تفسیر المیزان

المیزان جلد۸ بخش۱۴

دلالت جمله: «الذين اتّخذوا دينهم لهوا و لعبا»، بر اين که انسان ناچار از تدين به دين است جمله «الذين اتخذوا دينهم لهوا و لعبا»، دلالت دارد بر اين که انسان در هيچ حالى از احوال بى نياز از دين نيست. حتى آن کسى هم که سرگرم لهو و لعب است و زندگى خود را مخصوص اين کار کرده، به دين محتاج است. زيرا همان طورى که در تفسير آيه «الذين يصدون عن سبيل الله و يبغونها عوجا...» گفتيم: دين عبارت است از راهى که انسان در زندگى دنيا، چاره اى جز پيمودن آن راه ندارد. براى اين که خداوند دين را بر طبق فطرت خود بشر تنظيم کرده. پس دين با انسانيت انسان بستگى دارد و او را به سعادت حقيقى زندگی اش مى رساند، و با اين حال اگر آدمى از آن اعراض نمايد و به غير آن، يعنى به چيزهايى که انسان را جز به نتايج خيالى و لذايذ مادى و ناپايدار نمى رساند، سرگرم شود، در حقيقت دين خود را بازيچه گرفته، و زندگى مادى دنيا و سراب لذايذ آن، او را گول زده است. «فَالْيَوْمَ نَنساهُمْ کمَا نَسوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا»: همان طورى که گفتيم «نسيان» در اين آيه، به معناى فراموشى نيست، ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۶۷ چون خداوند چيزى را فراموش نکرده و از حال کسى غافل نمى شود، بلکه معنايش اين است که همان طورى که اين ها در دنيا ما را فراموش کردند، ما نيز امروز به لوازم زندگی شان نمى پردازيم. نظير اين آيه در اين که تکذيب آيات خدا را سبب نسيان خدا در قيامت قرار داده، آيه: «قال کذلک أتتک آياتنا فنسيتها و کذلک اليوم تنسى است». با اين تفاوت که در اين آيه، به جاى انکار آيات تنها نسيان را ذکر کرده است. «وَ لَقَدْ جِئْنَاهُم بِکِتَابٍ فَصلْنَاهُ عَلى عِلْمٍ ...»: در اين آيه، به ابتداى کلام، يعنى به آيه «فمن أظلم ممن افترى على الله کذبا أو کذب بآياته» برگشت شده، و روی هم رفته، معناى آن دو چنين است: «چه کسى از اين ها ستمکارتر است که با اين که ما حجت را بر ايشان تمام کرديم و اقامه بيان و برهان نموديم و کتابى بر ايشان نازل کرديم، مع ذلک دين ما را بازيچه گرفته و آيات ما را تکذيب کردند»؟ جمله «على علم»، متعلق است به جمله «لقد جئناهم» و متضمن احتجاج بر حقانيت کتاب است، و تقديرش چنين است که: ما کتاب حقى بر آنان نازل کرديم، و چطور حق نيست؟ و حال آن که نزولش به نظر ما بود و ما به مطالب آن اطلاع داشتيم. « هدى و رحمة لقوم يؤمنون» - يعنى در حالى که اين کتاب راهنماى جميع و رحمت براى خصوص مؤمنان است. و يا خصوص مؤمنان را هم رحمت است و هم به مطلوب شان مى رساند. البته معناى اول با مقام احتجاج مناسب تر است. «هَلْ يَنظرُونَ إِلا تَأْوِيلَهُ ...»: ضميرى که در «تأويل» است به «کتاب» بر مى گردد، در تفسير آيه «هو الذى أنزل عليک الکتاب منه آيات محکمات هن أم الکتاب و أخر متشابهات...» گفتيم: که در عرف قرآن تأويل به معناى حقيقتى است، که حکم و يا خبر و يا امر ظاهر ديگرى بر آن اعتماد داشته باشد، همان اعتمادى که ظاهر بر باطن و مثال بر ممثل دارد. بنابراين، اين که فرمود: «هل ينظرون إلا تأويله»، معنايش اين است که: آيا اينان که به خداوند افتراء مى بندند و در عين اين که قرآن حجت را بر آنان تمام کرده، آيات او را تکذيب مى کنند، انتظار اين را مى برند که خداوند همان حقيقتى را که موجب نزول بيانات قرآن و احکام آن و انذار و تبشير آن شده و در روز قيامت ظاهر خواهد شد، برايشان نمايان کند، لابد چنين انتظارى را دارند، و گرنه هرگز از پيروى و عمل به دستورهاى او سرپيچى نمى کردند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۶۸ آنگاه از حالشان در روز قيامت، که روز بروز تأويل است، خبر داده، مى فرمايد: «يوم يأتى تأويله يقول الذين نسوه...». يعنى وقتى در روز قيامت حقيقت امر برايشان معلوم شد، آن وقت به حقانيت شرايعى که انبيا برايشان آورده بودند، اعتراف خواهند کرد، و وقتى مى بينند دست شان از هر چيزى خالى است و با عمل هاى زشتى که مرتکب شده اند، خود را هلاک ساخته اند، ناچار يکى از دو چيز را مسئلت مى نمايند، باشد که مفاسدشان اصلاح شود. يا مى گويند: آيا شفيعى هست که ما را از هلاکتى که بر سرمان سايه افکنده نجات دهد؟ و يا التماس مى کنند: آيا ممکن است ما را به دنيا برگردانيد تا اين بار عمل صالح نموده و غير آنچه انجام داده ايم، انجام دهيم. و اين همان چيزى است که خداوند از ايشان حکايت مى کند، که مى گويند: «فهل لنا من شفعاء فيشفعوا لنا او نرد فنعمل غير الذى کنا نعمل». «قَدْ خَسِرُوا أَنفُسهُمْ وَ ضلَّ عَنهُم مَّا کانُوا يَفْترُونَ»: در اين جا گويى کسى مى پرسد غرض اينان از اين دو خواهش چه بوده؟ در جواب مى فرمايد: «قد خسروا أنفسهم»، به خاطر اين که به قيمت جان و گوهر ذات خود ضرر کردند. چون دين خود را لهو و لعب گرفته، انکار حق را بر تسليم در برابر حق ترجيح دادند، و حالا مى بينند بهانه ها و افتراهايى که در دنيا به هم مى بافتند و روى رسوائى خود را مى پوشاندند، امروز اعتبارى ندارد، و نيز مى بينند نجاتشان در اين است که يا کسى به دادشان برسد و اعمال فاسدشان را اصلاح کند و يا خودشان به دنيا برگشته، جبران نمايند. در جلد اول اين کتاب، در بحث شفاعت، در ذيل جمله «فهل لنا من شفعاء فيشفعوا لنا» گفتيم که اين جمله دلالت دارد بر اين که در قيامت شفعايى که براى مردم وساطت کنند، بسيارند، چون اگر شفيع روز محشر يکى بود، مى فرمود: «هل لنا من شفيع». بحث روايتى: (در ذيل آيات شريفه) در کافى، به سند خود، از محمد بن مسلم، از امام ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که در ذيل آيه «و ما أضلنا إلا المجرمون» فرمود: چون مجرمان مردم را به راه خود دعوت مى کنند. و اين همان مطلبى است که خداوند از مجرمان نقل کرده که موقعى که همه در دوزخ جمع مى شوند، مى گويند: ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۶۹ «قالت أخريهم لأوليهم ربنا هؤلاء أضلونا فآتهم عذابا ضعفا من النار». و نيز درباره آنان مى فرمايد: هر امتى که داخل دوزخ شود، امت ديگر را لعنت مى کند تا آن که با يکديگر روبرو شوند. آن وقت هر کسى از ديگرى تبرى جسته و هر کس ديگرى را لعنت مى کند، به اين معنا که با يکديگر احتجاج مى کنند. اين به آن مى گويد: تو مرا به اين جا کشانيدى. او جواب مى گويد. و همچنين، هر کسى مى خواهد کاسه را سر ديگرى بشکند، و ديگرى را به اعتراف وادار سازد، بلکه بدين وسيله خود را از عذاب عظيمى که او را احاطه کرده، برهاند. غافل از اين که امروز، روز قبول عذر و روز نجات نيست». مؤلف: اين که امام «عليه السلام» فرمود: «هر امتى که داخل دوزخ شود»، معناى آيه را نقل فرموده. و در الدر المنثور، در تفسير آيه «لا تفتح لهم أبواب السماء» مى گويد: ابن مردويه، از براء بن عازب نقل کرده که گفت: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، اين جمله را «لا يفتح لهم» - با ياء - قرائت فرمود. روايتى از پيغمبر اکرم «ص»، درباره کيفيت مرگ مؤمن و کافر و نيز در الدر المنثور مى گويد: طيالسى، ابن ابى شيبه، احمد، هناد بن سرى، عبد بن حميد و ابوداوود، در سنن خود و ابن جرير، ابن ابى حاتم، حاکم - وى روايت را صحيح شمرده -، ابن مردويه و بيهقى در کتاب عذاب قبر، همگى از براء بن عازب نقل کرده اند که گفت: ما با رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، به دنبال جنازه اى از انصار براى تشييع بيرون شديم. وقتى به قبر رسيديم که هنوز لحد را نچيده بودند، حضرت نشست. ما نيز در اطراف آن جناب نشستيم، ليکن چنان مرعوب و مجذوب بوديم، که تو گويى مرگ بر سرِ ما سايه افکنده، نفس از کسى بيرون نمى آمد. حضرت چوبى در دست داشت و آن را به زمين مى زد. ناگاه سر بلند کرد و دو يا سه نوبت فرمود: «پناه ببريد به خداوند از عذاب قبر». سپس فرمود: بنده مؤمن، اگر در دنيا دل از دنيا کنده باشد و دلبستگی اش، همه به آخرت باشد، در دمِ مرگ، فرشتگانى نورانى و سفيد روى، با کفن هاى بهشتى و حنوطى از حنوط بهشت نازل مى شوند و در چشم انداز مؤمن مى نشينند، به طورى که مؤمن همه را مى بيند. آنگاه ملک الموت فرود آمده، در بالين او مى نشيند و مى گويد: اى جان پاک! بيرون شو به سوى مغفرت پروردگارت و رضوان او. پس جانش مانند آبى که از دهان مشک فرو مى ريزد، بيرون مى آيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۷۰ آرى، شما جان کندن را غير اين مى بينيد، و به چشم شما طور ديگرى مى آيد. به هر حال، ملک الموت، آن جان را گرفته، همين که گرفت، نمى گذارند حتى يک چشم بر هم زدن در دست او بماند. فورا از او مى گيرند و در لاى حنوط و کفنش مى گذارند. بويى خوش تر از هر مشکى از آن برخاسته، و به اين ترتيب او را به آسمان بالا مى برند. از هيچ جمعيتى از ملائکه عبور نمى کنند، مگر اين که از درِ تعجب مى گويند: اين چه روح پاکى است! و در جواب مى شنوند: اين روح فلان، پسر فلان است. البته در اين جا بهترين اسم هاى او را به زبان مى آورند، تا آن که به اين منوال به آسمان دنيايش برسانند، در آن جا اجازه ورود خواسته، پس از کسب رخصت وارد مى شوند، در همين منزل مقربان هر آسمانى به پيشوازش مى آيند و هر کدام تا آسمانى که مأمور آن آسمان است، وى را بدرقه مى کند، و همچنين تا به آسمان هفتم برسد. در آن جا از ناحيه پروردگار خطاب مى رسد که: نامه بنده مرا در عليين بنويسيد، و او را به زمين برگردانيد. چون من بندگان مؤمن را از زمين آفريده ام و دوباره به زمين بر مى گردانم، و در قيامت از زمين بيرون شان مى آورم، و آن وقت روحشان را به جسدشان عودت مى دهم. پس روحش را به جسدش بر مى گردانند و آن دو ملک در قبرش فرود آمده، او را مى نشانند، و از او مى پرسند: «پروردگارت کيست»؟ در جواب مى گويد: «الله تعالى، پروردگار من است». مى گويند: «دينت چيست»؟ مى گويد: «دين من، اسلام است». مى پرسند: «اين مرد که در بين شما مبعوث شده، چه کاره است»؟ مى گويد: «رسول الله و فرستاده خداوند است». مى پرسند: «از کجا مى گويى»؟ مى گويد: «کتاب خدا را خواندم، و به او ايمان آورده و تصديقش نمودم». در اين جا از آسمان ندايى مى رسد که بنده مرا تصديق کنيد، و از بهشت برايش فرش و لباس برده، از قبرش درى به سوى بهشت باز کنيد. در نتيجه نسيم و بوى بهشت تا قبرش مى وزد و قبرش تا آن جا که چشمش کار کن،د فراخ شده، آن وقت مردى خوش رو و خوش لباس و خوشبو به نزدش مى آيد و به او مى گويد: بشارت باد تو را به چيزى که باعث مسرت تو است. اين بود آن روزى که در دنيا وعده داده شدى. مى پرسد: تو کيستى که از سر و رويت خير مى بارد؟ آن مرد مى گويد: من عمل صالح توأم. در اين جا، از فرط خوشحالى عرض مى کند: پروردگارا! قيامت را زودتر بپادار، تا زودتر به اهل و مال خود برسم. سپس رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: بنده کافر، وقتى به طرف آخرت و مرگ روى مى آورد و از دنيا نااميد مى شود، فرشتگانى سياه چهره با پلاس هايى خشن به استقبالش آمده و تا آن جا که چشمش کار کند، در چشم اندازش مى نشينند. آنگاه ملک الموت بر بالينش حاضر شده مى گويد: ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۷۱ اى جان خبيث! از بدن خود به سوى سخط و غضب پروردگار بيرون آى. و آنگاه مانند شانه که خس و خاشاک را از پشم تر مى گيرد، جان او را از کالبدش بيرون مى کشد. آنگاه پس از آن که روحش را گرفت، فرشتگان بدون لحظه اى درنگ آن را از دست وى گرفته و در آن پلاس ها نهاده بالا مى برند. در اين جا بويى گنديده تر از هر مردار از آن خارج شده، به هيچ جماعتى از فرشتگان عبور داده نمى شود، مگر اين که از درِ تعجب مى پرسند اين روح پليد از کيست؟ مى گويند: اين روح فلان بن فلان است، و در اين جواب زشت ترين اسماء او را به زبان مى آورند و همچنان او را مى برند تا به آسمان دنيا برسند، در آن جا اجازه ورود مى خواهند، وليکن در را به روى شان باز نمى کنند. در اين جا، رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، اين آيه را قرائت فرمود: «لا تفتح لهم أبواب السماء». سپس فرمود: خداى تعالى خطاب مى کند به فرشتگان که نامه اين شخص را در سجين، در پايين ترين طبقات زمين بنويسيد. ملائکه پس از شنيدن خطاب، روح او را به وضع خفت بارى دور مى اندازند. سپس رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» آيه: «و من يشرک بالله فکأنما خر من السماء فتخطفه الطير أو تهوى به الريح فى مکان سحيق» را تلاوت فرمود. آنگاه اضافه کرد که: روحش را در قبر به جسدش ملحق مى کنند. سپس دو ملک مأمور پرسش قبر، او را مى نشانند، و از وى مى پرسند: «پروردگار تو کيست»؟ در جواب مى گويد: «هاه هاه». مى پرسند: «دين تو چيست»؟ در جواب مى گويد: «هاه هاه، نمى دانم». مى پرسند: «اين مرد که در بين شما مبعوث شده بود، چه مى گفت»؟ باز در جواب مى گويد: «هاه هاه، نمى دانم». آنگاه از آسمان ندا مى رسد: اين بنده من دروغگو است. بسترش را از آتش فراهم کنيد و از قبرش درى به دوزخ باز کنيد، تا از حرارت دوزخ و سموم آن به او برسد، و قبر او چنان تنگ گردد که شانه هايش در هم خرد شود. آنگاه مردى زشت رو و کثيف و بدبو در برابرش مجسم شده، او را به وضع نکبت بارش بشارت مى دهد و مى گويد: اين همان روزى بود که در دنيا، انبيا فرارسيدنش را وعده مى دادند. مى پرسد: تو کيستى که از سر و رويت شر مى بارد؟ مى گويد: من عمل بد توأم. آنگاه سر به آسمان برداشته، عرض مى کند: پروردگارا! قيامت را بپامدار. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۷۲ مؤلف: اين روايت از روايات مشهورى است که غالب مؤلفين آن را به همين نحوى که ديديد، روايت کرده اند، و در معناى آن، روايات ديگرى از طرق شيعه، از ائمه اهل بيت «عليهم السلام» نقل شده که ما پاره اى از آن ها را در بحث روايتى تفسير آيه «و لا تقولوا لمن يقتل فى سبيل الله أموات...»، در جلد اول اين کتاب نقل کرديم. چند روايت ديگر درباره جهنم کافر و اهل دوزخ و در تفسير عياشى، از سعيد بن جناح روايت شده که گفت: عوف بن عبدالله ازدى، از جابر بن يزيد جعفى، از امام باقر «عليه السلام»، حديثى درباره جان کندن کافر براى من نقل کرد، که در آن مى گويد: امام فرمود: وقتى روح کافر را به آسمان مى برند، درهاى آسمان به رويش بسته مى شود، چنان که خداى تعالى فرموده: «لا تفتح لهم أبواب...» و خداوند مى فرمايد: او را برگردانيد، چون ما آنان را از خاک آفريده ايم و به خاک بر مى گردانيم و دوباره از خاک خارجشان مى کنيم. مؤلف: قريب به اين مضمون، روايتى در مجمع البيان از همان جناب نقل شده. و در کتاب الدر المنثور است که ابن مردويه، از عايشه نقل کرده که گفت رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، آيه «لهم من جهنم مهاد و من فوقهم غواش» را تلاوت فرمود و سپس گفت: مافوق جهنميان طبقاتى و در زير آنان طبقاتى است که معلوم نمى شود طبقات بالا بزرگتر است، يا طبقات پايين، فقط مى فهمند که طبقات زير آنان را به طرف بالا فشار مى دهد، و طبقات بالا آنان را به طرف پايين و آنان در بين اين دو طبقه در تنگنا قرار مى گيرند، همان طورى که نوک نيزه در آهن سر نيزه محکم کوبيده مى شود. و نيز، در آن کتاب از عبدالرزاق، ابن جرير، ابن منذر، ابن ابى حاتم و ابوالشيخ روايت کرده اند که همگى از على «عليه السلام» نقل کرده اند که فرمود: به خدا سوگند، آيه «و نزعنا ما فى صدورهم من غل» درباره ما اهل بدر (شرکت کنندگان در جنگ بدر) نازل شده است. مؤلف: با اين که اين جمله در بين آيات مورد بحث است و آيات مورد بحث هم در مکه نازل شده، بسيار بعيد به نظر مى رسد که جمله مزبور در جنگ بدر و يا درباره اهل بدر نازل شده باشد. شاهد ديگر اين معنا اين است که نظير اين جمله، يعنى آيه «و نزعنا ما فى صدورهم من غل إخوانا على سرر متقابلين»، در سوره «حجر»، که آن نيز سوره اى است مکى، واقع شده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۷۳ و نيز در کتاب مزبور، از ابن ابى حاتم، از حسن روايت شده که گفت: شنيدم که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: پس از اين که اهل بهشت از صراط مى گذرند، همه بازداشت مى شوند تا اگر در دنيا به يکديگر ظلمى کرده باشند، آن ظلم ها را جبران نمايند تا در موقع ورود به بهشت از يکديگر بغض و کينه اى در دل نداشته باشند. باز در همان کتاب، از نسائى و ابن ابى الدنيا و ابن جرير، در رساله ذکر الموت و ابن مردويه نقل مى کند که همگى از ابى هريره روايت کرده اند، که گفت: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: همه اهل دوزخ منزل هاى خود را در بهشت مى بينند، و اين خود حسرت بزرگى است براى آنان، همچنان که تمامى اهل بهشت منزل هاى خود را در دوزخ مى بينند، و اين خود باعث شکرگزارى بيشترى براى آنان است. و نيز از ابن ابى شيبه، احمد، عبد بن حميد، دارمى، مسلم، ترمذى، نسائى، ابن جرير، ابن منذر، ابن ابى حاتم و ابن مردويه، از ابى هريره و ابى سعيد نقل مى کند که از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نقل کرده اند که در تفسير جمله «و نودوا أن تلکم الجنة أورثتموها بما کنتم تعملون» فرمود: ندا مى شوند که هميشه سالم باشيد و مريض نشويد، و همواره متنعم باشيد و محروم و مأيوس نشويد، و دائما جوان بمانيد و دستخوش پيرى نگرديد، و تا ابد زنده بمانيد و نميريد. مؤلف: درباره معناى وراثت بهشت، روايات ديگرى است که إن شاء الله، به زودى خواهد آمد. رواياتى در این باره که مراد از «مؤذن»، در آیه «و اذّن مؤذن بينهم...»، على «ع» است در کافى و تفسير قمى، به سند خود، از محمد بن فضيل، از حضرت رضا «عليه السلام» روايت کرده اند که در ذيل «و أذن مؤذن بينهم أن لعنة الله على الظالمين» فرمود: آن مؤذن امير المؤمنين «صلوات الله عليه» است. مؤلف: اين روايت را عياشى نيز، از آن جناب و صاحب روضة الواعظين، از امام باقر «عليه السلام» نقل کرده اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۷۴ و در معانى الاخبار، به سند خود، از جابر جعفى، از حضرت ابى جعفر محمد بن على «عليهما السلام» نقل کرده که فرمود: پس از اين که امير المؤمنين «عليه السلام»، از جنگ نهروان به کوفه بازگشت شنيد که معاويه او را دشنام مى دهد و بر او خرده مى گيرد و اصحاب او را مى کشد. حضرت به خطبه ايستاد و در ضمن بياناتش فرمود: منم مؤذن در دنيا و آخرت، منم آن مؤذنى که خداوند درباره اش مى فرمايد: «فأذن مؤذن أن لعنة الله على الظالمين». و نيز مى فرمايد: «و أذان من الله و رسوله». مؤلف: يعنى مؤذن به آن اذان منم، و اين اذان، همان داستان تبليغ آيات برائت است، که جز على «عليه السلام»، کسى از عهده انجامش بر نيامد. در مجمع البيان است که حاکم ابوالقاسم حسکانى، به سند خود، از محمد بن حنفيه، از پدرش على «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: آن مؤذن منم. و نيز از حسکانى نقل کرده که به سند خود، از ابى صالح، از ابن عباس روايت کرده که گفت: براى على «عليه السلام»، در قرآن کريم اسمائى هست که مردم معناى آن را نمى دانند. از آن جمله «مؤذن» است در آيه شريفه «فأذن مؤذن بينهم». حضرت ندا خواهد داد: «ألا لعنة الله على الذين کذبوا بولايتى و استخفوا بحقى: لعنت خداوند بر کسانى که ولايت مرا تکذيب نموده و حق مرا سبک شمردند». مؤلف: آلوسى، در تفسير روح المعانى، در ذيل جمله «فأذن مؤذن بينهم...» مى گويد: اين مؤذن بنا به روايت ابن عباس، همان صاحب صور است. بعضى هم گفته اند: مالک متصدى دوزخ است. و بعضى گفته اند: فرشته ديگرى است غير صاحب صور و خازن دوزخ. و در روايات اماميه، که از رضا و ابن عباس نقل شده دارد که اين مؤذن على «کرم الله وجهه» مى باشد، و اين قول از طرف اهل سنت روايت نشده. علاوه بر اين که از مثل چنين امامى که در آن روز در حظيره هاى قدس جاى دارد، خيلى بعيد است که به عرصه محشر در آمده و چنين اعلامى بکند. صاحب تفسير المنار، وقتى اين کلام را از آلوسى نقل مى کند، مى گويد: ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۷۵ علماى رجال که درباره جرح و تعديل راويان اخبار و براى تشخيص راويان موثق و معتبر از غير موثق کتاب هايى نوشته و قواعدى تدوين کرده اند در قواعد خود اختلافات مذهبى را دخالت نداده اند، به شهادت اين که مى بينيم بسيارى از راويان اخبار را از قبيل عبدالرزاق و حاکم که از شيعيان على «عليه السلام» هستند، تعديل نموده و معتبر شمرده اند، و هيچ يک از اين علما نيست، مگر اين که عده بسيارى از رجال شيعه را توثيق و تعديل کرده اند. بنابراين، اگر سند اين گونه روايات را قبول کرديم و آن را معتبر دانستيم، ناگزير بايد مضمون آن را بپذيريم، و صرف اين که على «عليه السلام» در آن روز، در حظيره هاى قدس جاى دارد، مانع از اين نيست که در بين اهل محشر مؤذن باشد. علاوه بر اين که اگر بتوانيم براى چنين نسبتى به على «عليه السلام»، معنايى تصور کنيم که از فضائل و مثوبات آن جناب حساب شود روايت را قبول مى کنيم، هر چند سندش صحيح هم نباشد. البته اين وقتى است که روايات مذکور جعلى و يا معارض با روايت قوى ترى، از حيث سند و دلالت نبوده باشد. مؤلف: صاحب المنار جواب خوبى به آلوسى داده، ليکن بايد بگوييم که: رويه ما اماميه از اين هم متقن تر است. زيرا ما در غير از مسائل فقهى به طور کلى در هيچ مسأله اى چه اعتقادى و چه تاريخى و چه فضائل و چه غير آن، به خبر واحد عمل نمى کنيم، مگر اين که همراه خبر واحد قرينه هايى باشد که يا مفيد علم و يا حداقل مفيد اطمينان و وثوق شخصى باشد. تنها در مسائل فقه است که در حجيت رواياتش به وثوق نوعى اکتفا مى کنيم، آن هم بعد از آن که به دست بياوريم که روايت، مخالفتى با قرآن کريم ندارد. تفصيل اين بحث در کتب اصول فقه ما موجود است. توضیحی پیرامون مؤذن بودن على «ع»، در آخرت و اما اين که گفت: «اگر بتوانيم براى چنين نسبتى معنايى تصور کنيم که از فضائل آن جناب حساب شود...»، البته فضيلت بودن چنين سمتى جاى شبهه نيست. براى اين که اعلام حکم پروردگار در آخرت، مانند اعلام حکم يک حاکم دنيوى است در دنيا. اعلام کننده حکم، رابطى است که حکم حاکم را به محکومان مرتبط مى سازد و به نسبت شرافت و پستى حاکم، مقام و منزلت او نيز کم و زياد مى شود. و در اين آيه، حاکم پروردگار متعال است، و معلوم است که اعلام کننده احکام چنين خدايى، چه مقام و منزلتى را دارا است. قرآن کريم، چنين مقامى را براى بعضى ها اثبات نموده. مثلا درباره ابراهيم «عليه السلام» مى فرمايد: «و أذن فى الناس بالحج»، و درباره وساطت على «عليه السلام»، در ابلاغ آيات برائت مى فرمايد: ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۷۶ «و اذان من الله و رسوله إلى الناس...». «اذان» در اين دو مورد، به معنى اعلام احکام شرعى است که باعث استقرار حکم حاکم بر محکومان است، همچنان که اذان غير تشريعى باعث استقرار بعد از خدا و لعنت مطلق و دائم است. مانند: «فأذن مؤذن بينهم أن لعنة الله على الظالمين»، که ظهور حقايق وعد و وعيد را براى ستمکاران تثبيت مى کند. چون حقانيت وعده هاى الهى را از راه انبياء و پيغمبران خدا به دست آورده و مع ذلک انکار کردند - دقت فرماييد - و اگر صاحبان قدم هاى راسخى هستيد، در بحث از حقايق، مسامحه و سهل انگارى نکنيد. اميرالمؤمنين «عليه السلام»، در آن خطبه اى که نقل شد، هم مؤذن بودن در شرايع را براى خود اثبات کرده، و هم مؤذن بودن در آخرت را، و فرموده: «من، مؤذن در دنيا و آخرت هستم». و اين روايت، همان طورى که گفتيم، به طرق متعددى از طرق شيعه، از اميرالمؤمنين و امام باقر و امام رضا «عليهم السلام» روايت شده. و از طرق اهل سنت، به سند حاکم، از ابن حنفيه، از على «عليه السلام»، و از ابى صالح، از ابن عباس روايت شده. و اين حاکم، از کسانى است که رواياتش مورد پسند و در نقل حديث داراى ضبط است، و بيشتر رواياتش مربوط به تفسير، و منقول در کتب تفسير است، و عجيب اين جا است که شخصى همچون سيوطى، که بنايش بر نقل همه روايات او است، با اعتراف به اين معانى، اين روايت را نقل نکرده، و معلوم نيست چرا از نقل آن خوددارى کرده است. رواياتى درباره اصحاب اعراف در الدر المنثور، از ابوالشيخ و ابن مردويه و ابن عساکر، از جابر بن عبدالله روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: در قيامت ميزان را بپا داشته، حسنات و سيئات خلق را مى سنجند. کسى که حسناتش افزون بر سيئاتش باشد، اگرچه بسيار کم، داخل بهشت مى شود، و کسى که گناهانش افزون بر حسناتش باشد، اگرچه بسيار کم، به دوزخ مى رود. شخصى از آن جناب پرسيد: يا رسول الله! کسى که حسنات و سيئاتش برابر شد، چطور؟ فرمود: چنين کسانى اصحاب اعراف اند، که با آرزوى دخول در بهشت، از دخول در آن بى بهره اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۷۷ و نيز از ابن جرير و ابن منذر، از ابى زرعه بن عمر و بن جرير نقل کرده که گفت: شخصى از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» پرسيد: اصحاب اعراف چه کسانى هستند؟ فرمود: ايشان آخرين کسانى هستند که خداوند به حسابشان مى رسد، پس از آن که به حساب جميع بندگان رسيد، به اين گروه مى فرمايد: شما قومى هستيد که حسناتتان شما را از آتش بيرون کرد و تاکنون وارد بهشت نشده ايد. اينک شما آزاد شدگان من هستيد. در بهشت آزادانه بگرديد، و از ميوه هاى آن استفاده کنيد. مؤلف: قول به اين که اصحاب اعراف کسانى هستند که حسنات و سيئات شان با هم برابر باشد، از ابن مسعود و حذيفه و ابن عباس نيز، نقل شده است. در کافى، به سند خود، از حمزه طيار نقل کرده که گفت: امام صادق «عليه السلام» فرمود: مردم شش طايفه اند - تا آن جا که مى گويد - من عرض کردم: اصحاب اعراف چه کسانى هستند؟ فرمود: مردمى هستند که حسنات و سيئات شان برابر است. چون اگر خداوند چنين کسانى را به دوزخ ببرد، به جهت گناهان خود آنان است و اگر به بهشت داخل شان کند، به رحمت خود با آنان رفتار کرده است. و نيز در کافى، به سند خود، از زراره نقل کرده که گفت: امام ابوجعفر به من فرمود: درباره اصحاب اعراف چه مى گويى؟ عرض کردم: بالاخره از دو حال بيرون نيستند. يا مؤمن ند، يا کافر. اگر داخل بهشت شوند، مؤ من، و گرنه کافرند. فرمود: به خدا سوگند، نه مؤمن اند و نه کافر. چون اگر مؤمن بودند، در اعراف نمى ماندند، و مانند ساير مؤمنان داخل بهشت مى شدند، و اگر کافر بودند، باز در اعراف کارى نداشتند، و مانند ساير کفار، داخل دوزخ مى شدند، وليکن اينان قومى هستند که حسنات و سيئات شان برابر است. عرض کردم: سرانجام اهل بهشت اند، يا اهل دوزخ؟ فرمود: همان طورى که خداوند درباره آنان چيزى نفرموده، تو نيز چيزى مگو. عرض کردم: پس امر آنان را به خدا واگذار کنم؟ فرمود: بلى، همچنان که خداوند هم آنان را به مشيت خود واگذار کرده. اگر بخواهد، آنان را به رحمت خود داخل بهشت مى کند و اگر بخواهد، به کيفر گناهانشان به دوزخ مى برد، و ستمى هم به ايشان نکرده. عرض کردم: آيا کافر به بهشت مى رود؟ فرمود: نه. عرض کردم: غير کافر، به جهنم مى رود؟ فرمود: نه، مگر خدا بخواهد. اى زراره! اگر از اين که گفتم: «مگر خدا بخواهد»، تعجب کنى و آن را قبول نکنى، از حق خارج خواهى شد، و عقد ايمان و تصديقت گشوده خواهد گرديد. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه