تفسیر المیزان

المیزان جلد۷ بخش۳۲

سختى عذاب جان دادن ظالمان، به هنگام مرگ «وَ لَوْ تَرَى إِذِ الظالِمُونَ فى غَمَرَاتِ المَْوْتِ ...»: لفظ «غمر»، در اصل لغت به معناى پوشانيدن و پنهان کردن چيزى است، به طورى که هيچ اثرى از آن آشکار نماند، و لذا آب بسيار زيادى را که ته آن پيدا نيست و همچنين جهالت دائمى و نيز گرفتارى و شدتى را که احاطه به انسان داشته و از هر طرف راه نجات از آن مسدود باشد، «غمر» مى گويند، و در آيه مورد بحث به همين معناى آخرى است. و کلمه: «هون» و «هوان»، به معناى ذلت است. و «بسط يد»، گرچه معنايش روشن است، الا اينکه در اين جا مقصود از آن، معناى کنايى آن است که البته به اختلاف موارد مختلف مى شود. مثلا بسط يد در يک شخص توانگر به معناى بذل و بخشش مال و احسان به مستحقان است، و بسط يد در يک زمامدار قدرت بر اداره امور مملکت است، بدون اينکه مزاحمى در کارش باشد. و بسط يد در يک مأمور و مجرى دستور دولت در باره يک مجرم، به معناى زدن و بستن و شکنجه کردن آن مجرم است. بنابراين، بسط يد ملائکه، به معناى شروع به عذاب گناهکاران و ستمگران است. و از ظاهر سياق آيه به دست مى آيد آن کارى که ملائکه بر سر ستمگران در مى آورند، همان چيزى است که جمله «اخرجوا انفسکم اليوم تجزون عذاب الهون»، آن را بيان و حکايت مى کند. چون اين جمله حکايت قول ملائکه است، نه قول خداى سبحان، و تقدير آن، اين است که: «ملائکه به آنان مى گويند جانتان را بيرون کنيد...»، و اين کلام را در هنگام گرفتن جان آنان مى گويند، و به طورى سخت جانشان را مى گيرند که در دادن جان عذاب دردناکى را مى چشند. اين عذاب جان دادن ايشان است، هنوز عذاب قيامتشان در پى است، همچنان که فرموده: «و من ورائهم برزخ الى يوم يبعثون». پس معلوم شد که مراد از «اليوم: روز» در جمله «اليوم تجزون»، روز فرارسيدن مرگ است که در آن روز، عذاب دردناکى جزا داده مى شوند. همچنان که مقصود از برزخى که در آيه سابق الذکر بود، همان روز است. و نيز معلوم شد که مراد از «ظالمين»، کسانى هستند که يکى از آن سه گناه را که خداوند آنها را از شديدترين ظلم ها دانسته مرتکب شوند، و آن سه گناه عبارت بود از: دروغ بستن بر خدا، ادعاى نبوت به دروغ و استهزاء به آيات خداوندى. شاهد بر اينکه مراد از ظالمين، مرتکبين همين ظلم هاى مذکور در آيه مى باشند اين است که سبب عذاب ظالمين را يکى قول به غير حق دانسته، و خود واضح است که اين کار، کار همان کسانى است که به دروغ به خدا افترا مى بندند، و شرکائى به او نسبت داده و يا حکم تشريعى و يا وحى دروغى را به او نسبت مى دهند. و ديگر استکبار از پذيرفتن آيات خدا که کار همان کس است که گفته بود: «سانزل مثل ما انزل الله». امرى که در جمله «اخرجوا انفسکم» است، امرى است تکوينى. زيرا به شهادت آيه «و انه هو امات و احيى»، مرگ انسان مانند زندگی اش، در اختيار خود او نيست تا صحيح باشد به امر تشريعى، مأمور به بيرون کردن جان خود شود. پس امر به اين که «جان خود را بيرون کنيد»، امرى تکوينى است که ملائکه، يکى از اسباب آن است. حال با اين که جان آدمى در اختيار خودش نيست و با اينکه اصولا روح از جسمانيات نيست تا در بدن مادى جاى گيرد بلکه همان طور که در بحث علمى جلد اول اين کتاب (صفحه ۵۲۷) گذشت، سنخ ديگرى از وجود را دارا است که يک نحوه اتحاد و تعلقى به بدن دارد. چرا فرمود جان هايتان را از بدن بيرون کنيد؟ جوابش اين است که: اين تعبير استعاره به کنايه است، و منظور از آن قطع علاقه روح است از بدن، و معنايش اين است که: اى پيغمبر! اى کاش اين ستمکاران را مى ديدى در آن موقعى که در شدايد مرگ و سکرات آن قرار مى گيرند و ملائکه شروع مى کنند به عذاب دادن ايشان در قبض روحشان و به ايشان خبر مى دهند که بعد از مرگ هم، در عذاب واقع شده و به کيفر قول به غيرحق و استکبار از آيات خداوند، دچار هوان و ذلت مى گردند. «وَ لَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَدَى کَمَا خَلَقْنَاکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ ...»: کلمه «فرادا» جمع «فرد» و به معناى هر چيزى است که از يک جهت منفصل و جداى از غير خود باشد، و در مقابل آن، «زوج» قرار دارد، که به معناى چيزى است که از يک جهت با غير خود اختلاط داشته باشد. دو کلمه «وتر» و «شفع» نيز، از جهت معنا بى شباهت به فرد و زوج نيست. چون کلمه «وتر» به معناى چيزى است که منضم به غير خود نباشد، و کلمه «شفع»، به معناى هر چيزى است که با غير خود منضم باشد. «تخويل»، به معناى دادن مال و يا هر چيز ديگرى است که قوام زندگى آدمى به آن و تصرف و تدبير در آن است. و مراد از «شفعاء»، خدايانى هستند که مشرکان آن ها را در مقابل خدا معبود خود مى گرفتند و آن ها را مى پرستيدند تا شايد در نزد خدا شفاعتشان کنند، و از اين راه شرکاى خدا در آفرينش شمرده شدند. حقيقت زندگى انسان پس از مرگ اين آيه شريفه، از حقيقت زندگى انسانى در نشاءت آخرت خبر مى دهد. آن روزى که با مُردن بر پروردگار خود وارد شده و حقيقت امر را دريافته، مى فهمد که او فقط مدبر به تدبير الهى بوده و خواهد بود، و جز خداى تعالى، چيزى زندگى او را اداره نمى کرده و نمى کند، و هرچه را که خيال مى کرده که در تدبير امر او مؤثر است، چه اموالى که وسيله زندگى خويش مى پنداشته و چه اولادى که يار و مددکارش خيال مى کرده و چه همسران و خويشاوندان که پشت و پناه خود مى دانسته، هيچ کدام در تدبير زندگى او اثر نداشته و پندار وى خرافه اى بيش نبوده. همچنين شفاعت خواهى از اربابى به جز خدا که به شريک قرار دادن براى خدا منجر مى شد، سراسر پندار بوده است. آرى، انسان جزئى از اجزاى عالم است که مانند همه آن اجزا در تحت تدبير الهى متوجه به سوى غايتى است که خداى سبحان برايش معين و مقدر کرده، و هيچ موجودى از موجودات عالم دخالت و حکومت در تدبير امور او ندارد، و اسبابى هم که بر حسب ظاهر مؤثر به نظر مى رسند آثارشان همه از خداى تعالى است و هيچيک از آن اسباب و علل مستقل در تاءثير نيست. اما چه بايد کرد که انسان وقتى در برابر زينتهاى ظاهرى و مادى زندگى ، و اين علل و اسباب صورى قرار مى گيرد يکباره دل به آن لذائذ داده ، و تماما به آن علل و اسباب تمسک مى جويد، و قهرا در برابر آن ها خاضع گشته و همين خضوع او را از توجه به مسبب الاسباب و خالق و به وجود آرنده علل باز مى دارد و به تدريج آن اسباب را مستقل در تاءثير مى پندارد، به طورى که ديگر هيچ همى برايش نمى گذارد جز اين که با خضوع در برابر آنها لذائذ مادى خود را تاءمين کند، و همه عمر خود را به سرگرمى با اين اوهام سپرى ساخته و به کلى از حق و حقيقت غافل بماند، همچنان که فرموده: «و ما هذه الحيوة الدنيا الا لهو و لعب». آرى، اين آن حقيقتى است که قرآن پرده از روى آن برداشته و به عبارات مختلفى آنرا به بشر گوشزد نموده، از آن جمله در آيه «نسوا الله فانسيهم انفسهم اولئک هم الفاسقون» فرموده که وقتى انسان از حالت بندگى بيرون رفت قهرا پروردگار خود را فراموش مى کند، و همين فراموش کردن خدا باعث مى شود که خودش را هم فراموش کند و از حقيقت خود و سعادت واقعيش غافل بماند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۹۷ وليکن همين انسان وقتى با فرا رسيدن مرگ جان از کالبدش جدا شود ارتباطش با تمامى علل و اسباب مادى قطع مى گردد، چون همه ارتباط آنها با بدن انسان مى باشد و وقتى بدنى نماند قهرا آن ارتباط ها نيز از بين خواهد رفت، و آنوقت است که به عيان مى بيند آن استقلالى که در دنيا براى علل و اسباب مادى قائل بود خيالى باطل بوده، و با بصيرت تمام مى فهمد که تدبير امر او در آغاز و فرجام به دست پروردگارش بوده و جز او رب ديگرى نداشته ، و مؤ ثر ديگرى در امورش نبوده است. پس اين که فرمود: «و لقد جئتمونا فرادى کما خلقناکم اول مرة»، اشاره است به حقيقت امر. و جمله «و ترکتم ما خولناکم وراء ظهورکم...»، بيان بطلان سببيت اسباب و عللى است که انسان را در طول زندگيش از ياد پروردگارش غافل مى سازد. و اين که فرمود: «لقد تقطع بينکم و ضل عنکم ما کنتم تزعمون»، علت و جهت انقطاع انسان را از اسباب و سقوط آن اسباب را از استقلال در سببيت بيان مى کند، و حاصل آن بيان اين است که: سبب آن انکشاف بطلان پندارهايى است که آدمى را در دنيا به خود مشغول و سرگرم مى کرده. آرى، حقيقت امر براى او روشن مى شود که اين اسباب اوهامى بيش نيستند که آدمى را به خود مشغول کرده و آدمى آنها را داراى سببيت و اثر مستقل پنداشته. «إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الحَْب وَ النَّوَى ...»: «فلق»، به معناى شکافتن است. پس از آن که در آيه قبلى استقلال اسباب را در تاءثير نفى نمود و شفيع بودن ارباب هائى که به غير خدا اتخاذ کرده، آنها را شرکاى خدا دانستند ابطال نمود، اينک در اين آيه کلام را منصرف به بيان اين جهت کرد که اين ارباب و هر چيز ديگرى که انسان را از توجه به پروردگار خود باز مى دارد، همه مخلوقات خدا و تحت تدبير اويند، و از پيش خود و بدون تقدير الهى و تدبير او هيچ اثرى در اصلاح حيات انسان و سوق او به سوى غايات خلقت ندارند. پس رب و پروردگار، تنها همان خداى تعالى است و کسى جز او پروردگار نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۹۸ پس اين خداى سبحان است که دانه هاى نباتات و هسته را ميشکافد و از آنها گياه و درخت مى روياند، و مردم را با دانه ها و ميوه هاى آنها روزى مى دهد. او است که زنده را از مرده و مرده را از زنده خارج مى سازدتفسير اين جمله در ذيل آيه ۲۷ از سوره آل عمران گذشت. « ذلکم الله فانى تؤفکون » - اين است خداى شما نه غير او، از حق روى گردانيده به کجا مى رويد و به چه باطلى روى مى آوريد؟ «فَالِقُ الاصبَاح وَ جَعَلَ الَّيْلَ سکَناً ...»: «اصباح ،به کسر همزه به معناى صبح و در اصل مصدر است، و «سکن»، به معناى هر چيزى است که مايه سکونت و آرامش باشد، و «حسبان»، جمع حساب و به قول بعضى مصدر «حسب حسابا» است. و جمله «جعل الليل سکنا»، عطف است بر جمله «فالق الاصباح». و اگر کسى بگويد جمله دومى که جمله فعليه است چگونه عطف مى شود بر جمله اولى که جمله اى است اسميه، در جواب مى گوييم: هر جا که مثل آيه مورد بحث جمله اسميه معناى فعل را داشته باشد، عطف جمله فعليه به آن اشکال ندارد. البته بعضى از قراء، جمله اولى را هم اسميه گرفته و «جعل» را «جاعل» قرائت کرده اند. و چون در شکافتن صبح و موقع استراحت قرار دادن شب و همچنين حرکت ماه و خورشيد که باعث پديد آمدن شب و روز و ماه و سال مى گردد، تقدير عجيبى به کار رفته و در نتيجه اين تقدير موجب انتظام نظام معاش انسان و مرتب شدن زندگى او شده. لذا در ذيل آيه فرموده «ذلک تقدير العزيز العليم»، و با بيان اين جمله مى فهماند که خداى تعالى، آن عزيز و مقتدرى است که هيچ قدرتى بر قدرت او نمى تواند غالب شود تا کوچک ترين اثرى در تباه ساختن تدبير او داشته باشد. و نيز خداى تعالى آن دانايى است که به کوچک ترين چيزى از مصالح مملکت خود جاهل نيست تا مانند ساير کشورداران نظام مملکتش ‍ دچار تباهى شده و دوام پيدا نکند. «وَ هُوَ الَّذِى جَعَلَ لَکُمُ النُّجُومَ لِتهْتَدُوا بهَا...»: معناى اين جمله واضح است، و مراد از «تفصيل آيات»، يا تفصيل به حسب تکوين و خلقت است، و يا تفصيل به حسب بيان لفظى است. و اينکه غايت و نتيجه خلقت و بگردش درآوردن اجرام عظيم آسمانى را براى مصالح انسان و سعادت زندگيش در نشاه دنيا قرار داده ، منافاتى ندارد به اينکه هر يک از آنها مقصود به اراده مستقل الهى باشند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۹۹ چون جهات قضيه مختلف است ، و تحقق بعضى از جهات منافات با تحقق جهات ديگر ندارد و ارتباط و اتصالى که در سرتاسر اجزاى عالم است مانع از اين نيست که يک يک اجزاء به اراده مستقل به وجود آمده باشند. مراد از پديده آوردن بنى آدم از «نفس واحدة»، و تقسيم آنان به «مستقر» و «مستودع» «وَ هُوَ الَّذِى أَنشأَکُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمُستَقَرُّ وَ مُستَوْدَعٌ ...»: کلمه «مستقر»، هم به فتح قاف قرائت شده و هم به کسر آن. بنابراين که مستقر، به فتح قاف باشد اسم مکان و به معناى محل استقرار خواهد بود. و همچنين «مستودع» نيز، به فتح دال و به معناى مکانى که وديعه را در آن قرار مى دهند خواهد بود. اين دو کلمه، در آيه «و ما من دابة فى الارض الا على الله رزقها و يعلم مستقرها و مستودعها کل فى کتاب مبين» نيز آمده. و در آيه مورد بحث، حذف و ايجاز به کار رفته و تقدير آن، بنابر قرائت به فتح قاف چنين است: «فمنکم من هو فى مستقر و منکم من هو فى مستودع». و بنابر قرائت به کسر قاف که بهتر نيز مى باشد، مستقر اسم فاعل و مستودع اسم مفعول و تقدير آن چنين است: «فمنکم مستقر و منکم مستودع: بعضى از شما کسانى هستند که مستقرند، و بعضى ديگر آنان هستند که مستقر نيستند». ظاهرا مراد از اين که فرمود: «و هو الذى انشاکم من نفس واحدة»، اين است که نسل حاضر بشر با همه انتشار و کثرتى که دارد منتهى به يک نفر است ، و آن آدم است که قرآن کريم، او را مبداء نسل بشر فعلى دانسته است. و مراد از «مستقر»، آن افرادى است که دوران سير در اصلاب را طى کرده و متولد شده و در زمين که به مقتضاى آيه «و لکم فى الارض مستقر»، قرارگاه نوع بشر است مستقر گشته. و مراد از «مستودع»، آن افرادى است که هنوز سير در اصلاب را تمام نکرده و به دنيا نيامده و بعدا متولد خواهند شد. و نيز ممکن است که لفظ «مستقر» و «مستودع» را مصدر ميمى گرفت. به هر حال معنايى که ما براى جمله مورد بحث کرديم، معنايى است که با مقام بيان آيه سازگارتر است. چون آيه در مقام بيان خلقت تمامى افراد بشر و انشعابشان از يک فرد است، و به همين جهت است که به لفظ «انشاء» تعبير کرد، نه به لفظ «خلقت». چون لفظ انشاء معناى ايجاد دفعى و بدون تدريج را مى رساند بر خلاف خلقت و الفاظ ديگرى که مرادف آن است که معناى ايجاد تدريجى را مى دهد. مؤيد معنايى که ما براى آيه کرديم، آيه «و ما من دابة فى الارض الا على الله رزقها و يعلم مستقرها و مستودعها» است که در مقام بيان علم خدا به احوال همه افراد بشر است، و معلوم است که علم خداوند به احوال افراد بشر چه آنان که متولد شده اند و چه آنان که در اصلاب پدرانشان مى باشند علمى است دفعى نه تدريجى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۰۰ بنابراين، معناى آيه شريفه اين است که: «پروردگار متعال آن کسى است که شما نوع بشر را از يک فرد ايجاد کرده و زمين را تا مدت معينى به دست شما آباد نموده است ، و اين زمين تا زمانى که شما نسل بشر منقرض نشده ايد مشغول به شما و در دست شما است ، پيوسته بعضى از شما افراد بشر مستقر در آن و بعضى ديگر مستودع در اصلاب و ارحام و در حال به وجود آمدن در آنند». مفسران، معانى ديگرى براى آيه ذکر کرده از آن جمله گفته اند: «مراد از انشاء و ايجاد انسان از نفس واحد اين است که تمامى افراد بشر همه از يک نفس که همان نفس و روح انسانيت است آفريده شده اند». و يا گفته اند: «مراد اين است که همه افراد اين نوع داراى يک نفس و يک بدنند، به اين معنا که ترکيب نفسى و بدنى آنان در همه افراد يک نوع از ترکيب است ، و آن نوع از ترکيب همان چيزى است که از آن به حقيقت انسانيت تعبير مى کنيم». بعضى ديگر گفته اند: «مراد از مستقر همان ارحام است که نسل بعد از قرار گرفتن در آن سير در اصلابش خاتمه پيدا مى کند، و مراد از مستودع اصلاب است که منزل عاريتى نسل است». بعضى نيز گفته اند «مراد از «مستقر»، زمين و مراد از «مستودع»، قبر است». و يا «مراد از «مستقر»، رحم و مراد از «مستودع»، زمين يا قبر است». بعضى ديگر گفته اند: «مراد از «مستقر»، روح و مراد از «مستودع»، بدن است». و جز اين ها، اقوال ديگرى نيز هست که فايده اى در نقل آنها نيست. «وَ هُوَ الَّذِى أَنزَلَ مِنَ السمَاءِ مَاءً...»: «سماء»، به معناى سمت بالا است. بنابراين هر چيزى در فوق انسان قرار گرفته باشد و بر سر آدمى سايه افکنده باشد «سماء» ناميده مى شود، و مراد از اين که فرمود: «فاخرجنا به نبات کل شئ»، به طورى که ديگران نيز گفته اند، اين است که ما به وسيله آبى که از آسمان مى فرستيم گياهان را مى رويانيم ، و آن قوه نموى که در روئيدنی ها است به ظهور درآورده، گياهان و درختان و آدميان و ساير انواع حيوانات را نمو مى دهيم. «خضر»، به معناى اخضر (سبز) و گويا مخفف «خاضر» است، و «تراکب حب»، انعقاد بعضى بر بالاى بعضى ديگر است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۰۱ نظير خوشه گندم که در آن دانه ها روى هم قرار دارد، و «طلع»، به معناى اولين مرحله ظهور خرما بر شاخه هاى نخل است، و «قنوان»، جمع «قنو» و به معناى عذق به کسر عين است که خوشه خرما را گويند، و «دانية»، به معناى نزديک و «مشتبه و غير متشابه»، به معناى هم شکل و مخالف در شکل نوعى است، و «ينع» ميوه، رسيدن و پخته شدن آن را گويند. خداى تعالى در اين آيه شريفه چند فقره از چيزهايى را که به دست قدرت خود آفريده خاطرنشان ساخته تا آنانکه داراى عقل و بصيرتند در خلقت آنها نظر کرده و بدين وسيله به توحيد خداى تعالى راه يابند: بعضى از آن مذکورات امورى هستند مربوط به زمين ، مانند شکافتن دانه هاى گياهان و هسته هاى درختان و امثال آن. بعضى ديگر امورى هستند مربوط به آسمان ، مانند پديد آوردن شب و صبح و به وجود آوردن آفتاب و ماه و ستارگان ، بعضى ديگر مربوط به خود آدمى و اينکه تمامى افراد بشر از يک فرد منشعب شده ، که بعضى از آنان مستقر و بعضى ديگر مستودعند، و بعضى ديگر امورى هستند مربوط به همه آن مذکورات ، و آن فرستادن باران از آسمان و فراهم ساختن غذا براى نباتات ، ميوه ها، حيوانات و آدميان و روياندن اشيايى که قوه روئيدن دارند مانند گياه و حيوان و انسان است. خداى تعالى در اين آيه ستارگان را آيتى مخصوص مردم دانا، و انشاى نفوس بشرى را آيتى مخصوص به مردمان فقيه ، و تدبير نظام روئيدنيها را آيتى مخصوص به مردم با ايمان شمرده است ، و اين به خاطر مناسبتى است که در ميان مى باشد، مثلا نظر در تدبير نظام را از اين جهت اختصاص به مردم با ايمان داد که تفکر در آن احتياج به درس ‍ خواندن و مؤ نه علمى ندارد، بلکه هر فهم عادى نيز مى تواند در آن نظر کرده از دقتى که در آن بکار رفته پى به صانع آن ببرد، بشرط اينکه همين مقدار فهم عواميش به نور ايمان روشن و متنور بوده و قذارت عناد و لجاج آن را آلوده نکرده باشد. به خلاف نظر در ستارگان و اوضاع آسمان که هر کسى نمى تواند از آن سر درآورده و به دقايق آن پى ببرد، بلکه مخصوص است به دانشمندانى که تا حدى آشنايى به دست آورده باشند، و همچنين سر درآوردن از خصوصيات نفس و اسرار خلقت آن که علاوه بر داشتن مؤ نه علمى کافى محتاج است به مراقبت باطن و تهذيب نفس. «وَ جَعَلُوا للَّهِ شرَکاءَ الجِْنَّ وَ خَلَقَهُمْ ...»: «جن» در ترکيب يا مفعول دوم کلمه «جعلوا» و مفعول اول آن «شرکاء» است، و يا بدل از «شرکاء»، و جمله «و خلقهم»، به منزله حال است، گرچه بعضى از علماى نحوى آنرا قبول نکرده اند، وليکن دليلشان روشن نيست. و به هر حال اين جمله در مقام رد مشرکين است ، و معنايش اين است که : مشرکين براى خداى تعالى شرکائى از جن اتخاذ کردند، در حالى که جن نيز مخلوق خدا است و مخلوق نمى تواند با خالق خود در خدايى شرکت داشته باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۰۲ منظور از «جن» در اين جا، شيطان هايند. چون بعضى مانند مجوسيان که قائل به اهريمن و يزدان بودند و همچنين مانند يزيديها که قائل به الوهيت ابليس (ملک طاووس شاه پريان ) بودند شياطين را شريک خدا مى دانستند. و نيز ممکن است مراد از جن همين جن معروف باشد، چون بطورى که نسبت مى دهند بعضى از مشرکين قريش معتقد بودند که خداى تعالى دخترى از جن گرفته و از آن دختر ملائکه به وجود آمده. اين احتمال با سياق جمله «و جعلوا لله شرکاء الجن و خلقهم و خرقوا له بنين و بنات بغير علم» سازگارتر است، و بنابراين احتمال، «بنين: پسران» و «بنات: دختران» از جنس ملائکه خواهند بود که مشرکان، آنها را به عنوان شرکايى به خدا نسبت داده و بر او افترا بستند، پاک و منزه است خداى تعالى از آنچه مشرکين او را وصف مى کنند. و اگر مراد از «بنين» و «بنات»، اعم از ملائکه باشد بعيد نيست که مقصود از آن همان اعتقادى باشد که در ساير ملل غير اسلامى يافت مى شود، مانند اعتقاد برهمايی ها و بودائی ها که اعتقادى نظير اعتقاد مسيحيان داشتند و نيز مانند اعتقادى که ساير بت پرستان قديم داشته و خدايان ساختگى خود را پسران و دختران خدا مى دانستند. و هم اکنون آثارى که به دست باستان شناسان کشف مى شود وجود چنين اعتقادى را تاءييد مى کند، مشرکان عرب هم ملائکه را دختران خدا مى پنداشتند. وصف «بديع السماوات و الارض»، متضمن حجت بر استحاله فرزند داشتن خدا است. «بَدِيعُ السمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ ...»: اين جمله جواب از همان اعتقاد است ، و حاصلش اين است که : داشتن فرزند حقيقى موقوف بر اين است که قبلا همسرى اتخاذ شود و اتخاذ همسر براى خداى تعالى معقول نيست ، و با اين حال ديگر از کجا فرزند خواهد داشت؟ علاوه بر اين ، خداى تعالى خالق و فاطر هر چيزى است، و صاحب فرزند نمى تواند خالق فرزند خود باشد چون فرزند جزئى از پدر است که به وسيله عمل لقاح به محيط تربيتى رحم منتقل مى شود، و معقول نيست که جزء خداوند مخلوق خودش باشد، اين دو دليل در جمله کوتاه « بديع السماوات و الارض» نهفته است چون وقتى خداوند به وجود آورنده همه اجزاى آسمان ها و زمين باشد ديگر چه چيزى باقى خواهد ماند که بتواند همسر خداوند بوده باشد، و يا پسران و دخترانى ، همانند خود داشته باشد. ممکن است گفته شود شما کى سرتاسر عالم را گشتيد و مثل و مانندى براى خدا نيافتيد؟ در جواب مى گوييم: ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۰۳ همين که خداوند از اين مطلب خبر داده باشد کافى است ، چون آفريدگار جهان به همه اطراف آن، عالم و مطلع است و فرض علم نداشتن او مستلزم خروج از فرض خدائى است، همچنان که فرموده: «و خلق کل شئ و هو بکل شئ عليم». در جلد سوم اين ترجمه، در ذيل آيه شريفه «و ما کان لبشر ان يؤتيه الله...»، مطالبى مفيد و مربوط به اين مقام گذرانديم. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه