تفسیر المیزان

المیزان جلد۷ بخش۴۳

ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۵۲۸ «وَ هَذَا کِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ مُبَارَکٌ ...»: يعنى: و اين کتاب، کتابى است مبارک که در خصايص مذکور در سابق، با کتاب موسى (عليه السلام) اشتراک دارد. پس آن را نيز بايد پيروى کنيد. «أَن تَقُولُوا إِنَّمَا أُنزِلَ الْکِتَاب عَلى طائفَتَينِ مِن قَبْلِنَا ...»: معناى «أن تقولوا»، «کراهة أن تقولوا: تا نگوييد» است، و اين نحو تعبير در کلام عرب بسيار است، و جمله مذکور، متعلق است به کلمه «أنزلناه» که در آيه قبل بود. و مقصود از «دو طايفه قبل از ما»، يهود و نصارا است، که انجيل و تورات برايشان نازل شد. زيرا کتب ديگرى که به انبيا قبل از موسى و عيسى (عليهما السلام) نازل شد، مانند کتاب نوح و کتاب ابراهيم (عليه السلام)، مانند اين دو کتاب مشتمل بر جزئيات و تفصيل شرايع نبوده، و تنها متعرض اصول و کليات شرايع بوده است. و اما کتب ديگرى که به ساير انبيا نسبت داده شده، از قبيل زبور داوود و امثال آن، اصلا متعرض شرايع نبوده، معاصران رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) از آن اطلاعى نداشته اند. به هر حال معناى آيه مورد بحث، اين است که: ما قرآن را نازل کرديم تا نگويند کتاب آسمانى که متعرض جزئيات شرايع الهى باشد، همان دو کتاب انجيل و تورات بود، که به دو طايفه قبل از ما، يعنى يهود و نصارا نازل شد، و ما از تلاوت و آموختن آن غفلت ورزيديم و با غفلت هم حرجى بر ما نيست. «أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنزِلَ عَلَيْنَا الْکِتَاب لَکُنَّا أَهْدَى مِنهُمْ فَقَدْ ...»: يعنى: و تا نگوييد اگر به ما هم کتابى نازل مى شد، ما از ايشان (يهود و نصارا) بهتر و زودتر هدايت مى يافتيم. « فقد جاءکم بينة من ربکم » - اين جمله، تفريع بر جمله «أن تقولوا»، و جمله «أو تقولوا»، هر دو است، و اگر در آن، «کتاب» را بينه خوانده، براى اين است که دلالت کند بر اين که حجيت کتاب و دلالتش روشن و واضح است، و ديگر براى کسى عذرى و بهانه اى باقى نمانده. و کلمه «يصدفون»، از ماده «صدف» است که معناى اعراض را مى دهد، و معناى بقيه آيه روشن است. بحث روايتى: (چند روايت در ذيل آيه: «قل تعالوا أتل» و...) در تفسير عياشى، از ابى بصير نقل شده که گفت: من در خدمت امام ابى جعفر (عليه السلام) نشسته بودم، و آن جناب بر بساط خود به متکايى تکيه داشت. در اين بين شروع کرد به تلاوت آيات محکمه اى از سوره انعام، که دستخوش نسخ نشده است، و وقتى به آيه: «قل تعالوا أتل ما حرم ربکم عليکم ألّا تشرکوا به شيئا» رسيد، فرمود: اين آيات را هفتاد هزار ملک مشايعت نمود. و در الدرالمنثور است که عبد بن حميد، ابن ابى حاتم، ابوالشيخ، ابن مردويه و حاکم - وى روايت را صحيح دانسته - از عبادة بن صامت روايت کرده اند که گفت: رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) فرمود: کداميک از شما حاضر است بر اين سه آيه، يعنى آيه: «قل تعالوا أتل ما حرم ربکم عليکم»، و دو آيه بعد از آن با من بيعت کند؟ آنگاه فرمود: پس هر که به اين سه آيه وفا کند، پاداشش با خدا است، و هر که چيزى از آن را ناقص بگذارد و خداوند در دنيا عذابش کند، عقوبتش همان بوده است، و اگر عقوبتش را به آخرت بيندازد، در آخرت، اگر خواست او را مؤاخذه مى کند، و اگر نه او را عفو مى فرمايد. مؤلف: اين روايت بى اشکال نيست، براى اين که از جمله احکامى که در اين سه آيه ذکر شده، مسأله حرمت شرک به خدا است، که عقوبت دنيوى از آن کفايت نمى کند و مرتکب آن در آخرت، مشمول مغفرت هم نمى شود. همچنان که قرآن کريم صراحتا فرموده: «إنّ الله لا يغفر أن يشرک به». و نيز فرموده: «إنّ الذين کفروا و ماتوا و هم کفار اولئک عليهم لعنة الله و الملائکة و الناس اجمعين خالدين فيها لا يخفف عنهم العذاب و لا هم ينظرون». علاوه بر اين که اين روايت، ظهور دارد در اين که احکام نامبرده، اختصاص دارد به اين شريعت، مانند روايت ديگرى که از پاره اى از صحابه و تابعين نقل شد، و سيوطى، يکى از آن ها را در الدرالمنثور، از جمعى از ابن مسعود نقل کرده که گفت: هر که دوست دارد وصيت رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) را که به خاتم آن جناب مُهر شده، نگاه کند، بايد آيات: «قل تعالوا أتل ما حرم ربکم عليکم... لعلکم تتقون» را بخواند. و نظير آن، از منذر ثورى، از ربيع بن خيثم روايت شده (و حال آن که همان طور که در سابق گذشت، احکام نامبرده در اين آيات اختصاص به اين شريعت ندارد). ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۵۳۰ و در تفسير عياشى، از عمرو بن ابى المقدام، از پدرش، از على بن حسين (عليهما السلام) نقل شده، که در معناى «و لا تقربوا الفواحش ما ظهر منها و ما بطن» فرمود: «فواحش ظاهرى»، مانند ازدواج با زن پدر، و «فواحش باطنى»، مانند زنا. مؤلف: اين روايت، از باب تطبيق کلى بر مصداق است. و در الدرالمنثور است که احمد، عبد بن حميد، نسائى ، بزاز، ابن منذر، ابن ابى حاتم، ابوالشيخ، ابن مردويه و حاکم از ابن مسعود روايت کرده اند که گفت: رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) با دست خود، خط مستقيمى کشيد و فرمود: راه خدا اين طور مستقيم است، و سپس خطوط کج و معوجى در طرف چپ و راست آن کشيد و فرمود: اين راه هاى غير خدا است، و هيچ يک از اين راه ها نيست، مگر اين که شيطانى بر سر آن قرار گرفته و مردم را به سوى آن دعوت مى کند. سپس آيه: «و أنّ هذا صراطى مستقيما فاتبعوه و لا تتبعوا السبل فتفرق بکم عن سبيله» را تلاوت فرمود. و نيز در آن کتاب است که احمد، ابن ماجه، ابن ابى حاتم و ابن مردويه، از جابر بن عبدالله روايت کرده اند که گفت: وقتى در نزد رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) نشسته بوديم، رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم)، خطى در پيش روى خود کشيد و فرمود: اين راه خدا است، و دو خط در طرف چپ و راست آن کشيد و فرمود: اين ها، راه شيطان است. آنگاه دست خود را بر روى خط وسط نهاد و آيه «و أنّ هذا صراطى مستقيما فاتبعوه...» را تلاوت فرمود. و قمى، در تفسير خود مى گويد: حسن بن على، از پدرش حسين بن سعيد، از محمد بن سنان، از ابى خالد قماط، از ابى بصير، از امام ابى جعفر (عليه السلام)، براى ما روايت کرد که آن حضرت، در ذيل آيه «و أنّ هذا صراطى مستقيما فاتبعوه و لا تتبعوا السبل فتفرق بکم عن سبيله» فرمود: ماييم اين راه که خدا فرموده، و هر که زير بار آن نرود، اين او و اين راه هاى ديگر، ليکن بايد بداند که اگر راه خدا را نپيمايد، کافر مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۵۳۱ مؤلف: مقصود اين نيست که صراط، تنها امامان اند، بلکه مقصود اين است که امامان هم، صراط مستقيم اند. همچنان که آيه شريفه: «قل لا أسئلکم عليه أجرا إلا المودة فى القربى»، به ضميمه آيه شريفه: «قل ما أسئلکم عليه من أجر إلا من شاء أن يتخذ الى ربه سبيلا»، اين معنا را افاده نموده و از مجموع دو آيه استفاده مى شود که ائمه هدى (عليهم السلام)، راه خدا و صراط مستقيم اويند. اين معنا تنها از طرق شيعه روايت نشده، بلکه هم از طرق شيعه و هم از طرق عامه روايات بسيارى وارد شده، که صراط مستقيم خدا، عبارت است از: امير المؤمنين على بن ابی طالب (عليه السلام)، و ما در تفسير سوره فاتحه، در جلد اول اين کتاب، به آن روايات اشاره کرديم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۵۳۲ آيات ۱۶۰ - ۱۵۸ سوره انعام هَلْ يَنظرُونَ إِلا أَن تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائکَةُ أَوْ يَأْتىَ رَبُّک أَوْ يَأْتىَ بَعْض آيَاتِ رَبِّک يَوْمَ يَأْتى بَعْض آيَاتِ رَبِّک لا يَنفَعُ نَفْساً إِيمَانهَا لَمْ تَکُنْ آمَنَت مِن قَبْلُ أَوْ کَسبَت فى إِيمَانهَا خَيراً قُلِ انتَظِرُوا إِنَّا مُنتَظِرُونَ(۱۵۸) إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينهُمْ وَ کانُوا شِيَعاً لَّست مِنهُمْ فى شىْءٍ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُم بمَا کانُوا يَفْعَلُونَ(۱۵۹) مَن جَاءَ بِالحَْسنَةِ فَلَهُ عَشرُ أَمْثَالِهَا وَ مَن جَاءَ بِالسيِّئَةِ فَلا يجْزَى إِلا مِثْلَهَا وَ هُمْ لا يُظلَمُونَ(۱۶۰) «ترجمه آیات» مگر انتظارى دارند جز اين که فرشتگان به سويشان آيند، يا فرمان پروردگارت بيايد يا بعضى نشانه هاى پروردگارت بيايد. روزى که پاره اى از آيات پروردگارت بيايد، کسى که از پيش ايمان نياورده، يا در مدت ايمان خويش کار خيرى نکرده، ايمان آوردنش سودش ندهد، بگو منتظر باشيد که ما نيز منتظريم. (۱۵۸) کسانى که دين خويش را پراکنده کردند و گروه گروه شدند، کارى به آن ها ندارى، کار ايشان فقط با خدا است، که عاقبت از آنچه مى کرده اند، خبرشان مى دهد. (۱۵۹) هر کس نيکى اى بيارد، ده برابر آن دارد و هر کس بدى بياورد، جز برابر آن سزايش ندهند و ستمشان نکنند. (۱۶۰) «بیان آیات» اين آيات، از جهت مضمون متصل است به آيات قبل، و مشرکانى را که از پيروى صراط مستقيم استنکاف مى ورزند و در دين خدا متفرق مى شوند، تهديد مى کند و رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) را از آنان تبرئه مى نمايد، و کسانى را که نيکى مى کنند، به جزاى نيک وعده و نويد مى دهد و جزاى روز قيامت را امرى منجز معرفى مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۵۳۳ «هَلْ يَنظرُونَ إِلا أَن تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائکَةُ أَوْ يَأْتىَ رَبُّک أَوْ يَأْتىَ بَعْض آيَاتِ رَبِّک»: استفهام در اين آيه، انکارى است، در مقامى که موعظه سود نمى دهد و دعوت به حق مفيد نمى افتد. بنابر اين مى توان گفت امورى که در آيه شريفه ذکر شده، قضاوت حتمى و حکم قطعى خداوند است، به اين که آنان را از بين برده، زمين را از لوث وجودشان پاک سازد. لازمه اين سياق، اين است که مراد از آمدن ملائکه، عذاب آوردن آنان باشد. همچنان که در آيه «و قالوا يا أيّها الذى نزل عليه الذکر إنک لمجنون لو ما تأتينا بالملائکة إن کنت من الصادقين ما ننزل الملائکة إلا بالحق و ما کانوا إذا منظرين» نيز، همين معنا افاده شده است. مراد از آمدن خدا و آمدن بعض آيات خدا، در آيه شريفه و مراد از آمدن پروردگار، آمدن قيامت است، که روز ملاقات پروردگار است. زيرا آن روز، روز انکشاف تام و جلوه حق و ظهور توحيد خدا است. در آن روز، ديگر حجابى بين او و بين مخلوقات نيست. چون شأن قيامت همين است که پرده از روى حقيقت هر چيز بردارد. همين انکشاف و ظهور بعد از خفا، و حضور بعد از غيبت، مصحح اطلاق آمدن خدا است، نه اين که العياذ بالله، آمدن او، مانند آمدن ديگران مستلزم اتصاف به صفات اجسام بوده باشد. بعضى از مفسران گفته اند: مراد از آمدن خدا، آمدن امر او است. در سابق هم، نظير اين حرف را در ذيل آيه «هل ينظرون إلا أن يأتيهم الله فى ظلل من الغمام»، در جلد اول اين کتاب نقل کرديم. و اما مراد از آمدن بعضى از آيات پروردگار، يا آمدن آيه و حادثه اى است که باعث تبدل و دگرگونى نشأه حيات ايشان باشد، به طورى که ديگر نتوانند به قدرت و اختيارى که قبلا داشتند، برگردند. مانند حادثه مرگ که نشأه عمل را به نشأه جزاى برزخى مبدل مى سازد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۵۳۴ يا آيه اى است که مستلزم استقرار ملکۀ کفر و انکار در نفوس آنان باشد، به طورى که نتوانند به مسأله توحيد اذعان و ايمان پيدا کنند، و دل هايشان به حق اقبال نکند، و اگر هم به زبان اعتراف کنند، از ترس عذابى باشد که با آن روبرو شده اند. همچنان که فرمود: «و إذا وقع القول عليهم أخرجنا لهم دابة من الارض تکلمهم أنّ الناس کانوا بآياتنا لا يوقنون». و نيز فرمود: «و يقولون متى هذا الفتح إن کنتم صادقين قل يوم الفتح لا ينفع الذين کفروا إيمانهم و لا هم ينظرون». چون ظاهر آيه اين است که مراد از فتح، فتح پيغمبر و پيروزى وى، به وسيله حکم شدن بين او و بين امت او است. همچنان که شعيب (عليه السلام) نيز، اين قسم فتح را از خداى تعالى مسألت نموده و خداوند از قول وى چنين حکايت کرده است: «ربنا افتح بيننا و بين قومنا بالحق و أنت خير الفاتحين». و نيز از قول ساير پيغمبران حکايت کرده و فرموده: «و استفتحوا و خاب کل جبار عنيد». و يا آمدن عذابى است از ناحيه خداوند، که برگشت نداشته، مفرّى از آن نباشد، و ايشان را مضطر به ايمان کند، تا بلکه با ايمان آوردن، خود را از آن عذاب برهانند، وليکن ايمانشان سودى نبخشد. چون ايمان وقتى اثر دارد که از روى اختيار باشد. همچنان که فرموده: «فلما رأوا بأسنا قالوا آمنا بالله وحده و کفرنا بما کنا به مشرکين فلم يک ينفعهم إيمانهم لما رأوا بأسنا سنة الله التى قد خلت فى عباده و خسر هنالک الکافرون». پس اين امور يعنى آمدن ملائکه و يا آمدن پروردگار و يا آمدن بعضى از آيات پروردگار، همه امورى هستند که به وقوع پيوستن آن، همراه با قضاى به قسط و حکم به عدل است، و مشرکان که هيچ حجتى و موعظتى در آنان اثر نمى کند، جز همين پيشامدها را نخواهند داشت، اگرچه خودشان از آن غافل باشند. آرى پيشامدى که دارند، واقع خواهد شد، چه بدانند و چه ندانند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۵۳۵ بعضى از مفسران گفته اند: استفهامى که در آيه شريفه است، از باب تهکم و استهزا است، و معنايش اين است که اين مشرکان، از تو مطالبه حجت نمى کنند، بلکه مقصودشان اين است که تو اقتراحات و درخواست هاى بيجاى آنان را عملى سازى. چون مشرکان از رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) خواسته بودند که وى، وسيله ديدن خدا را برايشان فراهم سازد، و يا ملائکه بر آنان نازل گردد، و يا آن حضرت مانند پيغمبران گذشته، عذابى بر آنان بفرستد. اين وجه خيلى بعيد نيست، وليکن آن چنان که با صدر آيه سازگارى دارد، با ذيل آن که مى فرمايد: «يوم يأتى بعض آيات ربک...» سازگار نيست. زيرا ذيل آيه، در مقام بيان حقايق و تفصيل آثار است، و اين با تهکم جور نمى آيد. ايمان و عمل در موقع روبرو شدن با عذاب الهى، يا هنگام مرگ، سودى ندارد «يَوْمَ يَأْتى بَعْض آيَاتِ رَبِّک ...»: اين آيه، اثر و خاصيت روز بروز و ظهور اين آيات را - که در حقيقت خصوصيت و اثر خود آيات نيز هست - شرح مى دهد. به اين بيان که ايمان در روز ظهور آيات، وقتى مفيد است که آدمى در دنيا و قبل از ظهور آيات نيز، به طوع و اختيار ايمان آورده و دستورهاى خداوند را عملى کرده باشد. و اما کسى که در دنيا ايمان نياورده و يا اگر آورده، در پرتو ايمانش، خيرى کسب نکرده و عمل صالحى انجام نداده، و در عوض، سرگرم گناهان بوده، چنين کسى ايمانش، که