تفسیر المیزان

المیزان جلد۷ بخش۳۹

بحث روايتى بحث روایتی: (روایاتی ذيل آيات گذشته) در کافى به سند خود، از زيد روايت کرده که گفت: از حضرت ابى جعفر (عليه السلام) شنيدم که در تفسير آيه: «أو من کان ميتا فاحييناه و جعلنا له نورا يمشى به فى الناس» مى فرمود: ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۷۹ «ميت»، آن کسى است که هيچ چيز نمى داند، و مقصود از «نورا يمشى به فى الناس»، امامى است که به او اقتدا کند. و مقصود از «کمن مثله فى الظلمات ليس بخارج منها»، آن کسى است که امام خود را نشناسد. مؤلف: اين تفسير، از باب تطبيق کلى بر مصداق است، نه اين که معناى نور، امام باشد. چون قبلا هم گفتيم که مقصود از نور، هدايت به سوى قول حق و عمل صالح است و سياق آيه، جز اين را نمى رساند. سيوطى در الدرالمنثور، از زيد بن اسلم نقل کرده که آيه مزبور، در باره عمار بن ياسر نازل شده. و روايت ديگرى از ابن عباس و زيد بن اسلم نقل کرده که گفته اند: آيه، در شأن عمر بن خطاب و ابوجهل بن هشام نازل شده. و حال آن که سياق آيه، سياقى نيست که بتوان گفت در مورد خاصى نازل شده است. و نيز در الدرالمنثور است که ابن ابى شيبه، ابن ابى الدنيا، ابن جرير، ابوالشيخ، ابن مردويه، حاکم و بيهقى، در کتاب شعب، از چند طريق از ابن مسعود نقل کرده اند که گفت: وقتى آيه «فمن يرد الله ان يهديه يشرح صدره للاسلام» نازل شد، رسول خدا فرمود: وقتى خداوند نور را در دل کسى بتاباند، آن دل فراخ و پر ظرفيت مى شود. عرض کردند: آيا براى چنين دلى علامتى هست؟ فرمود: علامتش، اقبال و رو آوردن به سراى جاويد و اعراض و پرهيز از دار غرور و آمادگى براى مرگ، قبل از رسيدن آن است. مؤلف: سيوطى، اين روايت را از عده اى از مفسران نيز نقل کرده، و ايشان، آن را از جمعى از تابعين از قبيل ابى جعفر مدائنى و فضل و حسن و عبدالله بن سور، از رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) روايت کرده اند. و در کتاب عيون، به سند خود، از حمدان بن سليمان نيشابورى نقل کرده که گفت: من از حضرت رضا (عليه السلام)، معناى آيه «فمن يرد الله ان يهديه يشرح صدره للاسلام» را پرسيدم. حضرت فرمود: معنايش اين است که: خداوند هر کس را که بخواهد در دنيا به سوى ايمان و در آخرت به سوى بهشت و دار کرامت خود هدايت کند، او را براى تسليم بودن در برابر اوامر خود و وثوق و اطمينان داشتن نسبت به ثواب و پاداشش شرح صدر مى دهد، و هر کافر و گنهکارى را که بخواهد از بهشت و دار کرامت خود گمراه سازد، در اثر کفر و نافرمانى، سينه اش را تنگ و کم ظرفيت مى کند، تا در ايمان خودش متزلزل شده، اضطرابش به حدى برسد که گويا به آسمان بالا می رود «کذلک يجعل الله الرجس على الذين لا يؤمنون: خداوند اين چنين پليدى و آلودگى را بهره کسانى که ايمان نمى آورند، قرار مى دهد». مؤلف: در اين حديث، نکاتى است که همه آن ها، به بيان سابق ما اشاره دارد. و در کافى به سند خود، از سليمان بن خالد، از امام صادق (عليه السلام) روايت کرد، که فرمود: خداى عزوجل، وقتى براى بنده اى از بندگانش، خيرى بخواهد، نقطه نورى در دلش ايجاد نموده، گوش دلش را باز مى کند، و فرشته اى را بر او مى گمارد، تا او را به صلاح و سداد وادارد. و وقتى براى بنده اى، بدى بخواهد، نقطه سياهى در دلش ايجاد نموده، گوش دلش را کر مى کند و شيطانى را بر او می گمارد، تا او را گمراه سازد. راوى مى گويد: امام (عليه السلام) به اين جا که رسيد، آيه «فمن يرد الله ان يهديه يشرح صدره للاسلام و من يرد ان يضله يجعل صدره ضيقا حرجا کانما يصعد فى السماء» را تلاوت کرد. مؤلف: اين روايت را عياشى در تفسير خود، بدون ذکر سند و صدوق، در توحيدش، با سند، از امام صادق (عليه السلام) نقل کرده اند. و در کافى به سند خود، از حلبى، از ابى عبدالله (عليه السلام) روايت کرده که فرمود: قلب براى يافتن حق، هميشه در اضطراب است و اين در و آن در می زند، تا به آن دست پيدا کند. پس از آن که دست يافت، مطمئن مى شود و اضطرابش خاتمه مى يابد. راوى مى گويد: امام (عليه السلام) سپس آيه «فمن يرد الله ان يهديه...» را تا کلمه «فى السماء» تلاوت فرمود. مؤلف: اين روايت را عياشى نيز، در تفسير خود، از ابى جميله، از عبدالله بن جعفر، از برادرش موسى بن جعفر (عليه السلام) روايت کرده است. و نيز در تفسير عياشى، از ابى بصير، از خيثمه روايت شده که گفت: از امام ابى جعفر (عليه السلام) شنيدم که مى گفت: مادامى که قلب به حق دست نيافته، همواره در زير و رو شدن است و از جاى خود تا حنجره کنده مى شود، تا به حق دست بيابد. آن موقع در جاى خود قرار مى گيرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۸۰ راوى مى گويد: امام (عليه السلام) موقعى که فرمود: «در جاى خود قرار مى گيرد»، انگشت هاى دو دست را در هم حلقه زد و سپس آيه «فمن يرد الله ان يهديه يشرح صدره للاسلام و من يرد ان يضله يجعل صدره ضيقا حرجا» را تلاوت فرموده، و نيز مى گويد" امام به موسى بن اشيم فرمود: معناى «حرج» را می دانى؟ عرض کرد: نه. حضرت، دست ها را محکم به يکديگر چسبانيده و فرمود: اين را «حرج» مى گويند که نه چيزى در آن فرو می رود، و نه چيزى از آن بيرون مى آيد. مؤلف: قريب به اين مضمون، در تفسير برهان، از صدوق روايت شده. برقى نيز، صدر حديث را در کتاب محاسن خود، از خيثمه، از حضرت ابى جعفر (عليه السلام) روايت کرده. تفسيرى که در اين روايات براى حرج شده، مناسب با آن معنايى است که ما از راغب نقل کرديم. و در اختصاص به سند خود، از آدم بن حر روايت کرده که گفت: موسى بن اشيم، از امام صادق (عليه السلام)، معناى آيه اى از آيات قرآن را مى پرسيد و من در آن مجلس حاضر بودم. امام (عليه السلام) هم، به سؤالش جوابى داد. چيزى نگذشت مردى وارد شد و از آن جناب معناى همان آيه را پرسيد، وليکن امام جوابى داد بر خلاف آن جوابى که به موسى بن اشيم داده بود. ابن اشيم، رو به من کرد و گفت: من از اين جواب هاى ضد و نقيض، آن قدر در اضطراب و شک افتاده ام، که گويى دلم را با کارد پاره پاره مى کنند. با خود گفتم: اين تقصير خود ما است که اباقتاده را رها کرده، نزد کسى آمديم که اين جور اشتباهات بزرگ دارد، و جوابى مى دهد که سراپايش خطا است، با اين که اباقتاده، حتى در يک واو و يا حرف ديگرى اشتباه نمى کند. در اين بين، که اين افکار در دلم خطور مى کرد، مرد ديگرى وارد شد و اتفاقا او هم، از امام معناى همان آيه را سؤال کرد، و با کمال تعجب، ديدم جوابى که به او داد، بر خلاف جواب من و جواب شخص دوم بود. اين را که شنيدم، قدرى آسوده شدم و فهميدم که امام، عمدا اين طور جواب مى دهد، و خود را با افکار ديگرى سرگرم کردم. ناگاه امام (عليه السلام) به من التفات کرده و فرمود: اى ابن اشيم! آن کار را که در فکر آن هستى، انجام مده. به اين ترتيب، حديث نفس من آشکار شد. آنگاه فرمود: اى ابن اشيم! خداى تعالى، امر را واگذار کرد به سليمان بن داوود و فرمود: ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۸۲ «هذا عطاؤنا فامنن او امسک بغير حساب»، و واگذار کرد به پيغمبر گرامی اش (صلى الله عليه و آله و سلم). آرى، اى ابن اشيم! خدا امر را به ما واگذار کرده و هر کس که خدا بخواهد، هدايتش کند، او را براى اسلام شرح صدر مى دهد، و هر کس را بخواهد گمراه کند، سينه اش را تنگ و حرج مى کند. هيچ می دانى حرج چيست؟ عرض کردم: نه. دست خود را محکم بست و به من فهماند «حرج»، هر چيزى مصمتى (ميان پرى) است، که نه چيزى از آن بيرون شود و نه چيزى بتواند در آن داخل گردد. مؤلف: مساءله تفويض و واگذارى امر به سليمان و به رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) و ائمه اهل بيت، گرچه روايات زيادى در تفسيرش وارد شده، وليکن از خود اين حديث و اين که آيه مورد بحث را با داستان سليمان تطبيق کرده، می توان فهميد که معناى آن، اين است که علمى که خداوند از معناى قرآن به ايشان داده، منحصر در يک معنا و دو معنا نيست، بلکه براى هر آيه قرآن، معانى زيادى در نزد ايشان است، و ايشان از آن معانى، آن مقدارى را انتشار مى دهند، که خدا اذنشان داده باشد، و بعيد نيست که مقصود امام از خواندن آيه راجع به سليمان، اشاره به همين معنا باشد. گو اين که روايت ظهور دارد در اين که مقصود از تلاوت آيه، بيان حال دل ها و تعريض بر موسى بن اشيم و اضطراب و قلق خاطر او است. در تفسير قمى، در ذيل جمله «... ضيقا حرجا...» روايت کرده که فرمود: مَثَل آن دل هايى که خداوند ضيق و حرجش قرار داده، مَثَل درختى است که در ميان درخت هاى زيادى سبز شده باشد و شاخه هاى آن، از هيچ طرف، جايى براى رشد و باز شدن ندارند و ناچار اين درخت، به طرف آسمان رشد نموده، هرچه بيشتر بماند، بيشتر در تنگنا قرار مى گيرد. مؤلف: اين روايت نيز، مناسب با معنايى است که راغب براى لفظ «حرج» کرده. و در تفسير عياشى، از ابى بصير، از امام صادق (عليه السلام) روايت شده که در تفسير جمله «کذلک يجعل الله الرجس على الذين لا يؤمنون» فرموده: مراد از اين رجس، شک و ترديد است. مؤلف: اين نيز، از باب تطبيق کلى بر مصداق است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۸۳ آيات ۱۳۵ - ۱۲۸، سوره انعام وَ يَوْمَ يحْشرُهُمْ جَمِيعاً يَمَعْشرَ الجِْنِّ قَدِ استَکْثرْتُم مِّنَ الانسِ وَ قَالَ أَوْلِيَاؤُهُم مِّنَ الانسِ رَبَّنَا استَمْتَعَ بَعْضنَا بِبَعْضٍ وَ بَلَغْنَا أَجَلَنَا الَّذِى أَجَّلْت لَنَا قَالَ النَّارُ مَثْوَاکُمْ خَلِدِينَ فِيهَا إِلا مَا شاءَ اللَّهُ إِنَّ رَبَّک حَکِيمٌ عَلِيمٌ(۱۲۸) وَ کَذَلِک نُوَلى بَعْض الظلِمِينَ بَعْضا بِمَا کانُوا يَکْسِبُونَ(۱۲۹) يَمَعْشرَ الجِْنِّ وَ الانسِ أَ لَمْ يَأْتِکُمْ رُسلٌ مِّنکُمْ يَقُصونَ عَلَيْکمْ ءَايَتى وَ يُنذِرُونَکمْ لِقَاءَ يَوْمِکُمْ هَذَا قَالُوا شهِدْنَا عَلى أَنفُسِنَا وَ غَرَّتْهُمُ الحَْيَوةُ الدُّنْيَا وَ شهِدُوا عَلى أَنفُسِهِمْ أَنَّهُمْ کانُوا کفِرِينَ(۱۳۰) ذَلِک أَن لَّمْ يَکُن رَّبُّک مُهْلِک الْقُرَى بِظلْمٍ وَ أَهْلُهَا غَفِلُونَ(۱۳۱) وَ لِکلٍّ دَرَجَتٌ مِّمَّا عَمِلُوا وَ مَا رَبُّک بِغَفِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ(۱۳۲) وَ رَبُّک الْغَنىُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِن يَشأْ يُذْهِبْکمْ وَ يَستَخْلِف مِن بَعْدِکم مَّا يَشاءُ کَمَا أَنشأَکم مِّن ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ ءَاخَرِينَ(۱۳۳) إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لاَتٍ وَ مَا أَنتُم بِمُعْجِزِينَ(۱۳۴) قُلْ يَقَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَکانَتِکمْ إِنى عَامِلٌ فَسوْف تَعْلَمُونَ مَن تَکُونُ لَهُ عَقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظلِمُونَ(۱۳۵) «ترجمه آیات» روزى که همگى را محشور کند (و گويد) اى گروه جنيان از آدميان که پيرو شما بودند بسيار يافتيد. دوستان ايشان از آدميان گويند: پروردگارا! ما از يکديگر برخوردار شده و به کرده بودى رسيدهايم . گويد: جاى شما جهنم است که در آن جاويد باشيد مگر آنچه خدا خواهد که پروردگار تو فرزانه و دانا است (۱۲۸) ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۸۴ بدينسان بعضى از ستمگران را بر بعض ديگر ولايت مى دهى م به سزاى اعمالى که (تابعين ) مى کرده اند (۱۲۹) اى گروه جنيان و آدميان ! مگر پيغمبرانى از خودتان به سوى شما نيامدند که آيه هاى ما را براى شما مى خواندند و شما را به ديدار اين روزتان بيم ميدادند؟ گويند: عليه خويش گواهى مى دهيم ، زندگى دنيا فريبشان داده بود و عليه خويش گواهى دهند که کافر بوده اند (۱۳۰) آن به خاطر اينست که پروردگارت اين دهکده ها را در آن حال که مردمش بى خبر بودند هلاک نمى کرد (۱۳۱) و همه را از آن عملهايى که کرده اند رتبه هايى است و پروردگار تو از اعمالى که مى کنند بى خبر نيست (۱۳۲) پروردگار تو بى نياز و داراى رحمت است اگر خواهد شما را ببرد و از پى شما هر که را خواهد جانشينتان کند چنانکه شما را از نژاد گروهى ديگر ايجاد کرد (۱۳۳) عذابى که به شما وعده مى دهند آمدنى است و شما فرار نتوانيد کرد (۱۳۴) بگو اى قوم ! شما را هر چه در خور است و توانايى داريد عمل کنيد که من نيز عمل ميکنم ، به زودى خواهيد دانست که عاقبت آن سراى از آن کيست ، که ستمگران رستگار نمى شوند (۱۳۵) «بیان آیات» عدم تزاحم بين قضاى الهى و اختيار انسان اين آيات مربوط و متصل به آيات قبل است، و سرپرستى و ولايتى را که برخى از ستمگران بر برخى ديگر به اذن خدا دارند، مانند ولايت شياطين بر کفار تفسير مى کند، و بيان مى کند که اين کار از خداى تعالى ظلم نيست. به شهادت اين که خود ستمگران و کفار به زودى در قيامت اعتراف مى کنند به اين که اگر معصيت کردند و يا به خداوند شرک ورزيدند، به سوء اختيار خودشان بوده، و اين خود آنان بودند که با شنيدن نداى الهى و هشدارش نسبت به عذاب قيامت، مغرور زندگى دنيا شدند و راه ظلم را پيش گرفتند، و ستمگران هم رستگار نخواهند شد. و اين که قضاى الهى با کفر و ظلم آنان موافق است، سبب نمى شود که کفر و ظلمشان به خودشان نسبت داده نشود. نه قضاى الهى با اختيار - که مدار مؤاخذه و مجازات است - منافات دارد، و نه اختيار انسانى که مدار سعادت و شقاوت است، مزاحم با قضاى الهى است. چون قضاى الهى بر اين رانده شده که آنان اولياى خود را از شياطين به اراده و اختيار خود متابعت کنند، نه اين که متابعت کنند، چه اراده داشته باشند و چه نداشته باشند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۸۵ تا بتوان گفت خداوند و يا شياطين، ايشان را به سلوک طريق شقاوت و انتخاب شرک و ارتکاب گناهان مجبور کرده، بلکه خداى سبحان، غنىّ مطلق است و نيازى به آنچه در دست ايشان است، ندارد تا به طمع آن، به آنان ظلم کند. آرى، خداوند همه آنان را به رحمت خود آفريده و به استفاده از رحمتش سفارش و تأکيد فرموده، ولى ايشان راه ظلم را پيش گرفته و در نتيجه از رستگارى باز ماندند. «وَ يَوْمَ يحْشرُهُمْ جَمِيعاً يَا مَعْشرَ الجِْنِّ...أَجَّلْت لَنَا»: وقتى در لغت عرب گفته مى شود: «اکثر من الشئ»، و يا «اکثر من الفعل»، و يا «استکثر منه»، معنايش اين است که فلانى از فلان چيز، زياد آورده و يا فلان کار را بسيار انجام داده، و اين که در آيه مورد بحث مى فرمايد: شما اى گروه جن، زياد از انسان ها آورده ايد، معنايش اين نيست که افراد زيادى را آورده ايد، براى اين که آورنده انسان ها در دنيا و مبعوث کننده آنان در قيامت، خود خداى تعالى است، بلکه معنايش اين است که شما اى گروه شياطين، زياد در انسان ها اثر سوء گذاشتيد و خيلى آنان را اغوا کرديد. و اين اغوا کردن شيطان ها، همانطورى که قبلا هم گفته شد، به طور اجبار نيست. سلطه و ولايت شياطين بر انسان، قهرى نيست خلاصه اين که: ولايت شيطان ها بر آدميان ولايت اجبار نيست، بلکه از قبيل معامله طرفينى است، به اين معنا که اگر انسان ها، شيطان ها را متابعت مى کنند، به خاطر منافع و فوايدى است که در اين کار تصور مى کنند. و اگر شيطان ها هم آنان را مى فريبند، به خاطر منافعى است که در ولايت بر آنان و اداره کردن شؤون ايشان مى پندارند. آرى، شيطان ها از فريفتن انسان ها و ولايت داشتن بر ايشان، يک نوع لذتى مى برند. انسان ها هم، از پيروى شيطان ها و وسوسه هاى آنان، يک نوع لذتى را احساس مى کنند. چون به اين وسيله، به ماديات و تمتعات نفسانى مى رسند، و اين، همان اعترافى است که اولياى شيطان ها در قيامت خواهند کرد، و خواهند گفت: «ربنا استمتع بعضنا ببعض»: پروردگارا! ما پيروان شياطين و شياطين، از يکديگر استفاده کرديم، ما از وسوسه و تسويلات آن ها - که همان متاع دنيا و زخارف آن باشد - استفاده کرديم، و آنان از ولايتى که بر ما داشتند، لذت بردند، و نتيجه اش اين شد که مى بينيم. از اين جا معلوم مى شود که مراد از «اجل» در جمله «و بلغنا اجلنا الذى اجلت لنا»، آن حدى است که خداوند براى وجود ايشان قرار داده، و آن درجه و پايه اى است که ايشان به وسيله اعمالى که کردند، بدان رسيدند. نه اين که معنايش سر رسيدن مدت زندگى باشد. سياق آيه هم، همين معنا را تاءييد مى کند. روى اين حساب، برگشت معناى آيه به اين است که: بعضى از ما به سوء اختيار و به عمل زشت خود، بعض ديگر را پيروى کرديم، و اين روش را تا آن جا که تو مقدر کرده بودى، ادامه داديم. يعنى تا سرحد ظلم و کفر پيش رفتيم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۸۶ « و يوم يحشرهم جميعا » - و روزى که همه آنان را محشور مى کند، تا احتجاج عليه آنان، به طور کامل انجام يابد، آنگاه به طايفه شيطان ها مى فرمايد: «يا معشر الجن قد استکثرتم من الانس»: اى گروه جن! شما ولايت بر انسان ها و گمراه نمودن آنان را از حد گذرانديد. « و قال اوليائهم من الانس» - پيروان شيطان ها به جاى ايشان جواب داده، به حقيقت اعتراف کرده و مى گويند: «ربنا استمتع بعضنا ببعض». پروردگارا! ما گروه آدميان، خودمان دنبال شيطان ها را گرفته و از تسويلات آنان، از قبيل زخارف دنيا و هواپرستى لذت برديم، و گروه جن هم، از پيروى کردن ما و القاى وسوسه به دل هاى ما لذت بردند. ما دو طايفه، اين روش را ادامه داديم، تا آن که: «بلغنا اجلنا الذى اجلت لنا»: رسيديم به آن اندازه از زندگى نکبت بار و کارهاى ناشايسته که فعلا داريم. به طورى که ملاحظه مى کنيد، اعتراف دارند که اين «اجل» را هرچند خداوند مقدر فرموده، ولى ايشان با پيمودن راه بهره بردارى از يکديگر به اختيار خويش، به آن رسيده اند. و بنابر آنچه گفته شد، اگر بگوييم آيه شريفه ظهور دارد در اين که مراد از «جن»، شياطين جنى است که در سينه ها وسوسه مى کنند، خيلى بيراهه نرفته ايم. «قَالَ النَّارُ مَثْوَاکُمْ خَالِدِينَ فِيهَا إِلا مَا شاءَ اللَّهُ ...»: اين جمله، حکايت جوابى است که خداوند به آنان مى دهد، و در عين حال، قضايى است که عليه آنان می راند، و متن آن قضا، تنها جمله «النار مثويکم» است. کلمه «مثوى»، اسم مکان از ماده «ثوى يثوى ثواء»، و به معناى محل اقامت با استقرار است. پس اين که فرمود: «النار مثويکم»، معنايش اين است که: آتش، محل اقامتى است براى شما که در آن استقرار خواهيد داشت، و بيرون شدن برايتان نيست. از اين رو، جمله «خالدين فيها» تأکيد خواهد بود، و چون ممکن بود کسى خيال کند که خود خداى تعالى هم، نمی تواند آنان را از آتش بيرون کند، لذا فرمود: «الا ما شاء الله»، تا بفهماند که قدرت خداى تعالى بر نجات دادن آنان، در عين حال به جاى خود باقى است، گرچه نجات نمى دهد. و در آخر براى اين که بيان آيه را تکميل نموده و خطابى که به رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) شده، تعليل کرده باشد، فرمود: «ان ربک حکيم عليم». «وَ کَذَلِک نُوَلى بَعْض الظالِمِينَ بَعْضا بِمَا کانُوا يَکْسِبُونَ»: در اين جمله، اين معنا را خاطرنشان مى سازد که بعضى از ستمکاران را، ولىّ بعضى ديگر قرار دادن، به همان ملاکى است که در آيه قبلى ذکر شد، و آن، اين بود که تابع (ستمگران)، از تسويلات متبوع خود (شيطان)، لذت برده، از اين راه گناهانى را مرتکب مى شود، و اين روش را آن قدر ادامه مى دهد تا آن که خداوند، متبوع او را، ولىّ او، و او را در تحت ولايت آن متبوع قرار دهد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۸۷ حرف «باء» در جمله «بما کانوا يکسبون»، براى سببيت و يا مقابله است، و مى رساند که قرار دادن اين ولايت، خود مجازاتى است که خداوند ستمگران را در قبال ظلم هايى که مرتکب شدند، کيفر مى دهد. نه اين که مجازات ابتدايى و بدون گناه بوده باشد. و اين، همان معنايى است که آيه «يضل به کثيرا و يهدى به کثيرا و ما يضل به الا الفاسقين»، آن را بيان مى کند. در آيه مورد بحث، از غيبت به تکلم التفات شده. يعنى سياق غيبت پيشين، تبديل به خطاب به رسول خدا شده، تا اين که بيان حقايق را به رسول خدا اختصاص داده باشد. چون قوم لايقى براى تلقى اين گونه حقايق نبودند، و اگر به تکلم التفات شده و حال آن که ممکن بود به نحو ديگر بشود، براى اين است که تکلم براى راز در ميان نهادن مناسب تر است. البته در آيات مورد بحث، التفات هاى ديگرى نيز به کار رفته، که خواننده محترم، خود می تواند با کمى دقت به نکات آن ها پى برد. بعثت پيامبران، حجت را بر کافران تمام کرده است «يَا مَعْشرَ الجِْنِّ وَ الانسِ أَلَمْ يَأْتِکُمْ رُسلٌ مِّنکُمْ ...»: در اين خطاب، اشکالى که ممکن بود متوجه حجت سابق شود، دفع شده، و آن، اين است که اگر کفار اعتراف مى کنند که پيروی شان از ولايت شيطان به سوء اختيارشان برده، به خاطر جهل و غفلتى که داشتند، معذورند. زيرا ايشان هرگز خيال نمى کردند که ارتکاب معاصى و تمتع از لذات مادى، آدمى را به تدريج به ولايت ظالمان و ولايت شيطان می کشاند، و در نتيجه، دچار شقاوتى مى کند که بعد از آن سعادتى نيست. گو اين که فى الجمله، زشتى هر گناه را مى دانستند، وليکن از چنين سرانجامى غافل بودند، و مؤاخذه غافل صحيح نيست. آيه مورد بحث، اين اشکال را دفع مى کند، و از ايشان مى پرسد آيا انبيا به سوى شما گسيل شدند، يا نه؟ و آيا آيات خداى را به خاطرتان آوردند؟ و شما را از روز رستاخيز و سرانجام گناه و کفر خبر دادند، يا خير؟ و چون به همه اين ها اقرار دارند، قهرا حجت تمام است و ديگر محلى براى اشکال فوق باقى نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۸۸ بنابراين، معناى آيه اين مى شود که: ما در قيامت، همگى آنان را مخاطب قرار داده، مى پرسيم: اى گروه جن و انس! آيا پيغمبرانى از شما به سوى شما نيامدند؟ و آيات مرا بر شما نخواندند؟ و شما را به دين حق دعوت نکردند؟ و از عذاب امروز که روز قيامت است هشدارتان ندادند و به شما نگفتند: خداوند، به زودى در موقف بازخواستتان بازداشته و به حساب اعمالتان رسيدگى نموده، به آنچه از نيک و بد کرده ايد، پاداش و کيفرتان مى دهد؟ در جواب خواهند گفت: ما عليه خود گواهى مى دهيم که پيغمبران، آيات تو را بر ما خواندند و از رسيدن به چنين روزى، انذارمان کردند، و ما به دين ايشان کفر ورزيده، با علم به حقانيت آنان و بدون هيچ غفلتى، ايشان را رد کرديم. اين معنا که ما براى آيه کرديم، چند نکته را روشن مى سازد: اول اين که: کلمه «منکم»، بيش از اين دلالت ندارد که پيغمبران از جنس مجموع و روى هم رفته، همان جن و انسى بودند که به سوى ايشان مبعوث شدند، و خداوند، پيغمبران را از جنس ملائکه قرار نداد، تا امتان ايشان از ديدنشان وحشت نکنند، و کلام ايشان را که همان زبان مادرى خودشان است، بفهمند. و اما اين که براى جن پيغمبرانى از جن و براى انس انبيايى از انس مبعوث کرده باشد، آيه شريفه، هيچ گونه دلالتى بر آن ندارد. دوم اين که: تکرار کلمه شهادت در آيه مورد بحث، به اين جهت است که متعلق آن دو، مختلف است. مراد از شهادت اولى، شهادت به آمدن انبيا و ابلاغ آيات خداوند و انذار از عذاب قيامت است، و مقصود از شهادت دومى، شهادت به کفر عمدى خود، نسبت به دين انبيا (عليهم السلام) است. و اين که بعضی ها گفته اند: مقصود از شهادت اولى، شهادت به کفر و معصيت در حال تکليف، و مقصود از دومى، شهادت در آخرت، بر کفر خود در دنيا است، صحيح نيست. براى اين که بالاخره مرجع هر دو، به همان کفر در دنيا است. و اين توجيه، اشکال تکرار لفظ را حل نمى کند. سوم اين که: جمله «و غرتهم الحيوة الدنيا»، جمله معترضه اى است که به منظور دفع توهمى در وسط کلام گنجانيده شده، و آن توهم، اين است که: چگونه مى توان اين معنا را قبول کرد که مردمى با اين که از همديگر بهره مند مى شدند و پيغمبران خود را می شناختند و آن پيغمبران، ايشان را از عذاب دوزخ انذار مى کردند، در عين حال با علم و اختيار خود را به هلاکت برسانند؟ جمله مزبور، اين توهم را دفع نموده، جواب مى دهد: زندگى مادى دنيا، ايشان را مغرور نموده و در نتيجه، هر وقت برقى از حق و حقيقت در دلشان جستن مى کرد، رذايل اخلاقى و هواى نفس پرده ظلمانى خود را به دل هايشان افکنده و بين آنان و ديدن حق حائل مى شد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۸۹ خداوند، مردم بى خبر را، قبل از اتمام حجت، هلاک نمی کند «ذَلِک أَن لَّمْ يَکُن رَّبُّک مُهْلِک الْقُرَى بِظلْمٍ وَ أَهْلُهَا غَافِلُونَ»: از ظاهر سياق چنين بر مى آيد که کلمه «ذلک»، اشاره است به مضمون آيه قبلى و بر سر جمله «ان لم يکن»، لام تعليل مقدر است، و معناى آيه چنين است: آنچه که ما در خصوص ارسال رسل و ابلاغ آيات خدايى و انذار به عذاب روز قيامت بيان داشتيم، براى اين بود که بدانيد سنت ما چنين نيست که اهل قرى را قبل از آن که خواسته خود را گوشزدشان کنيم و آنان مخالفت کنند، هلاک نموده، به غضب خود دچار سازيم. گو اين که اين گونه اشخاص و اقوام به قضاى الهى و اين که خداوند ايشان را اولياى شيطان هايى از خود و از جن قرار داده، بدبخت هستند، وليکن چنين هم نيست که سلب قدرت و اختيار از آنان نموده باشد، بلکه اين گروه شرک و معصيت را به اختيار خود برگزيدند. سپس خداوند پيغمبرانى از جنس خودشان به سويشان گسيل داشت و آن پيغمبران، آيات او را برايشان خوانده، از لقاى روز حساب انذارشان نمودند. آنگاه آنان به مقتضاى همان بدبختى و شقاوت به انبيا کفر ورزيده، از شقاوت و طغيان خود دست بر نداشتند. خداوند هم به پاداشت اين ولايت، حکم کرد به اين که آتش منزلگاهشان باشد. پس اين خودشان اند که از روى علم و اراده، خواهان هلاکت اند، و خداوند، ايشان را در حال غفلت هلاک نکرده، تا کسى بگويد خداوند به ايشان ظلم کرده است، بلکه اين عمل از خداوند تبارک و تعالى، عين عدالت است. پس معلوم شد اولا اين که فرمود: «لم يکن ربک»، معنايش اين است که «سنت خداوند چنين نيست»، نه اين که «خداوند چنين نمى کند»، زيرا خداوند هر کارى را که مى کند، به مقتضاى سنت جارى و صراط مستقيمى است که دارد. همچنان که فرموده: «ان ربى على صراط مستقيم»، و بطورى که ملاحظه مى کنيد، اين جمله به خوبى بر مدعاى ما دلالت مى کند. و ثانيا، مقصود از هلاک ساختن اهل قرى، به طورى که از سياق استفاده مى شود، عذاب دنيوى نيست، بلکه مقصود از آن، شقاوت در دنيا و عذاب آخرت است. و ثالثا، مراد از ظلمى که در آيه شريفه است، ظلم خداوند و هلاک ساختن اهل قرى است، در صورتى که غافل باشند، نه ظلم اهل قرى. «وَ لِکلٍّ دَرَجَاتٌ مِّمَّا عَمِلُوا وَ مَا رَبُّک بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ»: متعلق لفظ «کل»، ضميرى است که به دو طايفه جن و انس بر مى گردد و در آيه حذف شده، و معناى آيه، اين است که: ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۹۰ براى هر يک از دو طايفه جن و انس درجاتى است از عمل. چون اعمال مختلف است و اختلاف اعمال، باعث اختلاف درجات صاحبان اعمال است، و خداوند از آنچه که اين دو طايفه مى کنند، غافل نيست. نفى هر گونه ظلم از خداى متعال، در آیه: «و ربک الغنى ذوالرحمة» «وَ رَبُّک الْغَنىُّ ذُو الرَّحْمَةِ ...»: اين جمله، بيان عامى است براى نفى جميع انحاى ظلم در خلقت از خداوند. توضيح اين که: ظلم که عبارت است از به کار بستن چيزى در غير موردش، و به عبارت ديگر، تباه ساختن حقى، پيوسته براى يکى از دو منظور انجام مى گيرد: يا براى احتياجى است که ظالم به وجهى از وجوه داشته و با ظلم، آن احتياج را رفع مى کند. مثلا نفعى که يا خودش و يا دوستش به آن محتاج است، به دست مى آورد. و يا بدان وسيله ضررى از خودش و يا از کسى که دوستش می دارد، دفع مى کند. و يا به خاطر شقاوت و قساوت قلبى است که دارد، و از رنج مظلوم و مصيبت او متأثر نمى شود. و خداى سبحان، از اين هر دو صفت زشت منزه است. نه احتياج به ظلم دارد، چون غنىّ بالذات است، و نه شقاوت و قساوت دارد. چون داراى رحمت مطلقى است که همه موجودات، هر کدام به مقدار قابليت و لياقت خود، از رحمت او متنعم اند. پس او به احدى ظلم نمى کند. اين است آن معنايى که جمله: «و ربک الغنى ذو الرحمة»، بر آن دلالت مى کند. پس معناى آيه، اين شد که: پروردگار تو، آن کسى است که متصف است به غناى مطلقى که آميخته به فقر و احتياج نيست و نيز متصف است به رحمت مطلقى که تمامى موجودات را فرا گرفته است. و مقتضاى آن، اين است که او به ملاک غنايى که دارد، می تواند همه شما را از بين برده و به ملاک رحمتش، هر مخلوق ديگرى را که بخواهد، به جاى شما بنشاند، همچنان که به رحمتش، شما را از ذريه قوم ديگرى آفريد و آن قوم را، به ملاک غنايى که از آنان داشت، از بين برد و منقرض ساخت. و در اين که فرمود: «ما يشاء: هر چه را بخواهد»، و نفرمود: «من يشاء: هر که را بخواهد»، اشاره است به سعه قدرت او. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه