المیزان جلد۸ بخش۸
معناى «قسط»
«قسط»، بنابه گفته راغب، هم بهره عادلانه را گويند. خداوند مى فرمايد: «ليجزى الذين آمنوا و عملوا الصالحات بالقسط»، و «أقيموا الوزن بالقسط»؛ و هم به معناى جور و گرفتن بهره ديگران آمده. چيزى که هست، اين ماده «قسط» در باب إفعال، معناى اول را مى رساند. مانند: «و أقسطوا إن الله يحب المقسطين»، و در باب ثلاثى مجرد، معناى دوم را. مانند: «و أما القاسطون فکانوا لجهنم حطبا».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۹۱
پس بنا به گفته راغب، مقصود از جمله مزبور اين خواهد بود: «بگو پروردگار من امر به گرفتن بهره عادلانه و ملازمت ميانه روى در همه امور و ترک افراط و تفريط کرده»، و معلوم است که راه ميانه در عبادت اين است که مردم به سوى خدا بازگشت نموده، به جاى پرستش بت ها و تقليد از بزرگان قوم، به معابد در آمده، خدا را به خلوص عبادت کنند.
«و أقيموا وجوهکم عند کل مسجد» - اين جمله به حسب ظاهر، معطوف است به چيزى که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» بايد به مردم برساند. براى اين که جمله «پروردگار من امر به ميانه روى کرده»، در حقيقت به منزله اين است که بفرمايد: «ميانه رو باشيد». و بنابراين، تقدير اين دو جمله چنين است: «بايد ميانه رو باشيد و روى خود را متوجه هر مسجد کنيد».
وجوهى که در معناى جمله: «أقيموا وجوهکم عند کل مسجد» گفته شده است
وجه هر چيز، آن قسمتى است که با آن، با چيزهاى ديگر روبرو مى شود، و اقامه وجه در هنگام عبادت در يک انسان کامل، عبارت از اين است که: خود را طورى سازد و آن چنان حواس خود را تمرکز دهد که امر به عبادت، قائم به او شود و او بتواند آن امر را به طور کامل و شايسته و بدون هيچ نقصى امتثال کند.
پس برگشت «اقامه وجه» در هنگام عبادت، به اين است که انسان در اين موقع دلش چنان مشغول خدا باشد، که از هر چيز ديگرى منقطع شود.
بنابراين، جمله «و أقيموا وجوهکم عند کل مسجد»، به ضميمه «و ادعوه مخلصين له الدين» اين معنا را افاده مى کند که: بر هر عابد واجب است که در عبادت خود، توجه را از غير عبادت، و در بندگى براى خدا، توجه را از غير خدا منقطع سازد. يکى از چيزهايى که غير خدا است، همان عبادت او است. پس عابد نبايد به عبادت خود توجه کند، زيرا عبادت توجه است، نه متوجه اليه، و توجه به عبادت، معناى عبادت و توجه به خدا بودن آن را از بين مى برد.
مفسران را در معناى جمله «و أقيموا وجوهکم...»، اقوال ديگرى است:
يکى اين که: «در نماز به طور مستقيم متوجه قبله هر مسجدى شويد». ديگر اين که: «در موقع سجده که همان موقع نماز است، متوجه آن نقطه اى شويد که خدا دستور داده، و آن نقطه کعبه است».
ديگر اين که: «وقتى در مسجدى وقت نمازى را درک کرديد، همان جا نمازتان را بخوانيد، و نگوييد باشد تا به مسجد محل خود برگرديم».
ديگر اين که: «در موقع نمازهايى که بايد به جماعت گزارد، به سوى مسجد برويد». و نيز از آن جمله است که: «خدا را به خلوص اطاعت کنيد و در عبادت، بت ها را شريک او مگيريد».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۹۲
اين وجوه و معانى، صرف نظر از اين که آيه شريفه از آن انصراف دارد، وجوهى نيست که بتوان آيه را به آن حمل نمود. زيرا سه وجه اول آن، با وضعى که مسلمين در موقع نزول اين آيه داشتند، نمى سازد. براى اين که اين سوره در مکه نازل شده و آن روز، کعبه قبله مسلمين نبوده و مسلمانان، مساجد مختلف و متعددى نداشتند.
وجه آخرى هم، گرچه با معنايى که ما ذکر کرديم، نزديک است، ولى اخلاصى را که از آيه استفاده مى شود، آن طور که بايد بيان نمى کند و در حقيقت معناى آيه مورد بحث نيست، بلکه معناى آيه «و ادعوه مخلصين له الدين» است.
==معناى جمله: «کما بدأکم تعودون»==
«کَمَا بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ فَرِيقاً هَدَى وَ فَرِيقاً حَقَّ عَلَيهِمُ الضلَالَةُ ...»:
در معناى اين جمله و کيفيت ارتباطش به ماقبل، چند احتمال است:
احتمال اول که سياق کلام هم ظهور در آن دارد، اين است که جمله: «فريقا هدى و فريقا حق عليهم الضلالة»، حال از فاعل «تعودون» باشد، و همين حال وجه مشترکى باشد که بازگشت را شبيه به ابتداى خلقت نموده و معنايش اين باشد که: «شما در قيامت، مانند آن روزى که خداى تان آفريد، دو گروه خواهيد بود»، نظير آيه: «و لقد جئتمونا فرادى کما خلقناکم اول مرة»، که حشر انفرادى مردم را در قيامت، به خلقت انفرادى آنان تشبيه مى کند.
اين است آن معنايى که از ظاهر سياق استفاده مى شود، و اما آنچه را که ديگران احتمالش را داده و گفته اند جمله «فريقا هدى...»، حال از خصوص عامل خودش است و وجه شباهت «عود» به «بدء» چيز ديگرى است که در کلام ذکر نشده، و آن به گفته بعضى، «تنها بودن در خلقت و حشر». و به گفته بعضى ديگر، اين است که: «هم خلقت نخستين آنان از خاک بوده و هم حشرشان از خاک خواهد بود».
و به گفته بعضى ديگر، اين است که: «خلقت دوم آنان براى خدا با خلقت بار اولشان فرقى نداشته و خداوند به هر دو قادر است»؛ وجوهى است که دلالت آيه بر آن ها بسيار بعيد است.
و ثانيا حذف کردن وجه شباهت با اين که ذکر آن لازم است، و در عوض ذکر کردن چيزى که مورد حاجت نيست، جز خلط و اشتباه فايده اى ندارد. توضيح بيشتر اين اشکال به زودى خواهد آمد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۹۳
کلمه «بدء» ظهور دارد در ابتداى خلقت دنيوى انسان، نه مجموع زندگى او که از کلام بعضى ها استفاده مى شود.
بعضى از مفسران، آيه را چنين تفسير کرده اند که: «شما مبعوث خواهيد شد به همان صورتى که مى ميريد. مؤمن با ايمان خود و کافر با کفر خود». چون از اين کلام بر مى آيد که کلمه «بدء» را به معناى زندگى دنيا گرفته و خواسته است آيه را چنين معنا کند: «شما که در دوران زندگى دنيوى تان مخلوق خدا بوديد و خداوند فرقه اى از شما را هدايت و فرقه اى را گمراه نمود، در آخرت نيز دو فرقه خواهيد بود»، و اين معنا صحيح نيست.
زيرا کلمه «بدء» در امورى که داراى استمرار و امتداد است، به معناى آغاز آن و اولين جزء وجود آن است، نه تمامى آن. در آيه مورد بحث هم، اين کلمه در خطاب به انسان واقع شده که موجودى است داراى استمرار، و معناى آن ابتداى وجود انسان است، نه سرتاسر زندگى دنيوى او.
علاوه بر اين که اين آيه، تتمه آياتى است که ابتداى خلقت بشر و داستان سجده ملائکه را بيان مى کند.
پس مراد از «بدء» در اين آيه، آغاز آفرينش نوع بشر است که در اول داستان گفته شده، و از آن جمله، اين بود که پس از اين که ابليس را رجم نمود، به وى فرمود: «اخرج منها مذؤما مدحورا لمن تبعک منهم لاملئن جهنم منکم أجمعين»، و در اين وعده اش، بنى نوع بشر را به دو گروه تقسيم کرد: يکى آنان که صراط مستقيم را دريافتند. و يکى آنان که راه حق را گم کردند. اين يکى از خصوصيات ابتداى خلقت بشر بود که در عودشان نيز اين خصوصيت هست.
آيات ديگرى هست که اين خصوصيت را به بيان صريح ترى توضيح داده. از آن جمله فرموده است: «قال هذا صراط علىّ مستقيم إن عبادى ليس لک عليهم سلطان إلا من اتبعک من الغاوين». خداوند در اين آيه به قضاى حتمى خود، مردم را دو طايفه کرده:
يکى آنان که ابليس نمى تواند گمراهشان کند، و يکى آنان که به اختيار خود، او را پيروى مى کنند و در نتيجه گمراه مى شوند. همچنان که فرموده: «کتب عليه أنه من تولاه فإنه يضله»، و اين قضاى حتمى به گمراهى آنان، در اثر متابعتى است که از ابليس مى کنند. نه اين که متابعت شان از ابليس، اثر قضاى حتمى خدا باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۹۴
و نيز از آن جمله، آيه «قال فالحق و الحق أقول لاملئن جهنم منک و ممن تبعک منهم أجمعين» است، که دلالت دارد بر تفرق به دو فريق.
و چون چنين قضايى بوده، خداوند در آيه «قال اهبطا منها جميعا بعضکم لبعض عدو فإما يأتينکم منى هدى فمن اتبع هداى فلا يضل و لا يشقى و من أعرض عن ذکرى فإن له معيشة ضنکا و نحشره يوم القيمة أعمى...» فرموده است:
وقتى هدايت من به شما رسيد، هر کس هدايتم را پيروى کند، گمراه و بدبخت نمى شود، و هر کس از ذکر من اعراض نمايد، در دنيا به زندگى تنگى گرفتار مى شود و در آخرت نابينا محشورش مى کنيم.
احتمال دوم اين که جمله «کما بدأکم تعودون» در مقام تعليل مضمون کلام سابق باشد. بنابراين احتمال، معناى آن کلام و اين جمله چنين خواهد بود:
در اعمال خود ميانه رو باشيد و خود را براى خداى سبحان، خالص کنيد. زيرا خداى سبحان، آن موقعى که شما را آفريد، به قضاى حتمى خود، دو دسته تان کرد، و بنا را بر اين گذاشت که يک دسته را هدايت کند و دسته ديگر گمراه شوند. و بدانيد که به زودى، به همان گونه که خلق تان کرد، به سويش بازگشت مى کنيد. در آن روز نيز، يک دسته هدايت يافته اند و دسته ديگر کسانى خواهند بود که به خاطر پيروى شان از شيطان، دچار ضلالت اند. پس ميانه رو باشيد و خود را خالص کنيد، تا از آنانى باشيد که به هدايت خدا مهتدى شدند، نه از آنان که به ولايت و پيروى از شيطان، گمراه گشتند.
بنابراين احتمال، آيه مورد بحث همان مفادى را مى رساند که آيه: «و لکل وجهة هو موليها فاستبقوا الخيرات أينما تکونوا يأت بکم الله جميعا»، در مقام بيان آن است. چون اين آيه نيز با اين که مى فرمايد: «براى هر کسى وجهه و هدفى است که خواه ناخواه به سوى آن خواهد رفت و از آن تخلف نخواهد کرد. چه آن هدف سعادت باشد و چه شقاوت». در عين حال، به سبقت گرفتن در خيرات امر مى کند، و اين گرچه به حسب ظاهر تناقض است، زيرا اگر سعادت و شقاوت اشخاص حتمى و قهرى است،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۹۵
ديگر معنا ندارد که امر به سبقت در خيرات کند، وليکن با کمى دقت معلوم خواهد شد که مى خواهد بفرمايد براى هر يک از شما سرنوشت معينى از بهشت و دوزخ و سعادت و شقاوت هست، و ممکن نيست کسى راهى غير از اين دو راه داشته باشد. پس در خيرات سبقت گيريد، باشد که از اهل سعادت و بهشت شويد، نه از اهل دوزخ و شقاوت.
و همچنين مفاد آيه مورد بحث اين است که: «شما همان طورى که در ابتداى خلقت به قضاى پروردگار، دو جور و دو دسته خلق شديد، در آخرت نيز به دو فريق به سوى خدا بازگشت خواهيد کرد. پس در کارهايتان ميانه روى کنيد و خود را براى خدا خالص سازيد، باشد که از فريق هدايت يافتگان باشيد، نه از آنان که ضلالت شان حتمى شده است».
احتمال سوم اين که: جمله «کما بدأکم تعودون»، کلامى تازه و غير مربوط به ماقبل باشد، و در عين تازه بودنش، به دعوت به قسط و اخلاصى که از سياق استفاده مى شد، نيز اشاره داشته باشد.
و اما جمله «إنهم اتخذوا الشياطين أولياء» - اين جمله علت ضلالتى را که جمله «حقت عليهم الضلالة» براى آنان اثبات مى نمود، تعليل مى کند، و از آن استفاده مى شود که گويا ضلالت و خسرانى که از مصدر قضاى الهى در حق ايشان صادر شده، مشروط به ولايت شيطان بوده است.
آيه «کتب عليه أنه من تولاه فانه يضله...»، و همچنين آيه «و قيضنا لهم قرناء فزينوا لهم ما بين أيديهم و ما خلفهم و حق عليهم القول فى أمم قد خلت من قبلهم من الجن والإنس انهم کانوا خاسرين» نيز، آن را افاده مى کند.
اگر انسان به جايى برسد که باطل را حق بپندارد، اميدى به رستگارى و هدايت يافتن او نيست
«و يحسبون أنهم مهتدون» -اين جمله نسبت به جمله قبل، به منزله عطف تفسير است، و معناى تحقق ضلالت و لزوم آن را تفسير نموده، مى فهماند انسان وقتى به راه باطل افتاد و از حق دور شد، مادامى که به باطل بودن آن اعتراف داشته و حق را از ياد نبرده، اميد برگشتن به حق در او هست، و اما اگر کارش به جايى رسيد که به حق بودن باطل ايمان پيدا کرد
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۹۶
و معتقد شد که راه هدايت، همان راهى است که او مى رود، آن وقت است که در گمراهى استوار شده و ضلالتش حتمى و براى هميشه اميد رستگاری اش قطع مى گردد.
پس وقتى چنين پندارى از لوازم ضلالت باشد، جمله «و يحسبون أنهم مهتدون»، به منزله تفسير جمله «حقت عليهم الضلالة» خواهد بود، همچنان که همين پندار در آيه «قل هل ننبئکم بالاخسرين أعمالا الذين ضل سعيهم فى الحيوة الدنيا و هم يحسبون أنهم يحسنون صنعا»، و آيه «إن الذين کفروا سواء عليهم ءأنذرتهم أم لم تنذرهم لا یؤمنون ختم الله على قلوبهم و على سمعهم و على أبصارهم غشاوة»، به عنوان يکى از لوازم ضلالت ذکر شده و آن را تفسير کرده است.
آرى، انسان تا زمانى که در مسير فطرت راه مى رود و بر طبق نواميس خلقت قدم بر مى دارد، حق را حق و سعادت را سعادت و خلاصه هر چيز را آن طور که هست، مى بيند، و در نتيجه، جز در برابر حق گردن نمى نهد، و جز براى راستى و درستى خاضع نمى شود، و جز چيزهايى را که خير و سعادتش در آن است، اراده نمى کند.
اين فطرت آدمى است، که اگر توفيق هم رفيق شد و انسان به راه هدايت افتاد، سعى مى کند تمامى مقاصد خود را با مصداق حقيقی اش تطبيق دهد. مثلا در عبادت که يکى از مقاصد او است، جز خدا را که مطلوب و مقصود حقيقى او است و بندگى در برابر او مصداق حقيقى عبادت است، نمى پرستد، و جز حيات دائمى که سعادت مطلوب او است، طلب نمى کند.
اما اگر توفيق رفيقش نشد و در نتيجه از راه، پرت و منحرف گرديد، دلش از حق به سوى باطل و از خير به سوى شر و از سعادت به سوى شقاوت بر مى گردد. آن وقت است که هواى نفس را معبود خود گرفته و شيطان را مى پرستد، براى بت ها سر فرود مى آورد، از عالَم ملکوت چشم پوشيده، دل به دنيا مى بندد، و چشم به زخارف مادى آن مى دوزد.
چنين کسى عقيده اش نسبت به هر عملى که انجام مى دهد، اين است که همين طور بايد آن را انجام داد، و خيال مى کند که در عمل خود راه راست را يافته است، در نتيجه باطل را به عنوان حق، و شر و شقاوت را به خيال خير و سعادت اخذ مى کند، و در عين اين که فطرتش سالم و محفوظ است، در مقام عمل فطرت خود را با غير آن تطبيق مى دهد.
خداى تعالى، در اين باره مى فرمايد: «يا أيها الذين أوتوا الکتاب آمنوا بما نزلنا مصدقا لما معکم من قبل أن نطمس وجوها فنردها على أدبارها».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۹۷
آرى، محال است کسى باطل را با اعتراف به باطل بودنش پيروى کند، و شقاوت را با علم به اين که شقاوت و خسران است، طلب نمايد، همچنان که در اين باره نيز فرموده: «فطرة الله التى فطر الناس عليها لا تبديل لخلق الله».
و اين نه تنها انسان است که چنين نمى کند، بلکه هيچ علت و سببى جز غايتى را که سازگار با طبع او است، هدف همت قرار نمى دهد، و جز کارهايى که خير و سعادتش را تأمين کند، مرتکب نمى شود، و اگر هم احيانا به انسانى و يا سببى از اسباب ديگر بر خوريم که بر خلاف اين قاعده عملى را انجام داده، يا اثرى را از خود نشان داده است، بايد اين برخورد خود را سطحى دانسته و آن را تخطئه کنيم.
اختلاف مفسران در بيان ارتباط آیه: «کما بدأکم تعودون...»، با آيات قبل از آن
اين است آن معنايى که دقت و تأمل در آيه آن را اقتضا مى کند، و همان طورى که گفتيم، استفاده اين معنا وقتى است که جمله «فريقا هدى...»، حال از ضمير «تعودون» باشد و وجه شباهت «عود» را به «بدء» بيان کند، چه اين که آن را متصل به ماقبل و مبين علت آن بدانيم، و يا آن که آن را جمله اى مستأنفه بگيريم.
و اما مفسران ديگر، گويا همه در اين معنا اتفاق دارند که جمله «فريقا هدى»، حالى است که تنها کيفيت «عود» را بيان مى کند، نه «عود» و «بدء» را، و چنين پنداشته اند که جهت اشتراک و وجه شباهت «عود» به «بدء» چيز ديگرى است که در کلام ذکر نشده است.
بله، کسانى هم ديده مى شوند که جمله مزبور را بيان کيفيت «عود» و «بدء» هر دو گرفته اند، وليکن اين اشخاص کسانى هستند که به منظور فرار از محذور جبر، منظور از «بدء» را سرتاسر زندگى دنيا و منظور از «عود» را، طول زندگى آخرت گرفته اند، نه ابتداى آن دو. و خواننده عزيز ملاحظه کرد که ما مقصود از «عود» و «بدء» را ابتداى وجود در اين دو نشأت گرفتيم و محذور جبر هم لا زم نيامد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۹۸
کوتاه سخن: مفسران بعد از اتفاق مزبور، در بين خود اختلاف کرده اند در اين که اين کلام چه ارتباطى به ماقبل خود دارد، و وجه اتصال آن به ماقبل چيست؟
بعضى گفته اند: اين کلام، مردم را از معاد بيم مى دهد، تا شايد که از ترس آن، احکام سابق الذکر را عمل کنند، و احتجاج مى کند بر مسأله معاد به مسأله ابتداى خلقت.
بنابراين، معناى اين جمله و جمله ماقبلش اين است که: خدا را به خلوص بخوانيد و از مجازات روز حشر بترسيد، و اگر مسأله حشر به نظرتان بعيد مى رسد، نظرى به ابتداى خلقت خود کنيد. آن خدايى که شما را از هيچ به وجود آورده، قادر است که بار ديگر مبعوث تان کند.
و اين وجه صحيح نيست. زيرا وقتى صحيح است که جمله مزبور بخواهد قدرت خدا را بر «عود» تشبيه کند، به قدرتش نسبت به «بدء»، و اگر اين جمله در صدد چنين تشبيهى بود، جا داشت به تعبير «کما بدأکم يبعثکم و يجازيکم» نازل مى شد، و به جاى اين که بفرمايد: «برگشت مى کنيد»، مجازات را که غرض اصلى از انذار با آن حاصل مى شود، صريحا ذکر مى کرد، و مى فرمود: «خداوند مبعوث تان مى کند و مجازات تان مى نمايد»، و حال آن که اين طور نفرموده. پس با اين وجه نمى توان اين جمله را به جمله قبل مربوط و متصل ساخت.
بعضى ديگر گفته اند: اين جمله احتجاج عليه منکران بعث است، و مربوط است به چند آيه قبل که مى فرمود: «فيها تحيون و فيها تموتون و منها تخرجون»، و حاصل معناى آن، اين است که: محشور کردن شما براى خدا کارى ندارد، و اين کار، مشکل تر از آفريدن تان نيست.
اشکالى که در وجه قبلى بود، در اين وجه نيز هست. بعلاوه اين که اين وجه، بدون دليل خود را به زحمت انداختن است.
بعضى ديگر گفته اند: اين جمله مستأنفه و کلام تازه اى است و هيچ ربطى به ماقبل خود ندارد. عده اى ديگر گفته اند: متصل به ماقبل خود هست، و معنايش اين است که: زنهار! خود را براى خدا خالص کنيد، که هر کسى به همان حالى مبعوث مى شود که با آن حال از دنيا رفته است، مؤمن بر ايمانش و کافر بر کفرش.
اين وجه نيز، مانند وجوه قبلی اش، از سياق آيه دور است و آيه بر آن دلالت ندارد.
«يَا بَنى آدَمَ خُذُوا زِينَتَکمْ عِندَ کلِّ مَسجِدٍ...»:
راغب مى گويد: کلمه «سرف» به معناى تجاوز از حد است، در هر عملى که انسان انجام مى دهد، وليکن اين معنا در انفاق مشهورتر است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۹۹
معناى «به همراه برداشتن زينت در موقع رفتن به سوى مسجد»، آرايش ظاهرى نيست، بلکه آرايشى است معنوى که مناسب با نماز و طواف و ساير عبادات باشد.
پس معناى آيه بر مى گردد به: امر به زينت کردن نيکو براى نماز و غير آن، و اطلاق آن شامل نماز اعياد و جماعات و نمازهاى يوميه و ساير وجوه عبادت و ذکر مى شود.
«و کلوا و اشربوا و لا تسرفوا...» - در اين جمله، دو امر اباحى و يک نهى تحريمى است که جمله «إنه لا يحب المسرفين»، نهى تحريمى مزبور را تعليل مى کند. و همان طورى که قبلا هم اشاره کرديم، اين امر و نهى و علتى که براى آن ذکر شده، همه از متفرعات داستان بهشت آدم است، و خطاب اين جمله مانند خطاب هاى آن داستان، عمومى است و اختصاص به يک دين و يک صنف ندارد.
پس اين که بعضى از مفسران گفته اند آيه «يا بنى آدم خذوا زينتکم عند کل مسجد»، دلالت دارد بر اين که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» مبعوث به جميع امم دنيا است. و همچنين اين که گفته اند خطاب در اين آيه، به حسب لغت، زنان را شامل نمى شود، وليکن به حسب شرع، آنان را به تبع مردها شامل مى شود، صحيح نيست. زيرا همان طورى که گفتيم، اين خطاب اختصاص به امت اسلام اختصاص ندارد و شمولش نسبت به زنان از ناحيه تغليب و وجود قرينه عقلى است، نه به حسب شرع.
«قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتى أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَ الطيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ»:
در اين آيه، به نوعى التفات حکمى مخصوص به اين امت از حکم عام سابق استخراج شده، همچنان که در جمله «ذلک من آيات الله لعلهم يذکرون»، و جمله «فإذا فعلوا فاحشة» نظيرش گذشت. استفهامى که در اين آيه است، استفهامى است انکارى.
کلمه «الزين» در مقابل معناى «الشين» است، و به معناى کارها و چيزهايى است که عيب و نقص را از بين ببرد، و «الشين»، به معناى هر چيزى است که مايه رسوايى و نقص انسان و نفرت اشخاص از او بوده باشد.
معناى اخراج زينت، در آیه: «قل من حرم زينة الله...»
«إخراج زينت»، استعاره اى است تخييلى و کنايه است از اظهار آن. آرى، اين خداى سبحان است که به الهام و هدايت خود، انسان را از راه فطرت ملهم کرده تا انواع و اقسام زينت هايى که مورد پسند جامعه او و باعث مجذوب شدن دل ها به سوى او است، ايجاد نموده، به اين وسيله نفرت و تنفر مردم را از خود دور سازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه :۱۰۰
پس گرچه به حسب ظاهر، به وجود آوردن زينت ها و ساير حوائج زندگى، کار خود انسان است، وليکن از آن جايى که به الهام خداوند بوده، در حقيقت، او ايجادش کرده و آن را از پنهانى به عرصه بروز و ظهور در آورده. چون مى دانسته که اين نوع موجود، محتاج به زينت است.
آرى، اگر انسان در دنيا به طور انفرادى زندگى مى کرد، هرگز به زينتى که خود را با آن بيارايد، محتاج نمى شد، بلکه اصلا به خاطرش هم خطور نمى کرد که چنين چيزى لازم است، وليکن از آن جايى که زندگی اش جز به طور اجتماع ممکن نيست، و زندگى اجتماعى هم قهرا محتاج به اراده و کراهت، حب و بغض، رضا و سخط و امثال آن است؛ از اين جهت خواه ناخواه به قيافه و شکل هايى بر مى خورد که يکى را دوست مى دارد و از يکى بدش مى آيد.
لذا معلم غيبى از ماوراى فطرتش به او الهام کرده تا به اصلاح مفاسد خود بپردازد، و معايب خود را بر طرف ساخته، خود را زينت دهد، و شايد همين نکته باعث شده که از انسان به لفظ «عباده» که صيغه جمع است، تعبير بفرمايد.
و اين زينت، از مهم ترين امورى است که اجتماع بشرى بر آن اعتماد مى کند، و از آداب راسخى است که به موازات ترقى و تنزل، مدنيت انسان ترقى و تنزل مى نمايد، و از لوازمى است که هيچ وقت از هيچ جامعه اى منفک نمى گردد، به طورى که فرض نبودن آن در يک جامعه، مساوى با فرض انعدام و متلاشى شدن اجزاى آن جامعه است.
آرى، معناى انهدام جامعه جز از بين رفتن حُسن و قبح، حب و بغض، اراده و کراهت و امثال آن نيست، وقتى در بين افراد يک جامعه اين گونه امور حکمفرما نباشد، ديگر مصداقى براى اجتماع باقى نمى ماند - دقت بفرماييد -.
«طيب» به معناى چيزى است که ملايم با طبع باشد، و در اين جا عبارت است از انواع مختلف غذاهايى که انسان با آن ارتزاق مى کند. و يا عبارت است از: مطلق چيزهايى که آدمى در زندگى و بقاى خود از آن ها استمداد مى جويد. مانند: مسکن، همسر و... براى تشخيص اين که کداميک از افراد اين انواع «طيب» و مطابق با ميل و شهوت او و سازگار با وضع ساختمانى او است، خداوند او را به حواسى مجهز کرده، که با آن مى تواند سازگار آن را از ناسازگارش تميز دهد.
اين مسأله که زندگى صحيح و سعيد آدمى مبتنى بر رزق طيب است، احتياج به گفتن ندارد، و ناگفته پيدا است که انسان وقتى در زندگى خود به سعادت مطلوبش نائل مى شود که وسيله ارتزاقش چيزهايى باشد که با طبيعت قوا و جهازاتش سازگار بوده، و با بقاى ترکيب خاصى که آن جهازات دارد، مساعد باشد. چون انسان به هيچ جهازى مجهز نشده، مگر اين که زندگی اش موقوف و منوط بر آن است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۰۱
بنابراين، اگر در موردى، حاجت خود را با چيزى که با طبعش سازگار نيست، برآورده سازد، نقصى به خود وارد آورده، و مجبور است آن نقص را به وسيله ساير قواى خود تتميم و جبران نمايد.
مثلا گرسنه اى که احتياج به غذا را به صورتى غير صحيح بر طرف مى سازد و بيش از اندازه لازم غذا مى خورد نقصى به جهاز هاضمه خود وارد مى آورد، و مجبور مى شود به وسيله دوا و اتخاذ رژيم ، جهاز هاضمه و غدد ترشحى آن را اصلاح نمايد، و وقتى اين عمل را چند بار تکرار کرد دواهاى مزبور از اثر و خاصيت مى افتد، و انسان براى هميشه عليل شده از انجام کارهاى حياتى اش که اهم آن فکر سالم و آزاد است باز مى ماند، و همچنين ساير حوائج زندگى.
علاوه بر اينکه تعدى از اين سنت انسان را به چيز ديگرى تبديل مى کند، و به صورت موجودى در مى آورد که نه عالم براى مثل او آفريده شده ، و نه امثال او براى عالم خلق شده اند. آرى ، انسانى که يکسره خود را به دست شهوات بسپارد و بکوشد که تا آخرين مرحله امکان و قدرت از لذائذ حيوانى و شکم و شهوت و امثال آن تمتع ببرد انسانى است که مى خواهد در ظرفى زندگى کند که عالم هستى برايش معين نکرده و به راهى رود که فطرت برايش تعيين ننموده است .
خداى سبحان در اين آيه شريفه، زينت هايى را سراغ مى دهد که براى بندگانش ايجاد نموده، و آنان را فطرتا به وجود آن زينت ها و به استعمال و استفاده از آن ها ملهم کرده، و معلوم است که فطرت الهام نمى کند، مگر به چيزهايى که وجود و بقاى انسان منوط و محتاج به آن است.
در وضوح اين امر، همين بس که هيچ دليلى بر مباح بودن چيزى بهتر از احتياج به آن نيست. زيرا احتياج به حسب وجود و طبيعت خاص انسانى خود دليل است بر اين که خداى تعالى انسان را طورى آفريده، که به آن چيز محتاج باشد. و به عبارت ديگر، با تعبيه قوا و ادوات انسان، رابطه اى بين او و بين آن چيزها برقرار کرده که خواه ناخواه، در صدد تحصيل آن ها بر مى آيد.
ذکر «طيبات از رزق» و عطف آن بر «زينت» و قرار داشتن اين عطف در سياق استفهام انکارى، اين معنا را مى رساند که اولا رزق طيب داراى اقسامى است. و ثانيا زينت خدا و رزق طيب را، هم شرع اباحه کرده، و هم عقل و هم فطرت. و ثالثا اين اباحه وقتى است که استفاده از آن از حد اعتدال تجاوز نکند، و گرنه جامعه را به انحطاط تهدید نموده، شکافى در بنيان آن ايجاد مى کند که مايه انعدام آن است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۰۲
آرى، کمتر فسادى در عالَم ظاهر مى شود و کمتر جنگ خونينى است که نسل ها را قطع و آبادى ها را ويران سازد و منشأ آن اسراف و افراط در استفاده از زينت و رزق نبوده باشد، چون انسان طبعا اين طور است که وقتى از جاده اعتدال بيرون شد و از مرز خود پا بيرون گذاشت، کمتر مى تواند خود را کنترل کند، و به يک حد معينى اکتفا نمايد، بلکه مانند تيرى که از کمان بيرون شود، تا آخرين حد قدرتش جلو مى رود، و چون چنين است سزاوار است که همه وقت و در همه امور در زير تازيانه تربيت کنترل شود، و به ساده ترين بيانى که عقل خود او آن را بپسندد، پند و اندرز داده شود.
رده:تفسیر المیزان