ايمان اضطرارى است، در موقع ديدار عذاب و يا در موقع مرگ، سودى به حالش نمى دهد. همچنان که فرموده: «و ليست التوبة للذين يعملون السيئات حتى إذا حضر أحدهم الموت قال إنّى تبت الآن». نکته لطيفى که علاوه بر نظم بديع و بى سابقه در آيه به کار رفته، اين است که: سه مرتبه کلمه «ربک: پروردگارت» در آيه تکرار شده، و اين، بدان خاطر است که رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) را در برابر دشمنانش تأييد کرده باشد. چون مشرکان هميشه در برابر آن جناب، به داشتن بت ها، افتخار و مباهات مى کردند. خداى تعالى خواست تا آن جناب هم، پروردگار خود را به رُخ آنان بکشد، و به چنين مددکارى افتخار نمايد، و در نتيجه، در کار دعوت خود پشتگرم باشد. اگر مؤثر واقع شد و کارى از پيش برد، که چه بهتر، و گرنه از ناحيه قضاى فصل و حکمى که خداوند ميان او و ميان دشمنانش مى کند، دلگرم بوده باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۵۳۶ خداى تعالى، تنها به تکرار لفظ «ربک» اکتفا ننموده و مطلب را با جمله «قل انتظروا إنّا منتظرون» ختم نموده و فرموده: تو هم آن عذابى را که ايشان انتظارش را دارند، منتظر باش، و به ايشان بگو که: من منتظر رسيدن آنم، شما هم منتظر باشيد، که بى شک خواهد آمد. از اين جا معلوم مى شود آيه شريفه، متضمن تهديد جدى است، نه صورى. و استفهام در آن، همان طورى که گفتيم، انکارى است، نه براى تهکم. پس اين که بعضى از مفسران در جواب آن کسى که گفته استفهام در آيه براى تهکم است، تهديد مزبور را صورى دانسته و گفته است: مطالب آيه امورى است واقعى، نه اقتراح و تقاضاى مشرکان. براى اين که لازمه اقتراح بودن اين است که خداوند آن را عملى نموده و امت اسلام را مانند ساير امت ها، به تقاضاى عذاب خود هلاک سازد. و حال آن که خداوند، امت نبى رحمت را هلاک نمى کند، جواب صحيحى نيست. زيرا آيات قرآنى به خوبى دلالت دارد بر اين که امت اسلام هم، مانند ساير امم، روزى دچار عذاب گشته و به زودى مشمول قضاى به قسط و حکم فصل خداوند مى شوند. مانند آيه: «و لکل أمة رسول فإذا جاء رسولهم قضى بينهم بالقسط و هم لا يظلمون و يقولون متى هذا الوعد إن کنتم صادقين قل لا أملک لنفسى ضرا و لا نفعا إلا ما شاء الله لکل أمة اجل». تا آن جا که مى فرمايد: «و يستنبؤنک أحق هو قل إى و ربى إنه لحق و ما أنتم بمعجزين...». پس جواب از تهکم بودن استفهام، همان است که ما داديم. بعضى از مفسران به آيه مورد بحث استدلال کرده اند بر اين که: ايمان مادامى که توأم با عمل نبوده باشد، هيچ اثرى ندارد، و اين استدلال صحيح است. ليکن تا اندازه اى، نه بطور مطلق. زيرا آيه شريفه، تنها در مقابل بيان اين جهت است که کسى که برايش ممکن بوده که ايمان بياورد و نياورده و کسى که برايش ممکن بوده که ايمان بياورد و عمل صالح انجام دهد، پس ايمان آورده ولى عمل صالح نکرده، تا با مرگ خود مواجه شده، چنين کسى را ايمان در موقع مرگش و يا در موقع ديدن عذاب خدا اثر ندارد. و اما کسى که به طوع و اختيار خود ايمان آورده، وليکن اجل مهلتش نداده که عمل صالح انجام دهد و در حال ايمان کسب خيرى بنمايد، آيه شريفه متعرض حال او نيست. بلکه بر عکس، آيه شريفه دلالت و يا دست کم إشعار دارد بر اين که ايمان نافع، آن ايمانى است که: اولا از روى اختيار و طوع و رغبت بوده باشد، نه اين که ديدن مرگ و يا عذاب مضطر به ايمان آوردنش کرده باشد. و ثانيا گناهان آن را فاسد و تباه نساخته باشد. پس آيه، نه تنها دلالت بر بى اثر بودن ايمان مورد بحث ندارد، بلکه دلالت و يا اشعار بر نافع بودن آن دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۵۳۷ در جمله: «لا ينفع نفسا إيمانها لم تکن آمنت»، بين موصوف (نفسا) و صفت آن (لم تکن آمنت)، فاعل فعل (إيمانها) فاصله شده است، و گويا براى اين بوده که هم بين فعل و فاعلش زياد فاصله نيفتاده باشد، و هم دو کلمه «إيمانها» و «فى إيمانها»، نزديک به هم قرار نگيرند. بيزارى رسول خدا «ص»، از مشرکان و کافران و بدعت گزاران امت خود «إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينهُمْ وَ کانُوا شِيَعاً لَّست مِنهُمْ فى شىْءٍ ...»: گو اين که روى سخن در آيه قبل با مشرکان بود که در دين حنيف پراکنده شده بودند، و گو اين که مفهوم آن آيه، يهود و نصارا را هم در بر مى گرفت، و لازمه آن، اين است که آيه مورد بحث، هر سه فرقه را شامل شود، وليکن مقتضاى اتصال اين آيه به آيات گذشته، که شرايع کلى و عمومى الهى را بيان مى کرد و آن شرايع را از حرمت شرک گرفته، به حرمت تفرق از سبيل خدا ختم مى نمود، اين است که: جمله «إنّ الذين فرقوا دينهم و کانوا شيعا»، در مقام بيان حال رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) و مقايسه آن جناب با چنين اشخاص بوده باشد. نه در مقام بيان حال اين اشخاص. پس کلمه «فرّقوا» - که صيغه ماضى است - براى حکايت حال مردمى که در گذشته چنين و چنان بودند، نيست، بلکه تنها براى اصل تحقق است. چه در گذشته و چه در حال و چه در آينده. و وجه اين که فرمود: «تو از ايشان نيستى»، معلوم است. زيرا ايشان مردمى بوده و هستند که در دين خدا اختلاف راه انداخته و دسته دسته شدند و هر دسته اى، پيرو پيشوايى شدند که چوپان وار، ايشان را جلو انداخته مى راند، و رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) چنين نيست. زيرا او به کلمه حق و دين توحيد دعوت مى کند، و مثال تمام عيار اسلام است که با عمل خود نيز دعوت به اسلام مى کند. پس وى از ايشان نخواهد بود. و برگشت معناى جمله «لست منهم فى شئ»، به اين خواهد بود که: ايشان بر دين تو نيستند، و در راهى که تو مى پيمايى، قرار ندارند. از اين رو معناى آيه، اين مى شود: آن کسانى که در اثر اختلاف کلمه، دين خود را متفرق ساختند، و اختلافشان هم از روى علم بود، «و ما اختلف الذين أوتوه إلا بغيا بينهم» بر راه تو که اساسش وحدت کلمه است، قرار ندارند، و سرانجام کار ايشان با پروردگارشان است، و از ايشان چيزى به تو نمى چسبد. خداى تعالى روز قيامت، ايشان را آگاه مى کند به آنچه که مى کردند و حقيقت رفتارشان را که خود گروگان آنند، بر ايشان روشن مى سازد. از آنچه گذشت، معلوم شد هيچ وجهى نيست که بگوييم آيه شريفه، صرفا براى تبرئه رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) از مشرکان و يا از مشرکان و يهود و نصارا است، بلکه آيه مطلق است و بيزارى رسول خدا را هم از نامبردگان مى رساند و هم از اهل بدعت و مذهب تراشان امت اسلام. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۵۳۸ «مَن جَاءَ بِالحَْسنَةِ فَلَهُ عَشرُ أَمْثَالِهَا وَ مَن جَاءَ بِالسيِّئَةِ فَلا يجْزَى إِلا مِثْلَهَا وَ هُمْ لا يُظلَمُونَ ...»: اين آيه که کلامى است مستقل و تمام، يکى از منت هاى خداوند را که بر بندگان خود نهاده، ذکر مى کند، و آن، اين است که: خداوند عمل نيک را ده برابر پاداش مى دهد، و عمل زشت و گناهان را، جز به مثل تلافى نمى کند. و خلاصه: يک عمل نيک را ده عمل به حساب آورده، و يک گناه را يک گناه حساب مى کند، و در آن ظلم نمى کند. يعنى از پاداش آن نمی کاهد و کيفر آن را بيشتر نمى دهد. و از آيه «مثل الذين ينفقون أموالهم فى سبيل الله کمثل حبة أنبتت سبع سنابل فى کل سنبلة ماة حبة و الله يضاعف لمن يشاء» استفاده مى شود که اگر ممکن باشد پاداش عمل نيک را بيش از ده برابر مى دهد و نيز اگر ممکن باشد، اصلا گناه را به حساب نمى آورد. ليکن آيه شريفه، نظر به اين که سابق اتصال داشته و آن ها در يک سياق قرار گرفته است، معناى ديگرى مى دهد. گويا پس از بيانى که در آيات سابق مربوط به اتفاق و اتحاد و تفرق کلمه ذکر شده: پس حسنه و سيئه، هر کدام از اين دو امر، جزا و پاداش مناسب عمل بايد باشد. پس کسى که حسنه اى انجام دهد، مثل آن را دريافت خواهد داشت و مضاعف هم مى شود، و کسى که سيئه بجا آورد، که همان اختلاف منهى عنه است، جزاى او، مانند عملش بد خواهد بود و هرگز نبايد طمع نيکى داشته باشد. به اين ترتيب، معناى اين آيه، به معناى آيه «و جزاء سيئه سيئة مثلها» بر مى گردد، و مراد آيه، بيان مماثلت جزاى سيئه با خود سيئه مى شود، نه بيان اين که جزا يکى است و مضاعف نيست. بحث روایتی:(روایاتی ذیل آيات گذشته) در تفسير عياشى، از زراره و حمران و محمد بن مسلم، از حضرت ابى جعفر و حضرت صادق (عليهما السلام) روايت شده که در ذيل جمله «يوم يأتى بعض آيات ربک لا ينفع نفسا ايمانا»، فرمودند: مقصود از اين آيات، طلوع آفتاب از مغرب و خروج جنبنده زمين و پديد آمدن دود است، که انسان اگر به گناه اصرار ورزد و عمل ايمانى بجا نيارود و اين آيه ها ظاهر شود، ايمانش سودى نخواهد داشت. مؤلف: مسأله اصرار بر گناه، چنان که روايت آينده دلالت مى کند، تفسير جمله «أو کسبت فى إيمانها خيرا» است. و نيز در همان، از ابى بصير، از يکى از دو بزرگوار سابق الذکر روايت شده، که در ذيل جمله «أو کسبت فى إيمانها خيرا» فرموده: مؤمن گنهکار، کمى حسنات و کثرت گناهانش ميان او و ايمانش حائل گشته و در نتيجه باعث مى شود که وى، در ايمانش کسب خبرى نکرده باشد. مرحوم قمى، در تفسير خود مى گويد: پدرم، از صفوان، از ابن مسکان، از ابى بصير، از امام باقر (عليه السلام) برايم چنين روايت کرد که آن جناب در تفسير جمله «يوم يأتى بعض آيات ربک...» فرموده: اين آيت الهى، عبارت است از طلوع آفتاب از مغرب. کسانى که در چنين روزى ايمان بياورند، ايمانشان بى فايده است. و در الدر المنثور است که احمد و عبد بن حميد، در مسند خود، و ترمذى و ابويعلى و ابن ابى حاتم و ابوالشيخ و ابن مردويه، همگى از ابى سعيد خدرى، از رسول خدا (صلى الله عليه و آله) روايت کرده اند که در تفسير جمله «يوم يأتى بعض آيات ربک» فرموده است: اين آيات، عبارت است از طلوع آفتاب از مغربش. مؤلف: از ظاهر اين روايات بر مى آيد که از باب تطبيق کلى بر مصداق باشد، وليکن احتمال هم دارد که تفسير بوده باشد. و مراد از آياتى که در آيه شريفه است، همين آيات بوده باشد، و به هر حال، روز طلوع آفتاب از مغرب، روز بروز غضب الهى است، که مردم از شدت عذاب آن روز، متوسل به ايمان مى شوند، وليکن ايمانشان سودى نمى بخشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه ۵۴۰ مسأله طلوع آفتاب از مغرب، در روايات بسيارى از طرق شيعه، از امامان اهل بيت (عليهم السلام)، و از طرق اهل سنت، از جمعى از صحابه رسول خدا (صلى الله عليه و آله)، از قبيل ابى سعيد خدرى، ابن مسعود، ابى هريره، عبدالله بن عمر، حذيفه ابى ذر، عبدالله بن عباس، عبدالله بن أبى اوفى، صفوان بن عسال، انس، عبدالرحمن بن عوف، معاويه، ابى امامه و عايشه و غير ايشان، وارد شده و البته در مضمون آن ها اختلاف فاحشى وجود دارد. نظريه هاى علمى امروز هم، انکار ندارد که ممکن است روزى کره زمين، بر خلاف حرکتى که تا آن روز شرقى بوده، حرکت غربى کند، و يا دو قطب آن تغيير يافته، شمالی اش جنوبى، و يا جنوبی اش شمالى شود. حال يا به طور تدريج، همچنان که رصدخانه ها، آن را پيش بينى نموده اند، و يا آن که يک حادثه جهانى و عمومى جوى، اين تحول را يکمرتبه به وجود بياورد. البته همه اين سخنان در جايى است که کلمه طلوع خورشيد از مغرب، در روايات، رمزى درباره سرى از اسرار حقايق نبوده باشد. به هر حال، از جمله آيت هايى که در روايات ذکر شده، مسأله بيرون شدن «دابة الارض» و «دخان» و خروج «يأجوج و مأجوج» است. قرآن کريم نيز، به اين چند امر ناطق است. و نيز از آن جمله، خروج مهدى (صلوات الله عليه) و نزول عيسى بن مريم و خروج دجال و غير آن است. اين چند امر، گرچه از علائم آخر الزمان است، وليکن بودنش از آن آيت هايى که در هنگام بروزش توبه قبول نمى شود و ايمان سود نمى بخشد، روشن نيست. در تفسير برهان، از برقى نقل مى کند که وى، به سند خود، از عبدالله بن سليمان عامرى، از امام صادق (عليه السلام) روايت کرده که فرمود: همواره در روزى زمين از ناحيه پروردگار، حجتى که حلال و حرام خدا را بشناسد و به راه خدا دعوت کند، بوده و خواهد بود، و اين رابطه بين خدا و خلق، هيچ گاه در زمين قطع نمى شود، مگر چهل روز مانده به قيامت، که در آن چهل روز، خداوند حجت خود را از زمين بر مى دارد. در آن روزها است که درِ توبه، به روى گنهکاران بسته مى شود، و ايمان آوردن در آن ايام، بى فايده است. گنهکاران و کفارى که تا آن روز توبه نکرده و ايمان نياورده اند، از بدترين خلق اند و کسانى هستند که قيامت بر آنان قيام مى کند. مؤلف: اين روايت را، ابوجعفر محمد بن جرير طبرى نيز، در کتاب مناقب فاطمه، به سند ديگرى، از امام صادق (عليه السلام) نقل کرده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه ۵۴۱ و در تفسير قمى، از پدرش، از نضر، از حلبى، از معلّى بن خنيس، از امام صادق (عليه السلام) روايت شده که در ذيل آيه «إنّ الذين فرقوا دينهم و کانوا شيعا» فرمود: به خدا سوگند که اهل سنت نيز، دين خود را دسته دسته کردند. مؤلف: يعنى مذاهب مختلفى در اسلام به وجود آوردند. قبلا هم حديثى که مى گفت «به زودى امت اسلام به هفتاد و سه فرقه متفرق مى شود»، گذشت. در تفسير عياشى، از ابى بصير، از ابى عبدالله (عليه السلام)، روايت شده که درباره آيه مورد بحث فرمود: على (عليه السلام)، اين آيه را «فارقوا دينهم» قرائت مى فرمود. مؤلف: قرائتى را که از آن جناب نقل شد، بعضى از عامه و از جمله آنان، سيوطى نيز، به طرق خود، از آن جناب نقل کرده اند. و در تفسير برهان، از برقى، از پدرش، از نضر، از يحيى حلبى، از ابن مسکان، از زراره روايت شده که گفت: در خدمت امام صادق (عليه السلام) نشسته بودم. شخصى از آن جناب، از آيه «من جاء بالحسنة فله عشر أمثالها» سؤال کرد، و عرض کرد: اين آيه شامل کسانى که با اين امر (ولايت اهل بيت عليهم السلام) آشنايى ندارند، مى شود يا نه؟ حضرت فرمود: اين آيه، تنها راجع به مؤمنان است. عرض کردم: خدايت اصلاح کند، چه مى فرمایيد درباره کسى که نماز مى خواند، روزه مى گيرد، از محرمات اجتناب مى ورزد و ورع خوبى دارد و از ناصبى ها هم که دشمن شما خاندان اند، نيست، وليکن شما را نمى شناسند؟ فرمود: خداوند ايشان را به رحمت خود داخل بهشت مى سازد. مؤلف: اين روايت دلالت مى کند بر اين که اجر اخروى، به مقدار معرفت اشخاص است و اين معنا در روايات شيعه و سنى وارد شده. البته روايات بسيارى از طريق شيعه و سنى، بر طبق مضمون «من جاء بالحسنة فله عشر أمثالها» وارد شده، و مفسران دو طايفه، آن را در ذيل اين آيه نقل کرده اند. وليکن چون روايات مذکور مربوط به تشخيص روزه و نماز و امثال آن است، لذا ما از ايراد آن در اين جا، خوددارى نموديم. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه