شده ، و آن تقسيم اين گونه کتاب ها است به «کتاب فجار» و «کتاب ابرار»، که در آيه زير آمده: «کلا ان کتاب الفجار لفى سجين و ما ادريک ما سجين کتاب مرقوم»، تا آن جا که مى فرمايد: «کلا ان کتاب الابرار لفى عليين و ما ادريک ما عليون کتاب مرقوم يشهده المقربون». قسم سوم کتبى است که جزئيات نظام عالم و حوادث واقعه در آن را ضبط مى کند. از بعضى آيات برمى آيد که اين کتاب ها نيز چند نوع اند: يکى آن کتابى که مطالب نوشته شده در آن به هيچ وجه تغيير نمى پذيرد. مانند کتاب مذکور در آيه «و ما يعزب عن ربک من مثقال ذرة فى الارض و لا فى السماء و لا اصغر من ذلک و لا اکبر الا فى کتاب مبين». و آيه: «و کل شئ احصيناه فى امام مبين». و آيه: «و عندنا کتاب حفيظ». و آيه: «لکل اجل کتاب». البته اين آيه، مخصوص حوادث لايتغير نيست، وليکن اطلاقش اين قسم حوادث را هم شامل مى شود، چون اجل ها دو قسم اند: يکى اجل هاى لايتغير، و يکى آن اجل هايى که قابل تغيير هست. و به هر حال احتمال دارد اين نوع کتاب هم خود دو قسم باشد: يکى کتاب عامى که حافظ جميع موجودات و حوادث جارى است ، و ديگر کتاب خاصى که مخصوص به يک يک موجودات و مشتمل بر حوادث هر موجود مى باشد، آيه اى که در آخر ايراد شد و همچنين آيه: «و ما کان لنفس ان تموت الا باذن الله کتابا مؤجلا» و همچنين آيات کريمه ديگرى که مشابه آن دو است به اين احتمالى که داديم اشاره دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۵۳ و يکى ديگر کتبى که قلم خوردن و محو و اثبات در آن راه دارد، همچنان که آيه: «يمحو الله ما يشاء و يثبت و عنده ام الکتاب»، به وجود چنان کتبى دلالت دارد. اين فهرست معانيى بود که از آيات قرآنى راجع به کتاب استفاده مى شود، و اما بحث از هر کدام از اقسام نامبرده کتاب ، موکول است به محلى که مناسب آن معنا پيش آيد و از خداى يگانه يارى مى خواهيم. معناى حکم در قرآن ماده «حکم» بر حسب آنچه که از موارد استعمال آن به دست مى آيد در اصل به معناى منع است ، و به همين مناسبت احکام مولوى را حکم ناميده اند، چون مولاى آمر با امر خود ماءمور را مقيد ساخته و او را از آزادى در اراده و عمل تا اندازه اى منع نموده و هوا و خواهش ‍ نفسانى او را محدود مى سازد. و همچنين حکم به معناى قضا، که آن نيز دو طرف دعوا را از مشاجره و يا تعدى و جور باز مى دارد. و حکم به معنى تصديق که قضيه را از اينکه مورد ترديد شود منع مى نمايد، و احکام و استحکام ، که معناى منع در آن دو نيز خوابيده چون هر چيزى وقتى محکم و مستحکم مى شود که از ورود منافى و فساد در بين اجزايش جلوگير بوده باشد و نگذارد اجنبى در بين اجزايش تسلط پيدا کند. و در آيه «کتاب احکمت آياته ثم فصلت من لدن حکيم خبير»، به اعتبارى احکام در مقابل تفصيل استعمال شده و معناى اصلی اش را از دست نداده، براى اينکه اين احکام نيز از فصل که همان بطلان التيام و ترکيب اجزاى هر چيزى است، جلوگيرى به عمل مى آورد، و به همين معنى است محکم در مقابل متشابه. راغب در مفردات خود مى گويد: لفظ «حکم» در اصل به معناى منع به منظور اصلاح است، و به همين جهت لگام حيوان را «حکمة الدابة» به فتح حاء و کاف ناميده و مى گويند: «حکمت الدابة بالحکمة: حيوان را به وسيله حکمه (دهنه) منع کردم». و نيز مى گويند: «أحکمتها: براى حيوان لگام درست کردم». و همچنين طناب کشتى را «حکمه» ناميده، مى گويند: «حکمت السفينة و أحکمتها». و شعر شاعر هم که گفته است: «ابنى حنيفة احکموا سفهائکم»، به اين معنا است که: اى قبيله بنى حنيفه! افراد نادان و سفيه خود را لگام کنيد. اين کلمه وقتى به خداى تعالى نسبت داده شود، اگر در مساءله تکوين و خلقت باشد معناى قضاى وجودى را که ايجاد و آفرينش باشد مى دهد که مساوق با وجود حقيقى و واقعيت خارجى به مراتب آن است. مانند آيه: «و الله يحکم لا معقب لحکمه»، و آيه: «و اذا قضى امرا فانما يقول له کن فيکون»، و به اعتبارى می توان آيه: «قال الذين استکبروا انا کل فيها ان الله قد حکم بين العباد» را از اين باب گرفت. و اگر در تشريع باشد معناى قانونگذارى و حکم مولوى را مى دهد، و به اين معنا است آيه: «و عندهم التورية فيها حکم الله»، و آيه: «و من احسن من الله حکما». و لذا در آيه: «و جعلوا لله مما ذرا من الحرث و الانعام نصيبا فقالوا هذا لله بزعمهم و هذا لشرکائنا»، تا آن جا که مى فرمايد: «ساء ما يحکمون»، کسانى را که به خود اجازه تشريع و قانونگذارى را داده اند ملامت کرده. و وقتى همين لفظ به انبيا (عليهم السلام) نسبت داده شود معناى قضا را که يکى از منصب هاى الهى است و خداوند انبياى خود را به آن منصب تشريف و اکرام کرده افاده مى کند، و در اين باره فرموده است: «فاحکم بينهم بما انزل الله و لا تتبع اهواءهم عما جاءک من الحق». و نيز فرموده: «اولئک الذين آتيناهم الکتاب و الحکم». ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۵۵ و شايد بعضى آيات اشعار يا دلالت کند بر اين که به انبيا حکم به معنى تشريع داده شده ، مانند آيه: «رب هب لى حکما و الحقنى بالصالحين». و اگر به غير انبيا نسبت داده شود معناى قضاوت را افاده مى کند. همچنان که در آيه «و ليحکم اهل الانجيل بما انزل الله فيه»، به اين معنا آمده. معناى ديگرى نيز براى حکم هست، و آن عبارت است از منجز کردن وعده و اجراى حکم و قانون ، و آيه «و ان وعدک الحق و انت احکم الحاکمين»، به همين معنا است. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه