المیزان جلد۷ بخش۳۱
اشکال سومى که در اينجا شده اين است که : سوره انعام در باره احتجاج عليه مشرکين نازل شده ، و همه آيات احتجاجى آن راجع به توحيد و تمامى خطابهاى آن متوجه مشرکين است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۸۰
و با اين حال هيچ مجوزى براى اينکه ضمير در جمله «اذ قالوا» را به يهود برگردانيم نيست بلکه متعين اين است که ضمير در اين جمله را مانند همه آيات سوره ، مربوط به مشرکين بدانيم ، چون در اين سوره در هيچ موردى صحبت از يهود به ميان نيامده تا اين آيه مورد دومى آن باشد.
آرى، اگر روايت صحيحى و يا دليل عقلى محکمى در بين بود ممکن بود بگوييم سياقى که همه آيات سوره را تا اينجا و بلکه تا آخر سوره به هم مرتبط مى سازد در اينجا قطع شده است . و ليکن نه چنين روايتى در بين هست و نه چنان دليل عقلى.
پس بهتر اين است که جمله «يجعلونه...» را با يا، و به صيغه غيبت قرائت نموده و بگوييم: آيه شريفه خطاب به مشرکين کرده و به ايشان مى گويد که يهود با تورات معامله کاغذ پاره کردند. و اين اشکال را که مشرکين تورات را کتاب آسمانى نمى دانستند پس چگونه قرآن با تورات محاجه کرده ؟ بعضى جواب داده اند که در صحت احتجاج با تورات عليه ايشان همين مقدار کافى است که بدانند يهود پيرو توراتى است که بر مردى به نام موسى بن عمران نازل شده است.
جواب اين اشکال اين است که : گر چه سياق سوره تا قبل از آيات مورد بحث سياق احتجاج عليه مشرکين است ، و ليکن اين احتجاج به خاطر اشخاص مشرکين نيست چون به طور کلى بيانات و احتجاجات قرآن اعتنايى به اشخاص ندارد، بلکه صفات و اعمال زشت آنان را ملاک قرار مى دهد.
مثلا اگر در آيات قبل از چند آيه مورد بحث عليه مشرکين احتجاج مى کرد براى اين نبود که غرض خاصى با مشرکين يعنى با فلان و پسر فلان داشته ، بلکه براى اين بود که مشرکين از خضوع در برابر حق استکبار داشته و اصول دعوت انبيا را که توحيد و نبوت و معاد است انکار مى کردند، پس احتجاج عليه مشرکين احتجاج عليه هر کسى است که منکر اين حقايق يا بعضى از آن باشد، با اين حال چه مانعى دارد که در آيات مورد بحث به لغزشهاى يهود که برگشت آن به انکار نبوت و نزول کتاب است بپردازد.
درست است که يهود غير از مشرکين اند و ليکن رفتارشان رفتار همانها بوده بلکه احتمال قوى مى رود که کارشکنى و خردهگيريهاى مشرکين و بت پرستان هم از تلقينات سوء همان يهوديهاى مجاورشان بوده باشد، چون در بعضى از آثار آمده که مشرکين با يهوديها در باره رسول خدا مشورتها داشته و از طرف مشرکين اشخاصى به همين منظور به نزد يهوديها مى رفتند.
از اين هم که بگذريم بطورى که بعدا توضيح خواهيم داد جمله «و علمتم ما لم تعلموا انتم و لا آباؤکم» به هيچ وجه ممکن نيست خطاب به مشرکين و غير يهود باشد، همچنان که اين احتمال در جمله «قل من انزل الکتاب الذى جاء به موسى نورا و هدى للناس» درست نبود. و اينکه در پاسخ اين اشکال گفتند: «مشرکان عرب مى دانستند که يهود اصحاب تورات موسى (عليه السلام) هستند» کافى و قانع کننده نيست،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۸۱
براى اينکه صرف اينکه چنين علمى را دارند مصحح اين نيست که خداوند عليه آنان به نزول تورات احتجاج کند، تا چه رسد به اينکه در وسط دعوا نرخ طى کرده و تورات را نور و هدايت مردم معرفى نمايد.
آرى، يک اعتقاد به نزول تورات از ناحيه خدا داريم و يک علم به اينکه يهوديها چنين ادعايى دارند، از اين دو آن که مصحح خطاب و اتکاى در احتجاج است اولى است نه دومى.
و اما قرائت «يجعلونه» به صيغه غيبت وجه آن همين است که بگوييم در آيه شريفه التفات به کار رفته، چون در اين صورت خطاب به يهود بودن جمله «من انزل الکتاب» و جمله «و علمتم» به حال خود باقى مانده و رفع اشکال مى شود.
بعضى از مفسرين در اين صدد برآمده اند که بنا بر هر دو قرائت خطاب را متوجه به مشرکين بگيرند، به اين بيان که آيه شريفه در ضمن اين سوره در مکه و به صيغه غيبت نازل شده همچنانکه ابن کثير و ابو عمرو اينطور قرائت کرده اند.
مردم مکه در عين اينکه بعيد مى دانستند که خداوند بشرى را همکلام و مخاطب خود قرار دهد، اين معنا را اقرار داشتند که تورات يهوديها کتابى است آسمانى ، و همواره اشخاصى را هم به عنوان سفارت نزد علماى يهود مى فرستادند، و ايشان را عالم به آثار و اخبار انبيا مى دانستند.
و به همين جهت خداى تعالى به پيغمبر خود مى فرمايد: به اين مشرکين که خدا را آن طور که بايد نشناخته و از در نادانى مى گويند خداوند بر هيچ بشرى چيزى نازل نکرده بگو چه کسى آن کتاب (تورات) را که موسى آورد نازل کرده و آن را نور قرار داده و به وسيله آن ظلمت کفر و شرک را که بنى اسرائيل از قبطيان مصرى ارث برده بودند از بين برده و نيز آن را مايه هدايت مردم قرار داده و يهود نخست به وسيله آن هدايت شده اند؟ گرچه بعدا در اثر پيروى هواى نفس آن هدايت را از دست داده احکام و شرايع آن را از ياد بردند، و تورات را کاغذ پاره اى پنداشته هر کدام از احکامش را که موافق با ميل و اغراضشان بود اظهار داشتند و ما بقى را کتمان و پنهان نمودند.
مفسر نامبرده سپس مى گويد: از ظواهر امر چنين برمى آيد که همانطورى که گفتيم آيه نخست به همان بيانى که گذشت به صيغه غيبت نازل شده و به همين نحو در مکه و مدينه قرائت مى شده ، تا آنکه عده اى از علماى يهود در مقام شهادت به حقانيت اسلام و اينکه تورات هم بشارت به آمدن آن داده آن بشارتها و همچنين حکم رجم را کتمان کردند، و عده اى ديگر در مقام مبارزه با اسلام همان حرفى را که مشرکين مکه قبلا زده بودند تکرار کرده و گفتند: «خداوند بر هيچ بشرى چيزى نازل نکرده»، در اينجا بوده که رسول خدا آيه را براى يهوديها بطور خطاب «تجعلونه» قرائت فرمودند و در عين حال قرائت اولى را هم نسخ نکردند.
اين احتمالى است که ما در باره اختلاف قرائت در کلمه «يجعلونه» مى دهيم ، و رواياتى هم بر طبق آن هست، اگر صحيح بوده باشد.
در صورتى که اين احتمال صحيح باشد تفسير آيه به هر دو قرائت درست در مى آيد، و تمامى اشکالاتى که مفسرين را مشغول خود کرده حل مى شود.
وليکن اين تفسير اشکال خطاب به اهل مکه را با اينکه منکر وحى بودند حل نمى کند، و همچنين اشکال خطاب به مشرکين را به جمله «و علمتم ما لم تعلموا انتم و لا آباؤکم» و همچنين اشکال اختصاص جمله «نورا و هدى» به يهود، و اشکال اينکه چگونه ممکن است يهود بر خلاف اصول عقايد خود وحى را انکار کنند. چون جواب دادن از اين اشکالات به اينکه يهوديها در مدينه گفتند خداوند بر هيچ بشرى چيزى نازل نکرده در حقيقت گريختن از اشکال است به ملزم شدن آن.
و اينکه گفت «در اينجا بود که رسول خدا آيه را به صيغه خطاب براى يهود قرائت فرمود»، صرف نظر از اين که هيچ دليلى براى آن در دست نيست ، از او مى پرسيم آيا اين قرائت به يک وحى ديگرى غير از وحى در مکه بود يا به همان وحى بود، اگر به وحى ديگرى بوده که ربطى به اين سوره ندارد، ما فعلا آيه اى را تفسير مى کنيم که در ضمن ساير آيات اين سوره در مکه نازل شده ، و اگر به وحى ديگرى نبوده و اصلا از باب وحى نبوده بلکه بدون آمدن جبرئيل به رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) تلقين شده در اين صورت جمله مورد بحث ، آيه قرآنى نبوده و قرائتش هم قرائت نخواهد بود.
و اگر مقصودش اين است که خداى تعالى به وسيله اى غير از وسيله وحى به رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) فهمانيد که جمله «يجعلونه» را هم ممکن است به صيغه غيبت خواند و هم به صيغه حضور و خلاصه هم اين قرائت درست است و هم آن قرائت ، همچنان که بعضى قائلند به اينکه تمامى قرائتها منتهى به خود رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) و يا به قرائتى مى شود که رسول خدا آنرا شنيده و صحه گذارده. در اين صورت تمامى اشکالات قبلى را ملتزم شده است.
البته اين را هم بايد دانست که همه اين اشکالها وقتى است که آيه شريفه در مکه نازل شده باشد، و اما بنا به بعضى از روايات ، که نزول آن را در مدينه دانسته بيشتر آن اشکال ها اصلا متوجه نمى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۸۳
«وَ عُلِّمْتُم مَّا لَمْ تَعْلَمُوا أَنتُمْ وَ لا ءَابَاؤُکُمْ»:
مراد از اين علمى که مى فرمايد: «آموختيد چيزى را که نه خودتان مى دانستيد و نه پدرانتان» علم عادى نيست ، براى اينکه سياق کلام ، سياق احتجاج و استدلال بر مدعى است. مدعا اين بود که از لوازم الوهيت پروردگار يکى اين است که انسان را به سوى سعادتش رهبرى کند، و براى حصول اين غرض، انبيايى برگزيده وحى و کتابى به سوى ايشان بفرستد، و اين مدعا هيچ ربطى به علم عادى به خير و شر زندگى و آن علمى که آدمى مجهز به وسايل تحصيل آن از حس و خيال و عقل هست، ندارد.
و نيز مقصود از اين جمله اين نيست که: «خداوند علم به چيزهايى را به شما افاضه فرموده که شما از ناحيه خود علم به آن نداشتيد»، همچنان که مقصود از آيه «و جعل لکم السمع و الابصار و الافئدة»، و آيه «الذى علم بالقلم علم الانسان ما لم يعلم»، بيان چنان معنايى است ، چون سياق جمله مورد بحث همانطورى که گفته شد با چنين معنايى سازگار نيست.
لاجرم مراد از تعليم چيزى است که انسان به خودى خود با وسايلى که مجهز به آن است نمى تواند به آن علم پيدا کند، و اين همان حقايقى است که خداوند به انبيا و حاملين وحى خود وحى مى کند، حال چه به وسيله کتاب و چه بدون آن.
از اينجا به خوبى معلوم مى شود که مخاطبين به اين کلام مشرکين نبوده اند. براى اينکه مشرکين علم به چنين حقايقى را نداشتند، چون با انبيا و معارف و شرايع آنان سر و کارى نداشتند، اگر هم از نياکان خود چيزى از عقايد و يا سنن ديگرى از آثار انبيا را به ارث برده بودند، اعتراف به آن نداشتند، يعنى معترف نبودند به اينکه فلان سنت گر چه به چندين واسطه باشد به وسيله پيغمبرى از پيغمبران بر بشر عرضه شده و از نياکان آنان به ايشان ارث رسيده ، چنين اعترافى نداشتند تا احتجاج عليه آنان تمام و صحيح بوده باشد، مشرکين بطورى که خود پروردگار در امثال آيه «و قال الذين لا يعلمون لو لا يکلمنا الله» وصفشان کرده ، مردمى جاهل بوده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۸۴
پس قطعا خطاب متوجه به غير مشرکين است ، اما نه به مسلمين . براى اينکه اولا سياق آيه همانطورى که گفته شد سياق احتجاج است ، و اگر خطاب در اين جمله متوجه مسلمين باشد بايد بگوييم که خداوند در وسط آياتى که راجع به احتجاج با مشرکين است ناگهان و بدون اينکه نکته اى در کار باشد کلام را قطع کرده و متوجه مسلمين ساخته است.
و ثانيا عدول کردن از خطاب به اشخاصى ، به خطاب به اشخاص ديگر بودن وجود قرينه از فصاحت و بلاغت به دور است ، براى اينکه اينطور حرف زدن باعث اشتباه شنونده است ، پس بطور مسلم خطاب در جمله مورد بحث نه متوجه مشرکين است و نه متوجه مسلمين ، و مخاطبين آن همان يهوديهايى هستند که مخاطب به خطاب صدر آيه نيز بودند.
آرى، از آنجايى که يهوديها از باب عناد و فتنهانگيزى گفته بودند: «خداوند بر هيچ بشرى چيزى نازل نکرده» اينک در جمله مورد بحث به دو طريق احتجاج مى کند: يکى طريق نقض، و آن اين است که اگر خداوند بر هيچ بشرى کتاب و وحيى نفرستاده پس تورات موسى (عليه السلام) چيست؟ آنگاه در اينجا اضافه کرده است که شما از تورات آنچه را که راجع به بشارت آمدن خاتم انبيا (صلى الله عليه و آله و سلم) است پنهان داشته و کتمان کرده ايد.
دوم از اين طريق که شما مردمى ناسپاس و نمک نشناس هستيد، اگر خداوند بر هيچ بشرى وحى و کتابى نفرستاده پس اين همه معارف و شرايع که در بين شما است از کجا آمده ؟ با اينکه درک اينگونه معارف نه در وسع شما است و نه در وسع پدران شما بود تا شما از ايشان ارث ببريد، کجا پدران شما مى توانستند به خودى خود به معارف الهى و اخلاقيات فاضله و شرايع و قوانينى که حافظ نظم اجتماع و خاتمه دهنده به تعصب و کينه هاى بشرى است دست يابند، و از پيش خود چنين معارفى را درک کنند؟
گو اينکه عقل بشر اگر در مقام کسب معارف برآيد مى تواند به پاره اى از کليات معارف الهى از قبيل توحيد، نبوت و معاد و پاره اى از اخلاقيات دست يابد، و ليکن صرف پى بردن و درک کردن اين حقايق بشر را از نتايج آن برخوردار نمى کند، و جامعه بشريت را به سعادت انسانيش نمى رساند.
آرى ، دانستن هر حقيقتى غير از عمل کردن به آن و استقرار دادن آن در اجتماع است ، کجا علاقه به تمتع از لذائذ مادى و استخدام هر وسيله اى براى رسيدن به عالى ترين مشتهيات نفس مجالى براى بشر باقى مى گذارد که در گنجينه هاى معارفى که در فطرت او نهفته است کنجکاوى نموده و زندگى خود را بر اساس آن معارف بنا کند؟
مخصوصا اگر اين علاقه به ماديات عمومى و همگانى باشد، و خلاصه جامعه جامعه اى مادى بوده باشد که در اين صورت فضائل انسانيت از آن اجتماع رخت بربسته و فضايل موروثى از نياکان نيز يکى پس از ديگرى به دست فراموشى سپرده مى شود، تا آنجا که جامعه به صورت يک جامعه حيوانى به تمام معنا درمى آيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۸۵
همچنانکه امروزه به چشم خود مى بينيم که در مجتمعات پيشرفته ، در اثر فرو رفتن در ماديات و تسليم شدن در برابر لذايذ حسى و حيوانى چنان از آخرت غافل شده اند که به هيچ وجه حاضر نيستند در باره معنويات و اينکه سعادت حقيقى و زندگى جاودانه به چه چيز حاصل مى شود فکر کنند، و حاضر نيستند حتى يک دقيقه در اين باره به مغز خود فشار بياورند.
معارف الهى و ارزش هاى معنوى در جهان، از آثار وحی و ميراث انبياء«ع» است
در هيچ تاريخى از تواريخ ملل و امم نيز ديده نشده که مردى از رجال حکومت و سياست مبتکر چنين معارفى باشد، و مردم را به سوى فضايل اخلاق انسانيت و معارف مقدس الهى و طريق تقوا و عبوديت دعوت کرده باشد، چون حکومتهايى که تاکنون در دنيا روى کار آمده و تاريخ آنها در دست است يا استبدادى بوده و يا دموکراتى ، و اين دو يا اصلا به فکر فضائل نبودند و يا اگر بودند منظورشان حفظ مقام و فراهم آوردن زمينه بقاى حکومت خود (در حکومت فردى) و نظام امر اجتماع را بر وفق خواسته اکثريت منتظم ساختن (در حکومت دموکراتى) بوده، و اگر احيانا به مقتضاى فطرت ناگزير مى شدند فضايل معنوى و کمالات عالى انسانى را که تنها اسمى از آنها در ميانشان باقيمانده تعظيم و احترام کنند، و مرتکبين خلاف آنرا تخطئه نمايند باز اسم اين عمل خود را تعظيم معنويات نمى گذاشتند، بلکه آنرا به موافقت سنن اجتماعى تفسير مى کرده اند، همچنانکه نظامهاى استبدادى و دموکراتى امروزه هم بنيانشان بر همين اساس است که گفته شد.
و کوتاه سخن اينکه عقل اجتماعى و شعور مادى که حاکم بر جوامع بشرى است هرگز انسان را به اين معارف الهى و فضايل معنوى که هميشه اسم بسيارى از آنها در جوامع به عظمت ياد مى شود نمى رساند. آرى، ماديت و پايبند بودن به امور مادى کجا و معنويت کجا؟
پس معلوم شد که آنچه از معارف الهى و فضايل نفسانى که در گوشه و کنار عالم بشريت وجود دارد يادگارهاى انبيا (عليهم السلام ) و آثارى است از مجاهدات ايشان در دعوت مردم به دين الهى و نشر کلمه حق و ترويج دين توحيد و هدايت نوع انسانى به سوى سعادت حقيقيش در زندگى دنيوى و اخروى.
پس اينکه فرمود: «و علمتم ما لم تعلموا انتم و لا آباؤکم» احتجاج عليه يهود است که مى گفتند: «ما انزل الله على بشر من شئ» و حاصلش اين است که همين شما منکران وحى، علوم و معارفى را دارا هستيد که اگر وحى نبود نه خودتان به آن راه مى برديد و نه پدرانتان ، و جز از طريق وحى و انزال کتب به شما نرسيده ، شما آنچه که از معارف حقه و شرايع دين داريد همه ميراثى است که از انبياى خود که کتاب موسى (عليه السلام) در ميان شما منتشر ساخته است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۸۶
با اين بيانى که ما در تفسير آيه کرديم به خوبى معلوم شد که مراد از جمله «و علمتم ما لم تعلموا» خصوص معارف و شرايع تورات نيست ، بلکه مطلق معارف و شرايعى است که به وسيله وحى و کتاب در ميان بشر انتشار يافته.
پس اين که بعضى از مفسرين مراد از جمله مزبور را خصوص معارف و شرايع تورات دانسته اشتباه است ، زيرا اگر مراد آن بود جا داشت بفرمايد: «و علمتم به» يا بفرمايد: «و علمکم الله به».
و اگر مطلب را به صيغه مجهول آورد و فاعل تعليم را ذکر نکرد و نفرمود: «خدا به شما آموخت» بلکه فرمود: «آموخته شديد»، براى اين است که اين تعبير به سياق استدلال مناسب تر مى باشد، چون در چنين مقامى که مقام اثبات مدعا است بردن نام فاعل ، مصادره به مطلوب و به عبارت ساده تر در بين دعوا نرخ طى کردن است.
پس گويا نخست فرموده : علوم و معارفى که شما داريد نه خودتان مبتکر آنيد و نه از پدرانتان ارث برده ايد، پس چه کسى اين علوم را به شما رسانيد و شما را به آن آشنا کرد؟ آنگاه خودش در جواب فرموده : «خداى تعالى».
«قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فى خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ»:
معمولا در جايى که جواب سؤ ال پرسش کننده مطلبى است روشن و مورد اعتراف پرسش شونده ، خود پرسش کننده مى تواند مبادرت به دادن جواب سؤال خود کند. در مورد بحث نيز چون جواب سؤال بالا بسيار روشن بوده به پيغمبر خود امر کرد: «تو به ايشان بگو خداوند اين معارف را بر بشر القاء کرده» شما اى گروه يهود بدانيد و به خوبى هم مى دانيد که آن کتابى که موسى (عليه السلام) براى شما آورد، و آن معارفى که از وسع و قدرت شما بيرون بود و اعتراف داريد که آنرا از پدران خود ارث نبرده ايد همه از ناحيه خدا بود.
و چون گفتن اين که «خداوند بر هيچ بشرى چيزى نفرستاده» گفتارى لغو و بيهوده بود، و نيز از آنجايى که صدور چنين حرفى از مردمى مانند يهود که اعتراف به تورات موسى (عليه السلام) داشته و به علم و کتابى که او برايشان آورده بود، مباهات مى کردند جز بازى کردن با حقايق معناى ديگرى نداشت ، از اين رو به رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) فرمود که: يهوديان را به حال خود واگذارد تا سرگرم بازيچه خود باشند.
«وَ هَذَا کِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ مُبَارَکٌ مُّصدِّقُ الَّذِى بَينَ يَدَيْهِ وَ لِتُنذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَ مَنْ حَوْلهََا»:
بعد از آن که اين معنا را خاطرنشان ساخت که بطور کلى از لوازم الوهيت پروردگار اين است که عده اى از افراد بشر را برگزيده به آنان وحى بفرستد و اينکه موسى بن عمران يکى از آن اشخاص و کتابش تورات يکى از آن کتاب ها است اينک در اين آيه مى فرمايد که : قرآن نيز يکى از کتابهاى آسمانى است که از ناحيه خداوند نازل شده است، و دليل آن اين است که مشتمل است بر آنچه يک کتاب آسمانى بايد مشتمل بر آن باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۸۷
خير و برکت کثير، نشانه نزول قرآن از سوى خدا است
از اين آيه معلوم مى شود که غرض از آيات قبلى مقدمه چينى براى اثبات اين بوده که قرآن کريم نيز کتابى است نازل از طرف خداى تعالى، نه ساخته پيغمبر، و لذا فرمود: «کتابى است که ما آنرا نازل کرديم»، و مثل آيه «کتاب انزلناه اليک مبارک ليدبروا آياته»، نفرمود: «ما آن را به تو نازل کرديم».
و نيز معلوم مى شود آن دو وصفى که در آيه براى کتاب ذکر شده به منزله ادله اى است بر اينکه قرآن کريم نازل شده از طرف خدا است ، در حاليکه نمى توان آن را جزء ادله شمرد.
پس يکى از امارات اين که قرآن از طرف خدا نازل شده اين است که در آن برکت و خير کثير است و مردم را به سوى استوارترين راه هدايت نموده و خداوند به وسيله آن کسانى را که در پى تحصيل رضاى اويند به راه هاى سلامت رهبرى مى کند، مردم در امر دنيايشان از آن منتفع شده اجتماعشان متشکل و قوايشان فشرده و آرايشان متحد مى شود، و در نتيجه صاحب زندگى طيب و پاکى مى گردند. جهل و هر رذيله اخلاقى از قبيل بخل و کينه از ميانشان رخت بربسته در زير سايه سعادتشان از امنيت و رفاه عيش کامياب مى گردند و در آخرت از پاداش بزرگ و نعمت جاويد برخوردار مى شوند.
اگر قرآن کريم از طرف خداى تعالى نبود و آورنده آن خودش آنرا به منظور به دام انداختن مردم درست کرده، و يا موهوماتى بود که در نفس صاحبش به صورت حقيقت جلوه کرده و يا القائاتى بود شيطانى که صاحبش آن را وحى آسمانى و از طرف خداى تعالى پنداشته بود هرگز اين چنين دلهاى بشر را مسخر نمى کرد و اين برکات معنوى و الهى بر آن مترتب نمى شد.
آرى، راه شر راهرو خود را جز به سوى شر هدايت نمى کند و جز فساد اثرى نمی بخشد، همچنان که خداوند فرموده : «فان الله لا يهدى من يضل»، و نيز فرموده: «و الله لا يهدى القوم الفاسقين»، و نيز فرموده : «و البلد الطيب يخرج نباته باذن ربه و الذى خبث لا يخرج الا نکدا».
و نيز از امارات اينکه قرآن کريم از طرف خداى تعالى نازل شده يکى اين است که اين کتاب غرض خداى تعالى را از خلقت عالم تامين مى کند.
چون غرض خداى تعالى از اين عمل اين بوده که بشر را به سوى سعادت زندگى دنيا و آخرت هدايت کند، و او را به وسيله وحى انذار نمايد و قرآن کريم همين طور است. زيرا در همين آيه مورد بحث اين معنا را خاطر نشان ساخته مى فرمايد: «و لتنذر ام القرى و من حولها: تا ام القرى و اطرافيان آن را انذار کنى».
و مقصود از «ام القرى»، مکه مکرمه ، و غرض از انذار آن انذار اهل آن است ، و مقصود از اطرافيان آن اهالى قرا و شهرستان هاى روى زمين و يا به گفته بعضيها بلاد مجاور آن است.
اين آيه دلالت دارد بر اينکه خداى تعالى عنايت خاصى به مکه دارد، چون مکه معظمه حرم خداوند است ، و دعوت اسلامى از آنجا شروع شده و به ساير نواحى عالم منتشر گرديده است.
از آنچه گفته شد اين معنا روشن گرديد که از نظر سياق کلام و مخصوصا بنا بر قرائت «لينذر» به صيغه غيبت مناسب تر آن است که جمله مورد بحث را عطف بر «مصداق» بگيريم، همچنان که زمخشرى نيز عطف گرفته براى اينکه اين معطوف و آن معطوف عليه هر دو در اينکه مشتمل بر معناى غايت و نتيجه اند مشترک مى باشند، و تقدير آيه چنين است: «ليصدق ما بين يديه و لتنذر ام القرى: اين کتاب مبارکى است که ما نازلش کرديم تا کتابهاى پيشين را تصديق نموده و تو با آن مردم مکه و اطرافش را انذار کنى».
بعضى ديگر گفته اند: اين جمله عطف است بر کلمه «مبارک» و تقدير آيه چنين است: «انزلناه لتنذر ام القرى و من حولها: نازلش کرديم تا تو، به وسيله آن مردم ام القرى و اطراف آن را انذار کنی».
«وَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالاَخِرَةِ يُؤْمِنُونَ...»:
اين جمله به منزله تفريع براى اوصافى است که خداى سبحان براى قرآن کريم بر شمرده . گويا خواسته است بفرمايد: بعد از آنکه ثابت شد کتاب مبارک و مصدقى که ما نازلش کرده ايم کتابى است که به منظور انذار اهل زمين نازل شده پس کسانى که به نشات آخرت ايمان دارند به اين کتاب نيز ايمان خواهند آورد، زيرا اين کتاب منظور و ايده آل آخرتى آنان را که همان ايمنى دائمى است تاءمين مى کند، و آنان را از عذاب دائمى مى ترساند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۸۹
سپس خداى تعالى خصوصى ترين اوصاف اين مؤمنان را بيان نموده و آن اين است که : در امر نماز و عباداتى که در آن خداى را ذکر مى کنند محافظت و مراقبت دارند. و اين صفت همان است که در «سوره مؤمنون» در خاتمه صفات مؤمنان ذکر کرده و فرموده: «و الذين هم على صلواتهم يحافظون».
و از اين که در همان سوره اولين صفت مؤ منين را خشوع دانسته و فرموده: «الذين هم فى صلاتهم خاشعون» استفاده مى شود که مراد از محافظت هم در آن سوره و هم در اين آيه همان خشوع در نماز و تذلل و تاءثر باطنى از عظمت پروردگار در موقع ايستادن در مقام عبوديت او است، ليکن ديگر مفسران محافظت را به مراقبت در اوقات نماز تفسير کرده اند.
گفتارى پيرامون معناى برکت، از نظر قرآن
راغب در مفردات مى گويد: اصل کلمه «برکت»، «برک» به فتحه باء و به معناى سينه شتر است، وليکن در غير اين معنا نيز استعمال مى شود، از آن جمله مى گويند: «فلانى داراى برکه است» و «برک البعير» به معناى اين است که شتر سينه خود را به زمين زد.
و چون اين معنا مستلزم يک نحو قرار گرفتن و ثابت شدن است لذا کلمه مزبور را در ثبوت که لازمه معناى اصلى است نيز استعمال کرده و مى گويند: «ابترکوا فى الحرب: در جنگ پای برجا شده و به عقب بر نگشتند»، و به همين مناسبت آن محلى را که مردان دلير و شجاعان لشکر موضع مى گيرند «براکاء» و «بروکاء» مى نامند.
و نيز در جايى که حيوان از راه رفتن باز مى ايستد و به هيچ وجه تکان نمى خورد، مى گويند: «ابترکت الدابة»، و آب انبار را نيز به همين جهت برکه مى نامند. براى اين که آب انبار، محل ثابت شدن و قرار گرفتن آب است.
و «برکت» ثبوت خير خداوندى است در چيزى، و اگر فرموده: «لفتحنا عليهم برکات من السماء و الارض»، براى اين بوده که خيرات در زمين و آسمان قرار گرفته، همچنان که آب در برکه جاى مى گيرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۹۰
و «مبارک»، چيزى است که اين خبر در آن باشد و به همين معنا است آيه «هذا ذکر مبارک انزلناه».
سپس مى گويد: از آن جايى که خيرات الهى از مقام ربوبيتش بطور نامحسوس صادر مى شود، و مقدار و عدد آن هم قابل شمردن نيست، لذا به هر چيزى که داراى زياده غير محسوسى است مى گويند: اين چيز مبارک و داراى برکت است.
روايتى هم که مى گويد: «هيچ مالى از صدقه دادن کم نمى شود»، مقصودش همين نقصان غير محسوس است، نه کاهش مخصوص، که بعضى از زيانکاران پنداشته و در رد آن گفته اند: ما ترازو مى گذاريم و از فلان مال، مقدارى صدقه داده، سپس آن را بار ديگر مى سنجيم و مى بينيم که به مقدار صدقه کم شده است.
راغب سپس اضافه کرده است که: مراد از «تبارک الله»، اختصاص خداوند است به خيرات.
پس بنابراين، برکت به معناى خيرى است که در چيزى مستقر گشته و لازمه آن شده باشد، مانند برکت در نسل که به معناى فراوانى اعقاب يا بقاى نام و دودمان است ، و برکت در غذا که به معناى سير کردن مردم بيشترى است، و برکت در وقت که به معناى گنجايش داشتن براى انجام کارى است که آن مقدار وقت معمولا گنجايش انجام چنان کارى را ندارد.
چيزى که هست از آن جا که غرض از دين تنها و تنها سعادت معنوى و يا حسى منتهى به معنوى است، لذا مقصود از برکت در لسان دين آن چيزى است که در آن خير معنوى و يا مادى منتهى به معنوى باشد. مانند آن دعايى که ملائکه در حق ابراهيم (عليه السلام) کرده و گفتند: «رحمة الله و برکاته عليکم اهل البيت»، که مراد از آن، برکت معنوى مانند دين و قرب خدا و ساير خيرات گوناگون معنوی، و نيز برکت حسى مانند مال و کثرت و بقاى نسل و دودمان و ساير خيرات مادى است که برگشت آن به معنويات مى باشد.
بنابر آنچه گفته شد، معناى برکت مانند امور نسبى به اختلاف اغراض مختلف مى شود، چون خيريت هر چيزى به حسب آن غرضى است که متعلق به آن مى شود، مثلا طعامى که انسان مى خورد بعضى غرضشان از خوردن آن سير شدن است ، و بعضى غرضشان از خوردن آن تنها حفظ سلامت است ، چون غذاى مورد نظرشان را در ميان همه غذاها نسبت به مزاج خود سالمتر تشخيص داده ، بعضى ديگر غذائى را که مى خورند منظورشان استشفاء به آن و بهبودى کسالتى است که دارند، بعضى ديگر نظرشان از فلان غذا تحصيل نورانيتى است در باطن که بدان وسيله بهتر بتوانند خداى را عبادت کنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۹۱
پس وقتى عمل واحدى چند جور غرض متعلق به آن مى شود برکت در آن نيز معنايش مختلف مى گردد، ولى جامع همه آن معانى اين است که خداوند خير منظور را با تسبيب اسباب و رفع موانع در آن غذا قرار داده و در نتيجه غرض از آن حاصل گردد.
پس نبايد پنداشت که نزول برکت الهى بر چيزى منافات با عمل ساير عوامل دارد، زيرا همانطورى که در ابحاث قبلى گذرانديم معناى اينکه خداوند اراده کرده که فلان چيز داراى برکت و خير کثير باشد، اين نيست که اثر اسباب و علل مقتضى را ابطال کند، براى اينکه اراده خداوند سببى است در طول ساير علل و اسباب نه در عرض آن.
مثلا اگر مى گوييم : خداوند فلان طعام را برکت داده معنايش اين نيست که علل و اسبابى را که در آن طعام و در مزاج خورنده آن است همه را ابطال کرده و اثر شفا و يا نورانيت را از پيش خود در آن قرار داده ، بلکه معنايش اين است که اسباب مختلفى را که در اين ميان است طورى رديف کرده و ترتيب داده که همان اسباب نتيجه مطلوب را از خوردن آن غذا به دست مى دهند، و يا باعث مى شود که فلان مال ضايع نمى گردد و يا دزد آن را به سرقت نمى برد دقت فرمائيد.
لفظ برکت از الفاظى است که در لسان دين بسيار استعمال شده است ، از آن جمله در آيات قرآنى و همچنين در موارد بسيارى در اخبار و احاديث ، و نيز در تورات و انجيل در مواردى که عطيه هاى الهى را به انبيا و همچنين عطيه کهنه را به ديگران نقل مى کند اين لغت بسيار به کار رفته ، بلکه در تورات برکت را مانند سنتى جارى گرفته است.
از آنچه گذشت بطلان راءى منکرين برکت به خوبى روشن گرديد، ادعاى آنان بطورى که قبلا از راغب نقل کرديم اين بود که اثرى که اسباب طبيعى در اشياء باقى مى گذارد جايى براى اثر کردن هيچ سبب ديگر نمى گذارد، و خلاصه چيزى به نام برکت و يا به هر اسم ديگرى نيست که اثر اسباب طبيعى را در اشيا باطل کرده و خود در آن اثر کند. غافل از اينکه سببيت خداى تعالى و برکت او در طول ساير اسباب است نه در عرض آن تا کار تاثير آن به مزاحمت با ساير اسباب و ابطال آثار آنها بکشد.
«وَ مَنْ أَظلَمُ مِمَّنِ افْترَى عَلى اللَّهِ کَذِباً...مَا أَنزَلَ اللَّهُ»:
خداى تعالى در اين آيه سه مورد از موارد ظلم را که شديدترين مراتب ظلم را دارا است و عقل در شناعت و رسوايى آن هيچ ترديدى ندارد برشمرده ، و به همين جهت آنرا به صورت سؤال ذکر کرده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۹۲
غرض از ايراد آن به صورت سؤال اين است که مطلب را به عقل خود مرتکبين آن واگذار نموده و از عقل سليم ، انصاف بخواهد.
گويا خواسته است بفرمايد: اى رسول گرامى من ! تو به اين مردم بگو که مساءله خضوع در برابر حق اختصاص به کسى ندارد، من و شما ناگزيريم از اينکه در برابر آن خاضع شده و از قبول آن استکبار نکنيم، و با ارتکاب عملى که شديدترين و زشتترين مراتب ظلم را دارا است نسبت به حق تعالى استکبار نورزيم، و آن عمل همانا ظلم بر خود خداى تعالى است، خود انصاف دهيد آيا جايز است که شما به دروغ بر خداى تعالى افترا بسته براى او شرکايى اتخاذ کنيد و همانها را شفيع قرار دهيد؟
آيا اگر من از پيش پروردگار عالم رسالت نداشته باشم جايز است که ادعاى نبوت کرده و بگويم «به من وحى مى رسد»؟ آيا کسى مى تواند بگويد: «به زودى من نيز مانند آنچه خدا نازل کرده نازل مى کنم»، و با گفتن چنين سخنى حکم خدا را به مسخره گرفته و آيات او را استهزا کند؟ ناگزير هر شنونده اى که داراى عقل سليم باشد در اين سه سؤال به حق اعتراف مى کند.
پس معلوم شد که سؤالى کردن مطلب بهتر طرف را به انقياد درمى آورد، و زودتر نبوت مورد ادعا را مى پذيرد، چون وقتى بنا را بر اين گذاشتند که ديگر بى جهت به خدا افترا نبندند و به وى شرک نورزند، و ديگر آنهايى که مى گفتند: «سانزل مثل ما انزل الله» از اين گونه سخنان مسخره آميز اجتناب ورزيد، و پيغمبر اکرم هم سرگرم انجام وظيفه نبوت خود باشد قطعا نبوتش بدون معارض خواهد شد.
مراد از افتراء زدن به دروغ بر خدا، در آیه: «فمن اظلم ممن افترى على الله کذبا»
در اينجا افترا بر خدا که يکى از ظلمهاى مذکور در آيه است اعم از ادعاى دروغى وحى و نبوت است که دومى آن ظلمها مى باشد، و لذا بعضى از مفسرين گفته اند: ذکر دومى در اين آيه ، ذکر خاص است بعد از عام ، و با اينکه افتراء بر خدا ادعاى دروغى نبوت را هم شامل مى شود اگر آن را نيز ذکر کرده براى اين است که عظمت آن و اعتناى به امر آن را برساند.
وليکن گرچه افتراء بر خداى تعالى ادعاى دروغى نبوت را هم در برمى گيرد، اما در اينجا مقصود از آن همان شرک به خداى سبحان است ، و اگر تصريح به آن نکرد تا احتمال ذکر خاص بعد از عام پيش نيايد براى اين بود که گفتيم ميخواست از خود مردم و مشرکين انصاف بخواهد، و عصبيت جاهليت آنان را تحريک نکرده و داعى نخوت و استکبارشان را بيدار نکرده باشد.
پس مقصود از اينکه فرمود: «ممن افترى على الله کذبا»، غير آن چيزى است که از جمله «أو قال اوحى الى و لم يوح اليه» اراده شده، هرچند به ظاهر يکى از آن دو عام و ديگرى خاص به نظر برسد، به دليل اين که در ذيل آيه تنها سؤال از مشرکان و تهديد آنان را به عذاب عنوان مى کند، و اگر مقصود از افترا، آن معناى اعم بود مى بايست در ذيل آيه ، عذاب را متوجه کسى کند که به خدا افترا بسته است نه فقط به مشرکان.
و اما اين که بعضى از مفسران گفته اند: جمله «او قال اوحى الى و لم يوح اليه شئ» در باره مسيلمه کذاب نازل شده که ادعاى نبوت مى کرده ، صحيح نيست و با سياق آيات همانطورى که دانستيد سازگار نمى باشد، گر چه کلام مزبور با صرف نظر از سياق اعم است.
علاوه بر اينکه سوره انعام همچنانکه مکرر گفته ايم سورهاى است مکى ، و مسيلمه کذاب ادعاى نبوتش بعد از هجرت رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) اتفاق افتاده ، گو اينکه مفسر مزبور عقيده دارد که آيه مورد بحث از ميان آيات اين سوره در مدينه نازل شده ، وليکن ان شاء الله به زودى در بحث روايتى ما خواهد آمد که اين ادعا نيز صحيح نيست.
« و من قال سانزل مثل ما انزل الله » - ظاهر اين جمله حکايت سخنى است که گفته شده ، يعنى مى رساند که کسى اين حرف را قبلا گفته و غرضش هم از آن استهزا به قرآن کريم بوده ، به دليل اينکه وعده داده که «مثل آنچه را که خدا نازل کرده نازل خواهم کرد» و نگفته «مثل آنچه را که محمد (صلى الله عليه و آله و سلم) مى گويد خواهم گفت»، و نيز نگفته «به زودى خواهم آورد براى شما مثل آنچه که محمد آورده».
مفسران ديگر هم اين معنا را قبول دارند که آيه مورد بحث حکايت حرفى است که در خارج زده شده. چيزى که هست بعضى از مفسران، آن را اشاره گرفته اند به قول آن کسى که گفته: «لو نشاء لقلنا مثل هذا ان هذا الا اساطير الاولين».
و بعضى ديگر آن را اشاره به قول عبدالله بن سعد بن ابى سرح گرفته که گفته بود: «من مانند آنچه خدا به محمد فرستاده فرود مى آورم»، و گفته است که آيه شريفه در مدينه نازل شده. و بعضى چيز ديگرى گفته اند.
و اشکال ما به آنان اين است که ظاهر آيه با هيچ يک از اين حرفها انطباق ندارد، براى اينکه ظاهر آيه مورد بحث اين است که شخصى وعده داده که «من به زودى مثل آنچه را که خدا نازل کرده نازل مى کنم»، به خلاف آيه «لو نشاء...»، که وعده به آينده نيست، بلکه کلامى است مشروط. و همچنين به خلاف کلام عبدالله که به فرضى هم روايتش صحيح باشد و در صحت آن اشکالى نباشد اخبار از امرى است حالى و واقع شدنى نه وعده به آينده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۹۴
و به هر حال ، جمله مزبور حکايت از کلامى مى کند که بعضى از مشرکين از باب استکبار بر خداى تعالى گفته اند.
و اگر لفظ «من» را در اين جا تکرار کرده و در جمله «او قال اوحى الى...» تکرار نکرد و نفرمود: «و من قال»، براى اين است که گرچه ظلم هاى مذکور در آيه سه قسم است وليکن از يک نظر ديگرى دو قسم ظلم است:
قسم اول خاضع نشدن در برابر پروردگار و منقاد نگشتن نسبت به امر او است، که اول و دوم از آن سه ظلم از اين قسم اند. و قسم دوم، علاوه بر خاضع نشدن، استکبار ورزيدن نسبت به او و به آيات او است.
رده:تفسیر المیزان