المیزان جلد۸ بخش۶
فرقى که بين اين دو قسم از علوم است، اين است که: قسم اول از خارج انتزاع شده و به اعتبار اين که حقيقتا مطابق با خارج است، صدق و به اعتبار اين که خارج مطابق آن است، حق ناميده مى شود. و در نتيجه، معناى صدق و حق بودن آن، اين مى شود که اين حقيقت ذهنى، عينا همان حقيقتى است که در خارج است، و آن حقيقت که در خارج است، عينا همين حقيقتى است که در ذهن است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۶۴
و اما قسم دوم، جز در ذهن ظرف تحققى نداشته و با خارج انطباق ندارد، جز اين که مصلحتى از مصالح زندگى، ما را وادار ساخته که آن را معتبر شمرده و خارجى فرضش کنيم، و به طور ادعا منطبق بر خارجش بدانيم و لو اين که حقيقتا منطبق نباشد.
پس رئيس بودن زيد به خاطر يک غرض اجتماعى مثل شير بودن او است، به خاطر يک غرض تخيلى شعرى، و توصيفى که ما در جامعه خود از زيد کرده و مى گوييم: «زيد در کشور ما و يا شهر ما، رئيس است»، مانند توصيفى است که يک شاعر از او کرده و مى گويد: «زيد، شير».
تمام معانى اعتبارى، چه تصورى باشد و چه تصديقى، همه بر اين قياس اند، و اين معانى گرچه منشأشان ذهن خلاقه آدمى است و چيزى در خارج نيست که ذهن اين معانى را از آن انتزاع نموده و در تطبيق اعمال بر آن اعتماد نمايد، الا اين که از يک جهت ديگر اعتماد بر خارج دارد، و آن اين است که انسان به وسيله همين امور ذهنى و وهمى، نواقص خود را جبران نموده، به کمال وجودی اش و نيز به نتايجى که بايد برسد، مى رسد.
و خلاصه: بقاى وجود انسان و رسيدن به مقاصد حقيقى مادى و روحی اش، او را وادار مى سازد که معانى اعتبارى را معتبر شمرده، اعمال خود را بر آن تطبيق نمايد و بدين وسيله به سعادت خود نائل آيد.
و لذا مى بينيم اين احکام بر حسب اختلافى که جوامع بشرى در عقايد و مقاصد خويش دارند، مختلف مى شود. يک کارى در نظر قطبى ها طورى تلقى مى شود و در نظر جوامع مناطق استوايى طورى ديگر. شرقى ها در آن طورى قضاوت مى کنند و غربى ها طورى ديگر. شهرى ها طورى و روستايى ها طورى ديگر. حتى چه بسا کارها که نظريه طبقات مختلف يک جامعه از عوام و خواص، فقرا و اغنيا، موالى و عبيد، رؤسا و مرئوسين، سالخوردگان و خردسالان و مردان و زنان در آن مختلف مى شود.
البته در اين ميان، اعتباريات ديگرى هم هست که هيچ يک از جوامع و طبقات در آن اختلاف ندارند، و آن احکامى است که عقل درباره مقاصد عمومى بشر دارد. مانند وجوب تشکيل اجتماع و خوبى عدالت و بدى ظلم و امثال آن.
پس خلاصه اين شد که قسم دوم از علوم و تصديقات ما نيز اعتماد بر خارج دارد، اگرچه مانند قسم اول، مستقيما منطبق بر خارج نباشد.
جميع احکام عقلى، از فعل خداوند گرفته شده است
اين معنا که معلوم شد، اينک مى گوييم تمامى علوم و احکامى که ما داريم، چه از قبيل قسم اول باشد و چه از قبيل قسم دوم، اعتمادش بر فعل خداى تعالى است. زيرا خارجى که تاکنون مى گفتيم، تکيه گاه علوم ما است، همان عالم صنع و ايجادى است که خود فعل خداى تعالى است.
بنابراين، برگشت معناى اين که مى گوييم: «عدد يک، نصف عدد دو است»، به اين است که خداى تعالى دائما در عدد يک و دو، به اين نسبت رفتار مى کند، و همچنين ساير مثال هايى که براى تصديقات قسم اول زديم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۶۵
و در قسم دوم هم، برگشت معناى اين که مى گوييم: «زيد، رئيس است و بايد احترامش کرد»، به اين است که خداى سبحان، انسان را طورى آفريده که به ارتکاز خود اين طور حکم کند و بر طبق حکمش هم عمل نمايد.
پس جميع احکام عقليى که ما داريم، چه احکام نظريى که عقل در آن به ضرورت و امکان حکم مى کند و چه احکام عملى و حسن و قبحى که عقل از نظر مصالح و مفاسد حکم به آن مى کند، همه از فعل خداى تعالى اتخاذ شده است.
و با اين حال، آيا اين از معتزله لغزش و جرم نيست که عقل خود را حاکم بر خداى تعالى نموده و اطلاق ذات غيرمتناهى او را محدود و محکوم به احکام آن که از محدودات و مقيدات اتخاذ شده بنمايند؟
و آيا اين گناه بزرگى نيست که با عقل خود، قوانينى وضع نمايند و خداى تعالى را محکوم به آن نموده، بگويند: بر خداوند واجب است که چنين کند، و حرام است که چنان کند؟ و يا آن که بگويند: فلان عمل از خداوند پسنديده و يا ناپسند است؟ عقل نظرى را حاکم بر خدا کردن خدا را محدود کردن است، و محدوديت مساوق با معلوليت است، زيرا حد غير از محدود است، و ممکن نيست کسى خودش نقشه ريزى و تحديد حدود ذات خود کند.
پس لازمه حرف معتزله اين است که مافوق خداى تعالى کسى باشد که او را محدود به حدودى کرده باشد و عقل عملى را هم حاکم بر خداى تعالى کردن، خداى را ناقص دانستن است. زيرا ناقص است که به خاطر استکمال و جبران نواقص خود مجبور است به قوانين و سنن اعتبارى تن در دهد - دقت فرماييد -.
اشکالاتى که بر رأى اشاعره، در احکام نظرى عقل وارد است
لغزش بزرگ ديگر، گفتار اشاعره است که عقل را در تشخيص افعال خداى تعالى از کار انداخته و احکام نظرى و عملى آن را بى اعتبار دانسته اند.
آرى، اشاعره در مرحله نظريات، قوانين کليى از مشاهده افعال خداى تعالى استخراج نموده، از آن قوانين پى به وجود پروردگار برده و وجودش را به دليل آن قوانين اثبات کرده اند، وليکن پس از فراغت از اثبات خداى تعالى، برگشته احکام ضرورى عقل را ابطال نموده اند، و چنين استدلال کرده اند که عقل کوچکتر از آن است که به ساحت قدس ربوبى راه يافته و به کنه ذات و خصوصيات صفاتش احاطه پيدا کند.
در اثر اين اشتباه بوده که گفته اند: تعالى به ذات خود فاعل نيست، بلکه به اراده فعليه اش فاعل است و فعل و ترک نسبت به او يکسان است، و در کارهاى او غرض و نتيجه اى نيست، و خير و شر، همه مستند به او است. غافل از اين که اگر بنا باشد احکام عقلى را در خصوصيات افعال خدا و سنن و نواميسى که در نظام خلقت جارى ساخته، ابطال کنيم، در کشف اصل وجود او نيز ابطال کرده ايم. زيرا اگر احکام عقلى در اين جا معتبر نباشد، بايد در آن جا نيز معتبر نباشد و اگر در آن جا معتبر است، در اين جا چرا معتبر نباشد؟ چطور شد که عقل در استخراج قوانين کلى عالَم و پى بردن از آن قوانين به وجود خداى تعالى حجت است، وليکن در تشخيص خصوصيات افعال خدا حجت نيست؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۶۶
از اين اشکال مهم تر اين که اگر عقل از تشخيص خصوصيات افعال خدا عاجز باشد، پس احکام و قوانينى هم که از خارج انتزاع مى کند با خارج مطابقت ندارد، و اين همان سفسطه اى است که مستلزم بطلان علم و خروج از فطرت انسانيت است. زيرا معناى اين که يکى از افعال و يا صفات خداى تعالى، مخالف با احکام عقلى باشد، اين است که اين احکام با خارج (فعل خدا) مطابقت نداشته باشد، و وقتى ممکن باشد يکى از احکام ضرورى عقلى با خارج مطابقت نکند، احتمال عدم مطابقت در ساير احکام عقلى نيز وجود دارد، و با چنين احتمالى، ديگر براى بشر علمى باقى نمى ماند. زيرا در بديهى ترين احکام عقلى احتمال خلاف راه دارد، و اين همان سفسطه است.
اين بود اشکالاتى که بر رأى اشاعره، در احکام نظرى عقل وارد است.
جريان احکام عقل عملى، در افعال خداى تعالى
و اما در احکام عملى عقل - بايد دانست که اين احکام همان طورى که مکرر گفته ايم، مخترعاتى هستند ذهنى که انسان آن ها را به منظور رسيدن به مقاصد کمالى و سعادت زندگى خود وضع کرده است. در نتيجه هر عملى را که با سعادت زندگى او مطابقت و سازگارى دارد، به وصف «خوب و پسنديده» توصيف نموده، اجتماع را هم به انجام آن امر تشويق مى کند. و هر کدام را که مخالف با سعادت زندگى او بوده، به وصف «زشت و ناپسند» توصيف کرده، جامعه را از ارتکاب آن نهى و تحذير مى نمايد.
پس آن نتيجه اى که بشر را مجبور به وضع اين اوامر و نواهى و تشويق و تحذيرها و تقنين اين احکام و اعتبار خوب و بد کارها ساخته، همان مصالحى است که چشم پوشى از آن برايش ممکن نبوده است.
با اين حال فرض اين که عقل احکامى تشريعى داشته باشد که در متعلق آن هيچ حُسن و مصلحتى وجود نداشته باشد، فرضى است متناقض الاطراف و غير قابل تصور، و وقتى فرض وجود چنين حکم عقلى غلط باشد، فرض اين گونه احکام شرعى نيز غلط خواهد بود. براى اين که احکامى هم که خداى تعالى تشريع مى کند، با احکامى که ما در بين خود تشريع مى کنيم، سنخا متحدند. وجوب و حرمت، امر و نهى، وعد و وعيد خداى تعالى نيز، مانند وجوب و حرمت، امر و نهى، و وعد و وعيد ما اعتبارى و عناوينى است ادعايى، با اين تفاوت که چون (ادعا عبارت است از خطاى در ذهن) و ساحت مقدس خداى تعالى از آن منزه است، از اين جهت اين عناوين از خداى تعالى قائم است به ظرف اجتماع. همچنان که تمنا و اميد از آن جايى که به معناى واقعی اش از خداى تعالى سر نمى زند، قائم به مورد مخاطب و در حقيقت از قبيل حرف زدن با کودک به زبان کودکانه است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۶۷
وليکن در اين که صدور اين عناوين از خداى تعالى به خاطر اغراض و نتايجى است، هيچ فرقى با صدور آن از خود ما ندارد و عينا مانند احکام خود ما، متعلق به انسان اجتماعى و اجتماع مترقى به سوى کمال و خلاصه به انسانى است که با تطبيق عمل با آن احکام، سعادت زندگى خود را احراز مى نمايد.
پس معلوم شد که براى کارهاى تشريعى خداى تعالى، مصلحت و غرضى، و براى اوامر و نواهی اش، حُسن و قبحى هست، و چنان نيست که اشاعره مى گويند. و به خوبى ثابت گرديد که گفتار اشاعره، به منزله گفتار کسى است که بگويد: راه خدا به جايى نمى رسد، و حال آن که ضرورت و بداهت حکم مى کند به اين که هر راهى وقتى راه است که به جايى منتهى گردد، و راه بدون غايت، نظير وسط بدون اطراف است.
همچنين گفتار ديگرشان که گفته اند: «عمل نيک، آن عملى است که خداوند به آن امر کرده باشد. و عمل زشت، آن کارى است که خدا از آن نهى کرده باشد. حتى اگر به ظلم که زشتی اش از بديهيات عقلى است، امر کند، نيک مى شود و اگر از عدالت که نيکو بودنش بديهى است، نهى کند، زشت مى گردد»، شبيه اين است که کسى بگويد اگر خداوند آدمى را به سوى هلاکت و نابودى ببرد، سعادت زندگی اش تأمين مى شود، و اگر انسان را از سعادت جاودانه زندگى باز بدارد، آن وقت است که سعادت، شقاوت مى شود.
پس حق مطلب در اين دو مرحله اين است که:
عقل نظرى، در تشخيصات خود و قضاوت هايى که درباره معارف مربوط به خداى تعالى دارد، مصيب است. زيرا اگر عقل ما چيزهايى از قبيل علم، قدرت و حيات و غير آن را براى خداى تعالى اثبات مى کند، و يا موجودات را مستند به وى مى داند، و يا صفات فعلى از قبيل رحمت، مغفرت، رزق، انعام و هدايت و غير آن را برايش قائل مى شود، همه از اين جهت است که در خود نمونه اى از خروار آن کمالات را سراغ دارد، و لذا در عين اين که على رغم اشاعره مى گوييم عقل در تشخيصات خود مصيب و براهين او معتبر و حجت است، ادعا هم نمى کنيم که عقل به کنه ذات و صفات خدا احاطه دارد، بلکه اعتراف مى کنيم به اين که آنچه را که ما به عقل خود براى او اثبات مى کنيم، غير آن چيزى است که در خداى تعالى است.
مثلا علمى را که ما براى خدا اثبات مى کنيم، از آن جايى که ما خود محدود هستيم، آن نيز محدود است، و خداى تعالى بزرگتر از آن است که حدى او را در خود محدود سازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۶۸
و مفاهيم صفاتى که ما براى او اثبات مى کنيم، هر کدام قالب معناى خودش است و غير خود را شامل نمى شود. مفهوم علم غير از مفهوم قدرت است و همچنين هر مفهومى غير از مفاهيم ديگر است، و چنين مفاهيمى نمى تواند آيينه وجود بيکران پروردگار باشد. وليکن اين معنا باعث نمى شود که ما مانند اشاعره، قضاوت و تشخيص عقل را در اين باره معتبر ندانيم، بلکه با توسل به صفات سلبيه اين نقيصه را جبران نموده و در عين اين که مى گوييم خدا عالِم است، قادر است، حى است، اين را نيز اضافه مى کنيم که خداوند در وصف نمى گنجد و بزرگتر از آن است که در چارديوارى اوصاف و تحديدات ما محصور گردد و در آن محدود شود، و اين خود ما را به حقيقت امر نزديک مى سازد.
در تفسير آيه: «لقد کفر الذين قالوا إن الله ثالث ثلاثة»، پاره اى از خطب غراى امير المؤمنين على «عليه السلام» را که با بهترين بيان اين معنا را مبرهن و روشن ساخته نقل کرده، توضيح داديم - به آن جا مراجعه شود-.
عقل عملى، در جستجوى مصالح و مفاسد و حُسن و قبح افعال در احکام تشريعى
و اما در مرحله عقل عملى - در اين مرحله نيز احکام عقل در افعال تشريعى خداى تعالى جارى مى شود، الا اين که خداى تعالى هرچه را که تشريع مى کند، از روى احتياج نيست، بلکه تفضل بر بندگان است تا بدين وسيله حوائج آنان را بر طرف سازد.
پس خداى تعالى نيز، کارهايش مثل ما معلَّل به اغراض هست. وقتى مطلب از اين قرار باشد، جاى آن هست که عقل در اطراف احکام تشريعى خدا بحث نموده، در پى جستجوى مصالح و مفاسد و حُسن و قبح افعال برآيد، ليکن نه براى اين که خداى تعالى را محکوم به حکم خود نموده، به چيزهايى امر و از امورى نهيش کند.
زيرا که خداى تعالى نيازمند به هيچ کمالى نيست، تا به حکمى که او را به آن کمال برساند، محکوم گردد. بلکه همان طورى که گفته شد، براى اين است که به مصالح و مفاسد کارهاى خود واقف شود. چون مى بيند پروردگارش شرايع و سننى برايش تشريع کرده و مانند سلطانى عزيز و مقتدر، از او خواسته تا در برابر عظمتش به مراسم عبوديت قيام کند. پروردگارى است منعم، که حيات بنده و مرگ و رزق و تدبير امورش و حساب افعال و پاداش بر حسنات و جزاى بر گناهانش همه در دست او است.
لذا فکر مى کند - و جاى آن هم هست که فکر کند - آيا معقول است چنين پروردگارى، حکمى را بدون دليل متوجه او سازد و يا عذرى را بدون دليل از او بپذيرد و يا بى جهت جزا و پاداشش دهد؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۶۹
علاوه بر اين که خودش به هدايت ارتکازی اش جواب خود را مى دهد. از آيات قرآنى، از قبيل آيه: «لئلا يکون للناس على الله حجة بعد الرسل»، و آيه: «ليهلک من هلک عن بينة و يحيى من حى عن بينة»، و آيات راجع به احتجاج او در قيامت نيز، آن را استفاده مى کند.
با اين حال، چطور مى توان گفت احکامى که عقل در افعال ما دارد، در افعال خداى تعالى جارى نيست؟
آيات تأیید کننده جريان عقل نظرى و عقل عملى، در ناحيه پروردگار
اگر احکام عقلى در اين مرحله جريان نداشت، خداى تعالى در امثال آيه: «إن الله لا يظلم الناس شيئا»، و آيه: «إن الله لا يخلف الميعاد»، و آيه: «و ما خلقنا السماوات و الارض و ما بينهما لاعبين»، و آيات بسيار ديگرى «ظلم»، «خُلف وعده»، «لهو» و «لعب» و ساير رذائل اجتماعى را که عقل آن را قبيح مى داند، از خود نفى نمى کرد.
تنها اين سنخ آيات نيستند که ادعاى ما را در جريان احکام عقلى در افعال خداى تعالى تأييد مى کنند، بلکه آيات زياد ديگرى نيز هست که اين ادعا را در هر دو مرحله، يعنى مرحله جريان احکام عقل نظرى و مرحله جريان احکام عقل عملى، در ناحيه پروردگار تأييد مى نمايند.
اما آيات راجع به مرحله اولى - از آن جمله يکى آيه «الحق من ربک فلا تکن من الممترين» است.
توضيح اين که در اين آيه فرموده: «حق از ناحيه پروردگار تو است»، و نفرموده: «حق با پروردگار تو است»، و اين خود دليل بر اين است که هر قضيه حقى و هر حکم واقعى از فعل خدا اخذ مى شود، نه اين که حقى هست و خداوند محکوم است به اين که کارهاى خود را بر طبق آن انجام دهد، و مانند ما آدميان با اين مطابقت استدلال بر صحت عمل خود کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۷۰
يکى ديگر آيه: «و الله يحکم لا معقب لحکمه» است که از آن بر مى آيد حکم کردن، حق مطلق او است و هيچ مانعى چه عقلى و چه غير عقلى، مانع از حکم او نيست. براى اين که هر مانعى که فرض شود فعل خدا و مخلوق او و متأخر از او است، نه حاکم و مسلط بر او و نه مؤثر در او.
يکى ديگر جمله «و هو الواحد القهار»، و جمله «و الله غالب على أمره»، و جمله «إن الله بالغ أمره» است. چون از اين جملات بر مى آيد که خداوند قاهر و غالب است، و کسى است که هيچ چيزى بر او غلبه و تسلط ندارد و او را از رسيدن به کار خويش باز نمى دارد و بين او و کارش حائل نمى شود.
و نيز از آن جمله، آيه «ألا له الخلق و الأمر»، و همچنين آيات ديگرى که همه در افاده اين معنا مطلق اند و آيه ديگرى هم نيست که اين آيات را تقييد کرده، بگويد: خداوند در فلان امر محکوم و مغلوب است.
و اگر ما عليه اشاعره مى گوييم حکم عقل نظرى در افعال خداى تعالى جارى مى شود، معنايش اين نيست که خداوند محکوم به احکام عقل مى باشد. زيرا همان طورى که مکرر گفته شد، عقل ما با همه آثارش در افعالش که همان نفس الامر و خارج است، تابع خدا و مأخوذ از سنت جارى او است، بلکه معنايش اين است که عقل مى تواند خصوصيات فعل خدا را درک نموده و در اين باره مجهولاتى را کشف نمايد. و اگر عقل چنين قدرتى نمى داشت، اين همه در قرآن کريم، امر به تعقل، تذکر، تفکر، تدبر و امثال آن نمى کرد.
و اما آيات راجع به مرحله دوم - از آن جمله، يکى آيه: «استجيبوا لله و للرسول إذا دعاکم لما يحييکم» است، که دلالت دارد بر اين که در عمل به احکام خداى تعالى، مصالحى است که حيات مقرون به سعادت آدمى را تأمين مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۷۱
و يکى ديگر آيه: «قل إن الله لا يأمر بالفحشاء» است، که از آن به خوبى بر مى آيد عملى که فى نفسه و با قطع نظر از امر و نهى خدا فحشاء و زشت است، خداوند به انجام آن امر نمى کند. نه آن که اشاعره مى گفته اند که: اگر خدا امر به چيزى کند، ما مى فهميم که آن عمل فحشاء و زشت نيست.
و نيز از آن جمله آيه: «لا تشرک بالله إن الشرک لظلم عظيم» و همچنين آيات بسيار ديگرى است که احکام مجعول را به مصالحى که در آن ها موجود است، تعليل مى کند. مانند آيات راجع به نماز، روزه ، صدقات، جهاد و غير آن ها که چون حاجتى به نقل آن نيست، از نقلش خوددارى نموده مى گذريم.
بحث روايتى: (رواياتى ذیل آیات گذشته)
در تفسير عياشى، از داود بن فرقد، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: ملائکه قبل از داستان آدم، ابليس را از جنس خود مى پنداشتند، وليکن خداى تعالى او را مى شناخت و با تحريک حميت و عصبيت او، آنچه را که در نفس او پنهان بود، آشکار ساخت، و در نتيجه صراحتا گفت: «خلقتنى من نار و خلقته من طين».
و در الدر المنثور است که ابونعيم، در کتاب حليه و ديلمى، از جعفر بن محمد، از پدرش و او، از جدش، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»نقل کرده اند که فرمود: اولين کسى که دين را به رأى خود قياس کرد، ابليس بود. خداى تعالى فرمود تا بر آدم سجده کند. او در جواب گفت: «من از او بهترم، مرا از آتش و او را از گِل آفريدى».
امام جعفر بن محمد «عليهما السلام»، پس از نقل اين روايت اضافه کرد که: هر کس امر دين را به رأى خود قياس کند، خداوند او را در قيامت با ابليس قرين مى سازد. براى اين که در دنيا همان کارى را کرده، که ابليس کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۷۲
و در کافى، به سند خود، از عيسى بن عبدالله قرشى نقل مى کند که گفت: روزى ابوحنيفه بر امام صادق وارد شد. حضرت به وى فرمود: اى اباحنيفه! به من خبر رسانده اند که تو به قياس عمل مى کنى؟ گفت: آرى، عمل به قياس مى کنم. حضرت فرمود: زنهار! قياس مکن که اولين کسى که قياس کرد، ابليس بود، آن موقعى که گفت: «مرا از آتش و او را از گِل آفريدى».
در کتاب عيون اخبار الرضا، از اميرالمؤمنين «عليه السلام» نقل کرده که فرمود: ابليس اولين کسى بود که کفر ورزيد و منشأ پيدايش و انتشار کفر شد.
مؤلف: اين روايت را عياشى، نيز از امام صادق «عليه السلام» نقل کرده.
در کافى، از امام صادق «عليه السلام» نقل شده که در ضمن حديثى فرمود: اولين معصيتى که حکايت از نخوت درونى مى کرد و از روى کبر سر زد، از ابليس بود.
مؤلف: بيان اين روايت در سابق گذشت.
در تفسير قمى، از امام صادق «عليه السلام» روايت شده که فرمود: «استکبار»، اولين معصيتى بود که خداوند بدان نافرمانى شد.
مؤلف: در بيان سابق ما گذشت که ريشه استکبار، انانيت و خود را مستقل از خداى تعالى دانستن است، همچنان که روايت قبلى هم اين معنا را داشت.
در نهج البلاغه، در ضمن خطبه اى که امام «عليه السلام» خلقت آدم را وصف مى کند، چنين آمده است: «و استادى الله سبحانه الملائکة وديعته لديهم و عهد وصيته إليهم فى الاذعان بالسجود له و الخشوع لتکرمته، فقال سبحانه: اسجدوا لآدم، فسجدوا إلا إبليس اعترته الحمية و غلبت عليه الشقوة...».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۷۳
مؤلف: در اين خطبه نکته اى است که ادعاى قبلى ما را مبنى بر اين که «آدم در اين قصه به عنوان مثالى که انسانيت را مجسم مى سازد، ذکر شده و خصوصيتى در شخص او نبوده»، تأييد مى نمايد و آن نکته اين است که امام «عليه السلام» امر به سجده را متوجه به ابليس و جنود او دانسته و خصوصيتى براى شخص ابليس قائل نشده، و نيز معلوم مى شود که اين داستان در عين اين که داستان است، يک جريان تکوينى را حکايت مى کند.
در مجمع البيان از امام باقر «عليه السلام» نقل کرده که در معناى جمله «ثم لآتينهم من بين أيديهم و من خلفهم و عن أيمانهم و عن شمائلهم...» فرمود: منظور از اين که «از جلو آنان در مى آيم»، اين است که آخرت را در نظرشان موهون مى سازم.
و مراد از اين که گفت: «از پشت سرشان در مى آيم»، اين است که آنان را امر مى کنم به اين که اموال را جمع نموده و از دادن حقوق خدا خوددارى کنند و آن را براى ورثه بگذارند.
و مراد از اين که گفت: «از طرف راست آنان در مى آيم»، اين است که دين آنان را به وسيله جلوه دادن گمراهى ها و آرايش شبهات تباه مى سازم. و مقصود از اين که گفت: «از طرف چپ آنان در مى آيم»، اين است که لذات را آن قدر مورد علاقه شان قرار مى دهم، که محبت شان به آن از هر چيز ديگرى بيشتر شود.
در تفسير عياشى، از امام صادق «عليه السلام» نقل کرده که فرمود: به آن خدايى که محمد «صلى الله عليه و آله و سلم» را مبعوث کرد، عفريت ها و شيطان ها در اطراف مؤمن بيشتر است از زنبورهايى که در پيرامون گوشت، آمد و شد دارند.
در معانى الاخبار، از حضرت رضا «عليه السلام» نقل کرده که فرمود: شيطان از اين جهت «ابليس» ناميده شد که از رحمت خدا بى نصيب شد. چون اين کلمه به معناى محروم و مأيوس از رحمت خدا است.
بهشت آدم، از باغ هاى دنيا بوده است
قمى، در تفسير خود مى گويد: پدرم براى من حديث کرد از امام صادق «عليه السلام» که شخصى از آن جناب پرسيد: آيا بهشت آدم، از باغ هاى دنيا بوده و يا از باغ هاى آخرت؟
حضرت در جواب فرمود: از باغ هاى دنيا بوده و همين ماه و خورشيدى که بر ما مى تابد، به آن بهشت مى تابيده. و اگر از باغ هاى آخرت مى بود، هرگز از آن اخراج نمى شد. چون آخرت، خانه خلود است. و پس از آن که خداوند آدم را در آن بهشت جاى داد، همه خوردنی ها را به جز يک درخت برايش مباح کرد. چون خلقت آدم طورى بود که بدون امر و نهى و غذا و لباس و مسکن و نکاح نمى توانست به سر ببرد، و سود و زيان خود را جز به راهنمايى خداوند تشخيص نمى داد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۷۴
پس ابليس بر او در آمد و گفت: اگر تو و همسرت از اين درخت بخوريد، فرشته خواهيد شد و براى هميشه در بهشت خواهيد زيست، و اگر نخوريد، خداوند بيرون تان خواهد کرد. آنگاه قسم خورد که خيرخواه آنان است، همچنان که خداى تعالى، از وى چنين نقل مى کند: «ما نهيکما ربکما عن هذه الشجرة إلا أن تکونا ملکين أو تکونا من الخالدين و قاسمهما أنى لکما لمن الناصحين».
آدم گفته او را پذيرفت و به اتفاق همسرش از آن درخت خورد و کارشان به آن جايى رسيد که خداى تعالى فرمود: «فبدت لهما سواتهما»، لباس هاى بهشتى شان از تن آنان فرو ريخت، ناگزير از برگ درختان بهشتى خود را پوشانيدند، و خداوند خطابشان کرد که: «ألم أنهکما عن تلکما الشجرة و أقل لکما إن الشيطان لکما عدو مبين - آيا به شما نگفتم که از اين درخت نخوريد...؟
در جواب چنين عرض کردند: «ربنا ظلمنا أنفسنا و إن لم تغفر لنا و ترحمنا لنکونن من الخاسرين». خداوند در جواب شان چنين فرمود: «اهبطوا بعضکم لبعض عدو و لکم فى الارض مستقر و متاع إلى حين». يعنى تا روز قيامت.
در کافى، از على بن ابراهيم، از امام صادق «عليه السلام» روايت شده که فرمود: پس از آن که آدم از بهشت بيرون شد، جبرئيل بر او نازل شد و گفت: مگر اين نبود که خداوند تو را به دست خود آفريد و از روح خود در تو دميد و ملائکه را به سجده بر تو واداشت و کنيز خود، حوا را همسرت کرد و در بهشت جاى داده، همه آن ها را بر تو مباح نمود؟ و مگر اين نبود که تو را رو به رو خطاب نمود و از خوردن آن درخت نهى کرد؟ با اين حال چرا از آن خوردى و خداى تعالى را نافرمانى کردى؟
آدم گفت: چه کنم، ابليس فريبم داد و قسم خورد که من خيرخواه تو هستم، و من کجا خيال مى کردم که يکى از مخلوقات خدا، به اسم خدا به دروغ سوگند ياد کند؟
مؤلف: در سوره بقره، در ذيل آيات همين داستان، تعداد ديگرى از روايات راجع به آن نقل شد، و به زودى در جاى مناسب، باز هم تعدادى از آن روايات نقل خواهد شد - ان شاء الله تعالى -.
در تفسير قمى، از امام صادق «عليه السلام» حديثى روايت شده که آن جناب در ضمن آن حديث، اين داستان را چنين نقل کرده اند: سپس ابليس گفت: پروردگارا! آيا با اين که تو خداوند عادلى و هرگز ستم روا نمى دارى، ثواب اعمال گذشته مرا نمى دهى؟ فرمود: از مثوبات آخرت نمى دهم، وليکن از لذايذ دنيا هر آنچه بخواهى، بگو تا در پاداش عبادت هايت به تو بدهم. ابليس اولين چيزى را که از خدا درخواست کرد، اين بود که خدايا مرا تا روز قيامت زنده بدار.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۷۵
خداى تعالى نيز، درخواستش را پذيرفت. آنگاه درخواست کرد مرا بر فرزندان آدم مسلط کن. اين را نيز پذيرفت. باز هم درخواست کرد که مرا مانند خون در سراسر وجود آنان راه ده. فرمود: راهت دادم.
سپس درخواست کرد براى بشر، هيچ فرزندى به وجود نيايد، مگر اين که براى من دو فرزند به وجود آيد، و من آدميان را ببينم و آنان مرا نبينند، و من به هر صورتى که بخواهم، بتوانم در برابر آنان به آن صورت در آيم.
خداى تعالى، اين ها را نيز پذيرفت. ابليس قانع نشد، و گفت خدايا بيشتر از اين به من بده. فرمود: من براى تو و ذريه تو در سينه هاى بشر، جايى و قرارگاهى دادم. اين جا، ابليس قانع شد و گفت: مرا بس است: «فبعزتک لاغوينهم أجمعين إلا عبادک منهم المخلصين».
ملائکه و شياطين، به تغيير ذات خود قدرت ندارند و به شکل های مختلف در نمی آيند
مؤلف: بحث گذشته ما معناى اين حديث را به خوبى روشن مى سازد، و حاجت به توضيح ديگرى نيست، و آنچه گفته: «و من به هر صورتى که بخواهم، بتوانم در برابر آنان به آن صورت در آيم»، معنايش اين نيست که من ذات خود را به هر طورى که بخواهم، تغيير دهم، و بيش از اين دلالت ندارد که من به هر نحوى که بخواهم در حواس انسان تصرف کنم.
بنابراين، اين که بعضى از علما گفته اند: «اجماع علما بر اين است که ابليس و ذريه او، از طايفه جن و مانند ساير اجنه، اجسامى هوايى و لطيف اند و به هر شکلى که بخواهند، در مى آيند. حتى شکل سگ و خوک، ولى ملائکه اجسام لطيفى هستند که به هر شکلى در مى آيند، جز به شکل سگ و خوک»، سخنى نادرست است. زيرا ظاهر اين کلام اين است که ملائکه و شيطان ها، قدرت بر تغيير ذات خود دارند و اين حرفى است که نه از عقل، دليلى بر آن هست و نه از نقل.
اجماعى هم که ادعا کرده اند، در حقيقت اتفاق در فهم است، و چنين اجماعى را اگر خود ما به دست بياوريم، حجت نيست، تا چه رسد به اين که ديگران آن را نقل کنند. وقتى اجماعى در کار نبود، باقى مى ماند کتاب و سنت. و مآخذ قرآنى و روايتى اين داستان، همان بود که ما ذکر کرديم، و ديديد که از آن چنين چيزى استفاده نمى شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۷۶
همچنين مسأله ذريه ابليس و کثرت آن ها، چيزى جز اين در دست نيست که ذريه ابليس بسيارند و همه از خود او منشعب شده اند. اما اين انشعاب از راه تناسلى است که ما داريم و يا راه تخم گذارى و جوجه کشى است و يا به نحوى ديگر است، براى ما معلوم نيست، و مانند بسيارى از چيزها، راهى براى فهم آن نداريم.
بله، در بين روايات، چند روايت ديده مى شود که دلالت دارند بر اين که «ابليس با خودش ازدواج مى کند و يا تخم مى گذارد و جوجه در مى آورد. و يا براى ابليس دو ران و يک عضو تناسلى نر و ماده است، که خودش با خود جفت شده و در هر روز، ده بچه مى زايد، و بچه هايش، همه نرند و در بين آنان ازدواج و توالد و تناسل نيست».
وليکن هيچيک از اين روايات قابل اعتماد نيست. زيرا يا مرسل است و يا مقطوع است و يا موقوف. آن هم در مثل اين مطالبى که در آن، جز به آيه محکمه و يا حديث متواتر و يا حديث همراه با قرينه قطعى نمى توان اعتماد نمود. حتى اگر اين روايات با ظاهر قرآن هم منطبق مى شد، ممکن بود به اين وسيله تصحيح شود، وليکن مفاد هيچيک از آن ها با قرآن منطبق نيست.
در کافى، از على بن ابراهيم، از پدرش، از ابن ابى عمير، از حماد، از ابى عبدالله «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: هيچ دلى نيست مگر اين که داراى دو گوش است، بر در يکى از آن دو، گوش ملکى است که آدمى را ارشاد مى نمايد، و بر در ديگرى، شيطانى است که او را گمراه مى سازد. اين يکى مى گويد: بکن، آن ديگرى مى گويد: زنهار! مکن. شيطان مى گويد: معصيت کن، و ملک مى گويد: مکن. و اين گفته خداى تعالى است که مى فرمايد: «عن اليمين و عن الشمال قعيد ما يلفظ من قول إلا لديه رقيب عتيد».
در بحار، از کتاب شهاب نقل شده که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: شيطان در بنى نوع آدم، مانند خون است که در همه جاى بدن جريان دارد.
در صحيح مسلم، از ابن مسعود، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» روايت کرده که فرمود: هيچ کسى نيست مگر اين که خداوند قرين جنيش را بر او موکل نموده.
حضار عرض کردند: يا رسول الله! آيا تو هم قرين جنى دارى؟ فرمود: آرى، بر من هم موکل فرموده، الا اين که خداوند مرا کمک کرده و او را تسليم من ساخته، به طورى که ديگر مرا جز به خير دعوت نمى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۷۷
مؤلف: بعضى ها کلمه «اسلم» را که در روايت است، به ضم ميم خوانده و بعضى ديگر به فتح ميم.
در تفسير عياشى، از جميل بن دراج نقل شده که گفت: از امام صادق «عليه السلام» پرسيدم: آيا ابليس از ملائکه بود و يا مأمور بعضى از امور آسمان بوده؟ فرمود: از ملائکه نبود، وليکن ملائکه او را از جنس خود مى پنداشتند، و خدا مى دانست که او از آن ها نيست و در آسمان مأموريتى نداشت و شخصيت و احترامى هم نداشت.
جميل بن دراج مى گويد: از خدمت امام مرخص شده، نزد طيار آمدم و آنچه را شنيده بودم، برايش بازگو کردم. وى گفت: چطور از ملائکه نبود و حال آن که خداى تعالى، به ملائکه امر کرد که بر آدم سجده کنند؟ ناگزير برخاسته، خدمت امام آمديم. طيار همين سؤال را از آن جناب کرد.
حضرت در جواب فرمود: آيا خطابى که خداى تعالى مکرر به مؤمنان کرده و فرموده: «يا أيها الذين آمنوا» شامل منافقان هم مى شود، يا نه؟ طيار در جواب اعتراف کرد به اين که شامل منافقان، بلکه شامل اهل ضلالت و هر کسى که اقرار ظاهرى به دعوت اسلام داشته باشد، مى شود.
مؤلف: اين حديث رد بر رواياتى است که مى گويد ابليس از ملائکه بوده و يا خازن آسمان پنجم يا خازن بهشت بوده است.
رده:تفسیر المیزان