المیزان جلد۸ بخش۱۲
مراد از افترا بر خدا به کذب، در آيه «فمن أظلم ممن افترى...»
«فَمَنْ أَظلَمُ مِمَّنِ افْترَى عَلى اللَّهِ کَذِباً أَوْ کَذَّب بِآيَاتِهِ»:
اين آيه همان طورى که خاطر نشان ساختيم، متفرع بر مضمون آيه قبل است که جميع بنى نوع آدم را مخاطب قرار داده، مى فرمود: ما به وسيله پيغمبران، شرايع را به همه شما بنى نوع بشر ابلاغ نموديم. و اينک در اين آيه مى فرمايد: حال که خداوند دين عمومى خود را به جميع اولاد آدم ابلاغ کرده و آنان را به پاداش کسانى که به احکام دين شان عمل مى کنند، و کيفر کسانى که شانه خالى مى کنند، خبر داده.
پس با اين حال آيا ستمگرتر از کسى که از عمل به دين استنکاف بورزد، يافت مى شود؟ هرگز! کيست ستمگرتر از کسى که يا به دروغ به خدا افترا مى بندد و يا به جاى پذيرفتن دين توحيد که انبيا به سوى آن دعوت مى کنند، دين ديگرى به خدا نسبت مى دهد؟ با اين که خداوند اعلام کرده به اين که انبيا «عليهم السلام»، واسطه هاى بين او و بين خلق و مبلغان دين اويند.
از اين جا معلوم مى شود که گرچه افتراى کذب بر خداى تعالى هر بدعتى را چه در اصول باشد و چه در فروع شامل مى شود، الا اين که مورد آيه خصوص اصول دين و انکار توحيد و شرک ورزيدن به خدا است، جمله «قالوا أين ما کنتم تدعون من دون الله» نيز دلالت بر اين اختصاص دارد.
«أُولَئک يَنَالهُُمْ نَصِيبهُم مِّنَ الْکِتَابِ حَتى إِذَا جَاءَتهُمْ رُسلُنَا ...»:
منظور از «کتاب»، قضايى است که خداوند گذرانيده، و مقدراتى است که در مورد عمر، معيشت، بى نيازى، صحت، مال و اولاد انسان و ساير بهره هاى حياتى او حتمى نموده، به دليل اين که آن را مقيد و محدود به آمدن «رسل» فرموده، که مراد از آن، همان فرارسيدن اجل و مرگ است، و معلوم است که با فرارسيدن مرگ، زندگى دنيا با همه شؤونش خاتمه پيدا مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۴۱
و منظور از «نصيب از کتاب»، سهمى است که هر فردى از مقدرات دارد. و اين که فرمود: «بهره هر يک از آنان از کتاب به ايشان مى رسد»، و حال آن که به حسب ظاهر انسان به آن بهره ها مى رسد، نه آن بهره ها به انسان، براى اين است که دلالت کند بر اين که نصيب هر کس به طور مسلم به او خواهد رسيد، و چيزى که براى او مقدر نشده، مسلما برايش دست نخواهد داد.
بنابراين، معناى آيه چنين مى شود: کسانى که با ارتکاب شرک و عبادت بت ها به خداوند دروغ بسته و يا با رد همه احکام دين و يا بعضى از آن، آيات او را تکذيب نمودند، بهره شان از کتاب و آنچه که از خير و شر در حقشان مقدر شده، در خلال زندگى دنيوی شان به آنان خواهد رسيد، تا آن که اجل هايشان سر آمده و فرستادگان ما که همان ملک الموت و ياران اويند، بر ايشان نازل شده، جانشان را بستانند. آن وقت است که از ايشان سؤال مى شود کجايند آن شرکايى که براى خداوند اتخاذ کرده، آن ها را شفيع درگاه خدا مى دانستيد؟
در جواب مى گويند: ما نمى بينيم آن ها را، يعنى آن ها را آن اوصافى که برايشان قائل بوديم، نمى يابيم. آرى، عليه خود شهادت مى دهند به اين که در دنيا کافر بوده اند، چون با مشاهده حقيقت امر را مى بينند، و معلومشان مى شود که غير از خداى سبحان، چيزى نيست که مستقلا داراى نفع يا ضررى باشد، و آن نسبت ها که به اولياى خود مى دادند، همه خطا بوده.
اين آن مطالبى است که از آيه استفاده مى شود، و در آن جهاتى از بحث هست که در ذيل آيات ديگرى که از حيث مضمون شبيه به آنند، در سوره «انعام» و سوره هاى ديگر بحث شده است.
«قَالَ ادْخُلُوا فى أُمَمٍ قَدْ خَلَت مِن قَبْلِکم مِّنَ الْجِنِّ وَ الانسِ»:
اين خطاب از ناحيه خود پروردگار است، نه ملائکه که واسطه هاى او در مسأله موت و غير آنند. مخاطبان به اين خطاب، به حسب سياق لفظ بعضى از کفارند، که قبل از ايشان امت هايى مانندشان از جن و انس بوده و درگذشته اند، ظاهر سياق چنين است، وليکن خطاب در معناى اين است که فرموده باشد: «داخل شويد در آنچه که داخل شدند گذشتگان و آيندگان شما»، و اگر سياق را آن طور منتظم نمود، براى اين است که زمينه را براى ذکر مشاجرات اهل دوزخ و اعتراضاتى که هر تازه واردى به دوزخيان قبل از خود دارد، فراهم نمايد، چنان که مى فرمايد: «إن ذلک لحق تخاصم أهل النار».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۴۲
اين آيه دلالت دارد بر اين که از طايفه جن، امت هايى هستند که بر خلاف ابليس - که تا روز قيامت زنده است - به اجل هاى معين و معلومى مى ميرند.
«کلَّمَا دَخَلَت أُمَّةٌ لَّعَنَت أُخْتهَا»:
اين يکى از مشاجرات دوزخيان است، که هر کدام که در آتش داخل مى شوند، کسانى را که قبل از ايشان وارد شده اند، لعنت مى کنند. يعنى مى گويند: از رحمت خدا و از هر چيز ديگرى دور باشى. کلمه «اخت» در اين جا به معناى مثل و مانند است.
«حَتى إِذَا ادَّارَکوا فِيهَا جَمِيعاً...»:
کلمه «ادارکوا» در اصل «تدارکوا» بوده، و معنايش رسيدن به يکديگر است، يعنى تا آن که همه در آتش جمع شوند.
«قالت أخريهم لأوليهم» - «أولى» و «أخرى» يا به حسب رتبه است، و منظور از «أولى» رؤساى ضلالت و ائمه کفر است، که پيروان خود را در گمراهى کمک مى کنند، و يا به حسب زمان و مراد اسلاف و پيشينيان است که براى آيندگان خود فتح باب ضلالت کرده و راه کج را براى آنان هموار مى سازند.
کلمه «ضِعف» - به کسر ضاد و سکون عين - تکرار کننده هر چيزى را گويند. مانند عدد دو که تکرار کننده عدد يک است و عدد چهار که تکرار کننده عدد دو است. و گاهى آن را تنها به يک چيز سنجيده، مثلا مى گويند عدد دو، ضعف عدد يک و عدد چهار، دو ضعف آن است. و گاهى هم آن را به معناى چيزى مى دانند که به انضمام چيز ديگرى باعث تکرار شود. مانند واحد که به انضمام واحدى ديگر، عدد يک را تکرار مى کنند، و به اين اعتبار، عدد يک را «ضِعف» و عدد دو را «ضِعفان» مى خوانند. و همچنين عدد دو را که زوج است، «زوجين: مى گويند. در قرآن کريم هم، اين دو اعتبار به کار رفته، در آيه مورد بحث، عذاب دو چندان را «ضِعف»، و در آيه «ضِعفين من العذاب»، آن را «ضِعفين» خوانده.
مشاجره و گفتگوى دوزخيان با يکديگر
در جمله «قالت أخريهم لأوليهم ربنا هؤلاء أضلونا...»، يک نوع التفات لطيفى به کار رفته، و آن اين که در حين مخاطبه و مشاجره با يکديگر، خداى تعالى را مخاطب قرار داده و به يکديگر نفرين کردند، و اين التفات هم کار اشاره به ملزوم و افاده ملازمه را کرده و هم باعث ايجاز که نکته ادبى ديگرى است، گرديده و در نتيجه، از نقل دو محاوره و گفتگو، به نقل يکى اکتفا شده است. چون تقدير کلام اين است که:
طبقه بعدى، نخست به قبلى ها گفتند شما از ما ظالم تريد، براى اين که هم خودتان گمراه بوديد و هم ما را گمراه کرديد. لذا اميدواريم خداوند عذاب آتش شما را دو برابر کند - آنگاه رو به درگاه خدا آورده و عرض کردند: «پروردگارا! اينان ما را گمراه ساختند، پس عذابشان را دو چندان کن.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۴۳
خداوند هم در جوابشان فرمود: عذاب هر دوى شما، دو چندان است، وليکن نمى فهميد. آنگاه طبقه قبلى در جوابشان گفتند: شما از جهت خفيف بودن عذاب فضيلتى بر ما نداريد...».
بنابراين، معناى آيه چنين مى شود: «حتى إذا ادارکوا» تا آن که طبقه قبلى و بعدى با هم جمع شدند، «فيها» در دوزخ و مشاجره را به راه انداختند و «قالت أخريهم» و گفتند طبقه بعدى که يا به حسب مرتبه و يا به حسب زمان تابع طبقه قبلى بودند «لأوليهم» به طبقه قبلی شان - يعنى نياکان و پدرانى که قبل از آنان مى زيسته و طريق ضلالت را براى آنان هموار کرده بودند، و يا رؤسا و پيشوايان خود - شما ما را گمراه کرديد، پس خداوند عذابتان را از عذاب ما شديدتر کند. آنگاه به درگاه خدا روى آورده و گفتند: «ربنا هؤلاء أضلونا فآتهم عذابا ضعفا من النار»: خدايا! عذاب ايشان را دو برابر عذاب ما کن، چون هم خود گمراه بودند و هم باعث گمراهى ما شدند.
«قال» خداى تعالى فرمود: «لکلّ» عذاب براى اولى و آخرى هر دو، «ضعف» است، اما براى اولى. به جهت اين که هم خودشان گمراه بودند و هم ديگران را در گمراهى اعانت کردند. و اما براى شما، از اين جهت که هم خودتان گمراه بوديد و هم در اين گمراهى، به گمراه کردن آنان کمک کرديد و حرفه ايشان را پذيرفته و دعوتشان را اجابت کرديد، و با پيوستن به آنان، باعث سياهى لشکرشان شديد، «و لکن لا تعلمون»: نمى فهميد و نمى توانيد بفهميد.
چون فهميدن مقدار عذاب، فرع علم و ادراک است، و عذاب خود شما، شما را چنان احاطه کرده که نمى توانيد نسبت به مقدار عذاب آنان علم پيدا کنيد. تنها از دور مى بينيد که آنان نيز در آتش اند، و لذا خيال مى کنيد که عذاب آنان مثل عذاب شما است، آنان نيز همين خيال را مى کنند و حال آن که چنين نيست، هم عذاب آنان ضعف است، و هم عذاب شما.
بايد دانست که اين خطاب الهى، خطابى است از در قهر، تا هر دو طايفه با شنيدن آن ذليل تر و معذب تر شوند. لذا بنا به حکايت قرآن، طبقه قبلى پس از شنيدن جوابى که خداوند به نفرين طبقه بعدى داد، «قالت أوليهم لأخريهم» گفتند: «فما کان لکم علينا من فضل» کار شما بهتر از ما و عذابتان خفيف تر از عذاب ما نيست، «فذوقوا العذاب بما کنتم تکسبون»: بچشيد عذاب را به کيفر گناهانى که در دنيا کرديد.
«إِنَّ الَّذِينَ کَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَ استَکْبرُوا عَنهَا لا تُفَتَّحُ لهَُمْ ...»:
کلمه «سم» به معناى سوراخ و جمع آن «سموم» است، و کلمه «خياط»، مانند «مخيط»، به معناى سوزن است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۴۴
نفيى که خداوند از فتح درهاى آسمان کرده، با قطع نظر از جمله «و لا يدخلون الجنة» که دنبال آن ذکر شده، مطلق است. هم شامل فتح آن براى ورود و صعود ادعيه و اعمال آنان مى شود، و هم شامل فتح آن براى صعود ارواحشان، الا اين که جمله مزبور قرينه است بر اين که مقصود از نگشودن درهاى آسمان، تنها براى ورودشان به بهشت است. چون از ظاهر اين آيه و همچنين آيه «و فى السماء رزقکم و ما توعدون» بر مى آيد که بهشت در آسمان است.
«حتى يلج الجمل فى سم الخياط» - در اين جمله، ورودشان به بهشت تعليق بر محال شده، و اين تعليق بر محال کنايه است از اين که چنين چيزى محقق نخواهد شد، و بايد براى هميشه از آن مأيوس باشند، همچنان که گفته مى شود: «من اين کار را نمى کنم، مگر بعد از آن که کلاغ سفيد شود، و يا موش تخم بگذارد». در آيه مورد بحث، اين معنا را به کنايه فهمانده، چنان که در آيه «و ما هم بخارجين من النار» تصريح نموده. مطلب ديگرى که تذکرش لازم باشد در آيه نيست، جز اين که اين آيه به منزله تعليل مضمون آيه قبلى است.
«لهَُم مِّن جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَ مِن فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ ...»:
«جهنم»، اسمى است از اسماى آتش آخرت. بعضى گفته اند: اين لفظ از قول عرب که به چاه بسيار عميق «جهنام» مى گويد، اخذ شده. بعضى ديگر گفته اند که: اين کلمه لغتى است فارسى که در زبان عربى شايع شده است. «مهاد»، بسترى است گستردنى. گهواره اطفال را هم از اين جهت مهد مى گويند. «غواشى»، جمع «غاشيه» و به معناى ساتر و هر چيز پوشاننده است. روپوش زين را هم از اين جهت «غاشيه السرج» گويند.
اين جمله مى فهماند که عذاب به اهل دوزخ از پايين و بالا احاطه دارد.
«وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصالِحَاتِ لا نُکلِّف نَفْساً إِلا وُسعَهَا...»:
اين آيه و آيه بعدش، مقدمه حال مؤمن و کافر را بيان مى کند، تا زمينه را براى آيه «و نادى أصحاب الجنة أصحاب النار...» فراهم سازد.
جمله «لا نکلف نفسا إلا وسعها»، براى تقويت دل هاى مؤمنان و اميدوار ساختن آنان است. چون قبلا ايمان را به عمل صالح مقید کرده بود، و معلوم است کمتر کسى از مؤمنان موفق مى شود جميع اعمال صالح را انجام داده، و به مقتضاى کلمه «الصالحات» - که جمع با الف و لام و مفيد استغراق است - هيچ يک از اعمال صالح را ترک نکند، و اين خود باعث نوميدى بيشتر مؤمنان است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۴۵
لذا در جمله مورد بحث، به خاطر رفع اين نگرانى مى فرمايد: تکليف هر کس به قدر وسع و استطاعت او است. پس هر کس به قدر طاقت خود، اعمال صالح انجام دهد، ولو خود را به مشقت هم نيندازد، باز از اهل اين آيه و از اصحاب بهشت جاودان خواهد بود.
معناى «غِل» و اين که «غل»، از بزرگترين ناملايمات است
«وَ نَزَعْنَا مَا فى صدُورِهِم مِّنْ غِلٍّ تجْرِى مِن تحْتهِمُ الاَنهَارُ»:
«غِل»، به معناى کينه و عداوت و خشم درونى است. در ماده اين کلمه، معناى توسط به لطف و حيله خوابيده، يکى از مشتقات آن، کلمه «غلاله» است، که به معناى لباسى است که بين شعار و دثار پوشيده مى شود.
«غِل»، از بزرگترين ناملايماتى است که آدمى را مکدر مى سازد. چون هيچ کسى نيست که از آميزش و دوستى با ديگران بى نياز باشد، و دوستى با اشخاص تا زمانى قابل دوام است که از يکديگر حرکاتى که موافق طبع نيست، نبينند. چون اگر حرکات و توقعات طرف، مطابق ميل نباشد، الفت به خشم مبدل شده و همين خشم بر او، عيش را ناگوار مى سازد. روى اين حساب، اگر خداى تعالى انسان را طورى کند که هر چه هم از ديگران حرکات ناملايم ببيند، سينه اش تنگى نکند، در حقيقت بزرگترين نعمت را به انسان ارزانى داشته است.
جمله «تجرى من تحتهم الأنهار»، کنايه است از اين که صاحبان ايمان و عمل صالح، در آخرت در قصرهاى رفيع و عالى به سر مى برند.
«وَ قَالُوا الحَْمْدُ للَّهِ الَّذِى هَدَانَا لِهَذَا وَ مَا کُنَّا لِنهْتَدِى لَوْلا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ لَقَدْ جَاءَت رُسلُ رَبِّنَا بِالحَْقِّ»:
اين که نسبت حمد را به آنان داده، دلالت دارد بر اين که آنان را خالص براى خود کرده، يعنى کارشان را به جايى رسانيده که هيچ اعتقاد باطل و همچنين هيچ عمل زشت و باطلى ندارند، همچنان که در سوره «واقعه» درباره آنان فرموده: «لا يسمعون فيها لغوا و لا تأثيما إلا قيلا سلاما سلاما».
بنابراين، تنها چنين کسانى هستند که مى توانند خدا را آن طور که بايد و شايد توصيف و تحميد کنند، و توصيف خداى تعالى امر مبتذلى نيست که هر کسى از عهده آن بر آيد، همچنان که خود فرموده: «سبحان الله عما يصفون إلا عباد الله المخلصين». ما راجع به معناى حمد خداى تعالى و خصوصيات آن در تفسير سوره حمد بحث کرده ايم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۴۶
اين که گفتند: «هدانا لهذا و ما کنا لنهتدى لولا أن هدانا الله»، اشاره است به اين که هدايت کار خداى تعالى است، و انسان هيچ قدرت و اختيارى درباره آن ندارد. جمله «لقد جاءت رسل ربنا بالحق»، اعتراف به حقيقت داشتن وعده هايى است که خداوند به وسيله انبياى خود داده، و اين اعتراف و همچنين ساير اعترافاتى که در روز قيامت از طرف مصدر عظمت و کبريايى از مؤمن و کافر گرفته مى شود، خود ظهورى است براى قهاريت خداى تعالى و تماميت ربوبيت او، و اين اعتراف از ناحيه اهل بهشت شکر و از ناحيه دوزخيان اقرار به تماميت حجت پروردگار است، شايد به نظر ساده بعضى ها اعتراف دسته اول امرى پيش پا افتاده و مبتذل آيد، وليکن چنين نيست. اگر خداوند به ما توفيق دهد، در ذيل اين آيات بحثى مختصر درباره آن ايراد نموده، اثبات خواهيم کرد که اين اعتراف، يکى از حقايق عالى قرآن و بسيار قابل اهميت است.
«وَ نُودُوا أَن تِلْکُمُ الجَْنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ»:
اسم اشاره «تلکم» که مخصوص اشاره به دور است، در اين جا رفعت قدر و علو شان بهشت را مى رساند، نه دورى آن را. زيرا از ظاهر سياق به طورى که ديگران هم گفته اند، چنين بر مى آيد که اين ندا وقتى به آنان مى شود، که خود در بهشت منزل گرفته اند، و با اين حال، اشاره براى افاده دورى مسافت نخواهد بود.
توضيحى در مورد تعبير به اين که مؤمنان، بهشت را به ارث مى برند
در اين جا، سؤالى پيش مى آيد و آن اين که چرا اين آيه، بهشت را در مقابل اعمال صالحشان، ارث آنان قرار داده؟ و حال آن که معناى ارث، تملک مال و يا هر چيز قابل انتفاعى است از کسى که قبلا او مالک بوده و با زوال، ملک او به ديگرى منتقل شده، مانند فرزند که از پدر ارث مى برد، يعنى پدر مى ميرد و مالى باقى مى گذارد و فرزند آن را ارث مى برد. و يا انبيا که از دنيا مى روند و علم را براى بازماندگان و ورثه خود، يعنى علما به ارث باقى مى گذارند، و يا مردم مى ميرند و زمين و آنچه را که در آن است، براى مالک اصلی اش، خداى تعالى به ارث باقى مى گذارند. در همه اين موارد، معناى انتقال از غير در کلمه «ارث» نهفته است.
جواب اين سؤال اين است که در آيه مورد بحث نيز مى توان اين معنا را اعتبار کرد، براى اين که خداى تعالى بهشت را آفريد تا تمامى بندگانش با سرمايه عمل صالح آن را به دست آورند، ولى کفار با ارتکاب شرک و معاصى، خود را از آن محروم ساختند. در نتيجه بهشت به ارث مؤمنان در آمد.
پس در حقيقت، مؤمنان با عمل صالح خود آن را از ديگران ارث برده اند، چنان که مى فرمايد: «اولئک هم الوارثون الذين يرثون الفردوس»، و از قول اهل جنت مى فرمايد: «الحمد لله الذى صدقنا وعده و أورثنا الأرض نتبوء من الجنة حيث نشاء».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۴۷
راغب، در مفردات، درباره معناى آيه مورد بحث و ارث بهشت گفته است: «ارث» و «وراثت»، به معناى انتقال قهرى و بدون معامله دسترنج کسى است به غير. و به همين جهت، مالى را که از ميت به وارثش منتقل مى شود، «ميراث» - با قلب واو بالف - و «تراث» - با قلب واو به تاء - گويند. مانند آيه «و تأکلون التراث»، و روايت «اثبتوا على مشاعرکم فإنکم على إرث أبيکم»، و قول شاعر:
فتنظر فى صحف کالرباط * فيهن ارث کتاب محى
که در آن، «ارث» به معناى اصل و بقيه آمده اس . راغب اضافه کرده که: اين کلمه به معناى منافعى که در تحصيلش رنج و زحمتى تحمل نشده، نيز آمده، و در آيه «تلک الجنة التى أورثتموها»، و آيه «اولئک هم الوارثون الذين يرثون»، به معناى نعمت گوارا است، و منظور از ارث در آيه «و يرث من آل يعقوب» نبوت و فضيلت است، نه مال دنيا.
چون مال دنيا در نظر انبيا «عليهم السلام» ارزش آن را ندارد که دل بر او ببندند و به آن افتخار کنند. کمتر کسى از انبيا در صدد تحصيل مال بر آمده، همچنان که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: «کسى از ما گروه انبيا ارث نمى برد و آنچه از خود باقى گذاريم، صدقه است». يعنى: آنچه از ما بماند، علم است که صدقه اى است مشترک ميان همه امت.
و نيز فرموده: «علما ورثه انبيايند»، که از آنان علم و فضيلت را به ارث مى برند.
و اگر لفظ ارث را به کار برده، براى اين است که اين علم و فضيلت را بدون ثمن و منتى به دست مى آورند. و نيز به على (رضى الله عنه ) فرمود: «تو اى على! برادر و وارث منى». پرسيد: از تو چه چيز ارث مى برم؟ فرمود: «همان چيزى که من از انبياى قبل از خودم ارث بردم، تو نيز از من کتاب خدا و سنت مرا ارث مى برى». و اگر خداى تعالى در قرآن کريم، خود را وارث خوانده، براى اين است که بازگشت جميع موجودات به سوى اوست.
خواننده محترم با مقايسه آنچه که ما گفتيم، با آنچه وى درباره معانى اين کلمه گفته، به خوبى مى فهمد که بيان ما روشن تر است. زيرا معانيى که او براى اين کلمه کرده، به يک اصل واحدى بر نمى گردد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۴۸
«وَ نَادَى أَصحَاب الجَْنَّةِ أَصحَاب النَّارِ...»:
اين آيه شريفه، کلامى را که بهشتيان با دوزخيان دارند، حکايت مى کند، و کلام مزبور، هم اقرارگيرى از دوزخيان است، و هم استهزايى است که بهشتيان از دوزخيان مى کنند. و اين نوع مسخره کردن، لغو و باطل نيست تا صدورش از اهل بهشت معقول نباشد. چون سخريه وقتى باطل است که از آن هيچ غرض صحيحى منظور نباشد، مانند استهزاى حق. اما اگر منظور معارضه به مثل و يا غرض حق ديگرى باشد، البته لغو نخواهد بود. همچنان که در آيه «و يصنع الفلک و کلما مرّ عليه ملأ من قومه سخروا منه قال إن تسخروا منا فإنا نسخر منکم کما تسخرون»، و آيه «إن الذين أجرموا کانوا من الذين آمنوا يضحکون * و إذا مروا بهم يتغامزون... فاليوم الذين آمنوا من الکفار يضحکون»، سخريه دو قسم آمده. يکى حق و يکى باطل.
وجه اختلاف تعبير در «وعدنا ربنا» و «وعد ربکم»، در آيه شريفه
و اما اين که چرا اهل بهشت نسبت به وعده اى که خداوند به دوزخيان داده گفتند: «ما وعد ربکم» و مفعول را که همان دوزخيان اند، ذکر نکردند، و نسبت به وعده اى که به خود آنان داده، گفتند: «ما وعدنا ربنا» و مفعول «نا» را ذکر کردند؟ شايد براى اين بوده که دلالت کند بر تشريف و احترام، و گرنه «ما وعدنا الله» نيز ظاهر در جميع وعده هايى است که خداوند به جميع مردم داده. چه وعده ثواب و چه وعده عقاب.
ممکن هم هست بگوييم اختلافى که متعلق اعتراف مؤمنان با متعلق انکار کفار داشته، باعث اين اختلاف تعبير شده. توضيح اين که: مؤمنان جميع جزئيات و خصوصياتى را که خداوند از امر معاد براى آنان بيان کرده، اثبات مى کردند، و کفار، اصل معاد را که مؤمن و کافر در آن مشترک اند، انکار مى نمودند. به شهادت اين که هر جا خداوند درباره معاد عليه کفار احتجاج فرموده، به جزئيات آن نپرداخته. مثلا فرموده: «و لو ترى إذ وقفوا على ربهم قال أليس هذا بالحق قالوا بلى و ربنا». و نيز فرموده: «و يوم يعرض الذين کفروا على النار أليس هذا بالحق قالوا بلى و ربنا».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۴۹
از همين جهت مؤمنان در مقام اعتراف گفته اند: «أن قد وجدنا ما وعدنا ربنا حقا»، و بدين وسيله به حقيت جميع خصوصيات و جزئياتى که خداوند به زبان انبياى کرامش براى آنان از امر معاد بيان کرده، اعتراف نموده اند، وليکن در سؤال از کفار، اسمى از خصوصيات معاد و جزئيات عذابش نبرده و درباره اصل آن پرسيده اند: «فهل وجدتم ما وعد ربکم حقا: آيا وعده پروردگارتان را حق يافتيد»؟ و نگفتند: «فهل وجدتم ما وعدکم ربکم حقا: آيا وعده هايى را که پروردگارتان به شما داده بود، حق يافتيد»؟
براى اين که وعده هايى که خداوند فقط به کفار داده، همان خصوصيات عذاب قيامت است، نه اصل قيامت. چون اصل قيامت، وعده اى است که هم به کفار داده و هم به مؤمنان.
به همين بيان، اشکالى هم که بعضى ها به آيه کرده اند، جواب داده مى شود، و آن اشکال اين است که:
بنابر آنچه که در علم کلام به ثبوت رسيده، وفاى به وعده پاداش واجب است، نه وفاى به وعده عذاب و کيفر. و با اين حال، چرا اين آيه از کفار اعتراف مى گيرد به اين که آنچه که در دنيا درباره عقاب و کيفر آخرت وعده داده بود، حق بوده؟ اين وقتى صحيح است که تحقق دادن به آن وعيدها، مانند وفاى به وعده خير، لازم باشد و حال آن که لازم نيست؟
در جواب مى گوييم: فرق است بين عقاب هاى خصوصى و بين اصل عقاب. آن عقابى که علماى کلام گفته اند، تنجيزش واجب نيست. عقاب هاى خصوصى است که چون حق خداى تعالى است مى تواند صرف نظر کند. به خلاف ثواب که حق عامل به عمل صالح است و ابطالش روا نيست. و اما اصل عقاب بر گناه و ابطال اساس مجازات بر نافرمانى، هيچ متکلمى نمى تواند آن را تجويز کند. زيرا مستلزم ابطال اصل تشريع اديان و اخلال به نظام عام بشرى است.
برخى در توجيه فرق بين «وعدنا ربنا» و بين «وعد ربکم» گفته اند: منظور از وعده در «وعدنا»، وعده هايى است که خداوند فقط به متقين داده، و منظور از آن در «وعد ربکم»، عموم وعده ها و ثواب و عقاب هايى است که به مؤمنان و کفار داده، و معلوم است که همه اين وعده ها، مخصوص کفار نيست، تا گفته شود: «وعدکم ربکم».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۵۰
اشکال اين توجيه، اين است که گرچه براى اصل فرق وجه صحيحى است، وليکن سؤال سائل و مستشکل را قطع نمى کند، زيرا سائل و آن کسى که اشکال مى کرد، دوباره مى پرسد: چرا اصحاب جنت، وقتى اعتراف خودشان را به زبان مى آورند، اکتفا مى کنند به اعتراف به حقانيت ثواب هايى که مخصوص خودشان است. و اما وقتى مى خواهند از کفار اقرار بگيرند، از ثواب و عقاب هر دو سؤال مى کنند؟
بعضى ديگر در توجيه فرق بين اين دو تعبير گفته اند: منظور از «ما وعد ربکم»، هم همان وعده هايى است که خداوند به مؤمنان اهل بهشت داده. چون اهل جهنم همان طورى که آتش خود را مى بينند، بهشت اهل ايمان را نيز مى بينند. اين وجه در سخافت و بطلان به حدى است که احتياجى به ابطال ندارد.
«فأذن مؤذن بينهم أن لعنة الله على الظالمين» - اين جمله فرعى است که بر تحقق اعتراف آن دو طايفه بر حقانيت وعده هاى خداى سبحان متفرع شده، و مقصود از «اذان»، اعلامى است که به هر دو طايفه شده. براى اين که مى فرمايد: «بينهم». و منظور از «لعنت»، راندن و دور کردن ستمکاران است از رحمت الهى، و اين ظالمين، با آيه «الذين يصدون عن سبيل الله و يبغونها عوجا و هم بالآخرة هم کافرون» تفسير شده.
پس «ظالمين»، عبارتند از کفار و منکران آخرت و معاندين حق، که همواره راه خدا را ناهموار و منحرف مى خواهند، و ديگران را نيز از سلوک آن باز داشته، منصرف مى سازند. و اين وصف، شامل منکران صانع و بى دينان هم مى شود. براى اين که خداى سبحان در کتاب مجيدش، مکرر فرموده که دين او و راهى که بندگان را به آن هدايت مى کند، همان راه انسانيتى است که فطرت خود انسان به آن دعوت مى کند، و جز آن دين و راهى نيست.
پس راهى که انسان در زندگى خود مى پيمايد، همانا راه خدا و دين الهى است، ليکن اگر آن را مطابق آنچه فطرت به سوى آن دعوت مى کند و سعادتش نيز در آن است، سلوک کرد، همان صراط مستقيم و اسلام است، که راه راست و دين پسنديده خدا مى باشد. و اگر آن را مطابق فطرت سلوک نکرد، خواه در خلال آن ايمانى به خدا و عبادت معبودى باشد، مانند دين هاى باطل و خواه خضوع و عبادتى در آن نباشد، مانند ماديت، در هرحال همان راه خدا است، که کج گرفته شده و اسلامى است که تحريف شده و نعمت خدا است، که کفران شده - دقت فرماييد -.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۵۱
اشاره به نفوذ حکم و امر انسان در قيامت
خداى تعالى در اين آيه، تصريح نفرموده به اين که اين مؤذن و منادى، از جنس بشر است و يا از جن است و يا از ملائکه، وليکن از تدبر در کلام مجيدش، چنين بر مى آيد که اين مؤذن از جنس بشر باشد. نه جن و نه ملک.
اما جن، براى اين که در سرتاسر کلام خداى تعالى، هيچ کجا ديده نمى شود که جن از طرف او، متصدى امرى از امور آخرتى انسان شده باشد. پس احتمال اين که مؤذن مزبور، از طايفه جن باشد، احتمال بى وجهى است.
و اما ملائکه، اين طايفه گرچه واسطه هاى امر خدا و حاملين اراده او هستند، و انفاذ اوامر او به دست ايشان است، و اجراى قضا و قدر او در مخلوقات محول به ايشان، و قرآن کريم هم درباره نفوذ تصرفات آنان در مسأله مرگ و بهشت و دوزخ تصريحاتى دارد.
از آن جمله، مثلا به ستمکاران مى گويند: «أخرجوا أنفسکم...»، و به اهل بهشت مى گويند: «سلام عليکم ادخلوا الجنة...»، و مالک دوزخ به دوزخيان مى گويد: «إنکم ماکثون...» و امثال اينها، الا اين که درباره محشر، که معرکه بعث و سؤال و تطاير کتب و وزن و حساب و جاى حکم فصل است، هيچ تصرف و امر و نهيى را براى ملائکه و هيچ موجود ديگرى اثبات نکرده، جز انسان که در ذيل آيات مورد بحث، از او چنين حکايت مى کند: «و نادوا أصحاب الجنة أن سلام عليکم».
و نيز از اصحاب اعراف حکايت مى کند که به يک دسته از مؤمنان مى گويند: «أدخلوا الجنة لا خوف عليکم و لا أنتم تحزنون»، و اين خود نفوذ حکم و امر انسان را در قيامت مى رساند. و همچنين درباره اوصاف روز قيامت مى فرمايد: «قال الذين أوتوا العلم إن الخزى اليوم و السوء على الکافرين». و نيز مى فرمايد: «و قال الذين أوتوا العلم و الإيمان لقد لبثتم فى کتاب الله إلى يوم البعث فهذا يوم البعث و لکنکم کنتم لا تعلمون».
اين آيات و همچنين آيات راجع به شفاعت و شهادت انسان، قرائنى است که احتمال انسان بودن مؤذن مزبور را در ذهن تقويت مى کند. در بحث روايتى آينده نيز، رواياتى خواهد آمد که اين معنا را تأييد مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۵۲
معناى «أعراف» و مراد از آن، در آيه شريفه
«وَ بَيْنهُمَا حِجَابٌ وَ عَلى الاَعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ کُلا بِسِيمَاهُمْ»:
معناى «حجاب» روشن است، و آن ساترى است که بين دو چيز حائل شود، و «اعراف»، به معناى قسمت هاى بالاى حجاب و تل هاى شنى و «عرف»، به معنى يال اسب و تاج خروس و قسمت بالاى هر چيزى است.
معلوم مى شود که اين کلمه به هر معنا که استعمال شود، معناى علو و بلندى در آن هست. و از اين که حجاب را قبل از اعراف ذکر کرده و همچنين از اين که فرموده: اهل اعراف مشرف بر جميع مردم از بهشتيان و دوزخيان اند، معلوم مى شود که منظور از «اعراف»، قسمت هاى بالاى حجابى است که حائل بين دوزخ و بهشت است، به طورى که اعرافيان در آن جا، هم دوزخيان را مى بينند و هم بهشتيان را.
«سيما»، به معناى علامت است. راغب در مفردات مى گويد: «سيما» و «سيميا»، به معناى علامت است، همچنان که شاعر گفته: «له سيمياء لا تشق على البصر». و در قرآن مى فرمايد: «سيماهم فى وجوههم». بنابراين، معناى «سومته»، «اعلمته» و معناى «مسومين»، «معلمين» است.
دقت در اين آيه و آيات بعدی اش، اين معنا را به دست مى دهد که حجاب مزبور بين دوزخيان و اهل بهشت قرار دارد، و مرجع ضميرى که در «بينهما» است، همان اهل دوزخ و بهشت است. از آيه «يوم يقول المنافقون و المنافقات للذين آمنوا أنظرونا نقتبس من نورکم قيل ارجعوا وراءکم فالتمسوا نورا فضرب بينهم بسور له باب باطنه فيه الرحمة و ظاهره من قبله العذاب» هم، که درباره محاوره و گفتگوى مؤمنان با منافقان است، اين معنا استفاده مى شود، و اين حجاب از اين جهت حجاب خوانده شده، که حائلى است بين دو طايفه اهل دوزخ و بهشت. نه از اين جهت که مانند حجاب هاى دنيا، پارچه اى باشد که از نخ بافته شده و در بين بهشت و جهنم آويزان شده باشد.
بنابراين معناى آيه اين مى شود که: در قسمت هاى بالاى حجاب، رجالى هستند که بر هر دو طرف مشرف اند. چون در محل مرتفعى قرار دارند، مردانى هستند که اهل جهنم و بهشت را به قيافه و علامت هايشان مى شناسند.
رده:تفسیر المیزان