المیزان جلد۸ بخش۱۵
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۷۸
اشکالی بر رواياتى که اصحاب اعراف را، صاحبان داراى حسنات و سيئات مساوى، تفسير مى کنند
مؤلف: اين روايات، همان طورى که مى بينيد، اصحاب اعراف را به کسى تفسير مى کند که حسنات و سيئاتش در ميزان برابر هم باشد، و اين که در بعضى از روايات دارد که جمله «لم يدخلوها و هم يطمعون»، کلام اصحاب اعراف است، با آيات اعراف منطبق نيست، و بيانش گذشت.
علاوه بر اين که در تفسير «و الوزن يومئذ الحق» گفتيم که ميزان، يا به رجحان حسنات سنگين مى شود، و يا به رجحان سيئات خفيف. و اما اين که حسنات و سيئات در ميزان با هم برابر باشد، فرض ندارد. چون معنا ندارد ميزان هم سنگين شود و هم سبک، و اگر هم فرض کنيم کسانى باشند که حسنات و سيئات شان با هم برابر باشد، چنين کسانى مانند کفار و مستضعفانى که حجت بر آن ها تمام نشده و در اثر ضعف مشاعر مکلف به تکليف نگرديده اند، اعمالشان سنجيده نمى شود.
بله، از روايت اخير چه بسا استفاده شود که منظور از کسانى که حسنات و سيئاتشان برابر است، همان مستضعفانى هستند که در انتظار امر خدايند، که اگر خواست، مشمول غفرانشان قرار دهد و اگر خواست، عذابشان کند. و خلاصه استفاده شود که برابرى حسنات و سيئات، کنايه از نبودن رجحان باشد.
بنابراين، اشکال وزن بر طرف مى شود، وليکن اشکال ديگرى در روايت باقى مى ماند و آن، اين است که با ظاهر آيات اعراف منطبق نيست. چون در اين آيات، براى اصحاب اعراف صفاتى ذکر شده که جز بر مردان فوق العاده و مقربان درگاه خدا و صدرنشينان مقام کرامت و سعادت تطبيق نمى شود، و معلوم است که مستضعفان، هرچه هم ما آنان را اهل سعادت بدانيم، داراى چنين مقامى نيستند.
در مجمع البيان، از ابو عبدالله «عليه السلام» نقل مى کند که فرموده است: اعراف تل هايى است بين بهشت و دوزخ که هر پيغمبر و يا وصى پيغمبر با گناهکاران امتش در آن جا مى ايستند، مانند سرلشکرانى که با ضعفاى لشکر خود، در قلب لشکر قرار مى گيرند. آنگاه وقتى نيکوکاران امتش راه بهشت را پيش مى گيرند، آن وصى پيغمبر به گناهکارانى که با او ايستاده اند، مى گويد: ببينيد برادران نيکوکار خود را، که به بهشت مى روند، لاجرم گناهکاران به آنان سلام مى کنند. اين است معناى «و نادوا أصحاب الجنة أن سلام عليکم»، و معناى جمله «لم يدخلوها و هم يطمعون»،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۷۹
اين است که اين گناهکاران هنوز خود داخل بهشت نشدند و اميدوارند که آن پيغمبر و يا امام، که همراه آنان است، شفاعت شان کند. و وقتى مى بينند که گناهکاران راه دوزخ را پيش گرفته و مى روند، از درِ تضرع مى گويند: «ربنا لا تجعلنا مع القوم الظالمين».
آنگاه اصحاب اعراف، يعنى انبياء و جانشينان ايشان، رجالى را از اهل عذاب صدا زده و از درِ شماتت مى گويند: جماعت شما و استکبارى که مى ورزيديد، شما را بى نياز نکرد، آيا اين همراهان ما نبودند که شما آنان را به خاطر فقر و فلاکت شان به بازى مى گرفتيد؟ و آنان را تحقير نموده، دنياى تان را به رُخ شان مى کشيديد؟ آنگاه رو به مستضعفان کرده، به امر خداوند مى گويند: «أدخلوا الجنة لا خوف عليکم و لا أنتم تحزنون».
مؤلف: مرحوم قمى، در تفسير خود، از پدرش از حسن بن محبوب، از ابى ايوب، از مرثد، از امام صادق «عليه السلام»، قريب به اين مضمون را نقل کرده است.
و اين روايت، به طورى که ملاحظه مى کنيد، به جاى کسانى که حسنات و سيئاتشان برابر است، صريحا مستضعفان را اسم برده، و آنگاه فرموده که در اين ميان جماعتى از مستضعفان هستند که اميد رفتن به بهشت را داشته و از رفتن به دوزخ به خدا پناه مى برند، و ديگر تفسير نمى کند که اين مستضعفان، همان اصحاب اعراف اند، که هر کسى را به سيماى مخصوصش مى شناسند، يا غير آنان.
بنابراين، انطباق مضمون اين روايت با آيات اعراف آسان است. فقط يک اشکال در آن هست و آن، ظهور آيات اعراف است در اين که کسانى که به اهل بهشت سلام مى دهند، مقربان اهل اعراف مى باشند، نه مستضعفان.
و بعيد نيست که روايات اين باب، دستخوش اشتباهات ناقلين روايت و کج فهمى آنان شده باشد. مثلا ممکن است رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» يا بعضى از امامان فرموده باشند که جماعتى از مستضعفان هستند که خداوند آنان را يا به شفاعت شفعاء و يا به مشيت خود داخل بهشت مى سازد. آنگاه راوى فرمايش آن جناب را در اثر نقل به معنا به اين صورت که مى بينى، در آورده باشد. مخصوصا اين اختلال در نقل به معنا و مضمون، در روايات وارده از ابن عباس و ابن مسعود و حذيفه و امثال آنان که مى گويد:
رجال اعراف کسانى اند که حسنات و سيئات شان برابر باشد، به خوبى به چشم مى خورد. چون اين دسته از روايات، اختلاف فاحشى در متن آن ها است. و همچنين روايت قمى، از امام صادق که اگر به دقت مطالعه شود، صدق ادعاى ما معلوم مى گردد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۸۰
در بصائر الدرجات، به سند خود، از جابر بن يزيد نقل کرده که گفت: از امام باقر «عليه السلام» پرسيدم: اعراف چيست؟ فرمود: رجال اعراف، محترم ترين خلق خداى متعال هستند.
مؤلف: سائل، رجال را با اعراف يکى دانسته، و لذا امام هم در جواب، بر طبق ارتکاز او جواب داده، و گويا سائل، اعراف را جمع عرف، به معناى عريف و عارف مى دانسته، همچنان که به اين معنا نيز، روايات زيادى وارد شده که پاره اى از آن در اين جا نقل خواهد شد.
چند روايت در مورد اين که ائمه اهل بيت «ع»، اصحاب اعراف هستند
و نيز در همان کتاب، به سند خود، از ابى بصير، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در تفسير «و على الأعراف رجال يعرفون کلا بسيماهم» فرموده: مائيم اصحاب اعراف. چون هر کسى را که ما بشناسيم (من عرفنا)، بازگشتش به سوى بهشت، و هر کسى را که ما نشناسيم (من انکرنا)، سرانجام کارش به سوى دوزخ خواهد بود.
مؤلف: جمله «من عرفنا و من انکرنا»، که در کلام حضرت است، ممکن است به صورت فعل و فاعل (او را شناختيم) باشد، و مى تواند فعل و مفعول (ما را شناخت) باشد. در صورت دوم، به همان معناى ساير روايات است که هر کس آنان را بشناسد، ايشان هم او را مى شناسند و هر که آنان را نشناسد، ايشان هم او را نمى شناسند.
و نيز در همان کتاب، به سند خود، از اصبغ بن نباته نقل کرده که گفت: در محضر مبارک اميرالمؤمنين «عليه السلام» بودم، مردى از آن جناب، معناى آيه «و على الأعراف رجال يعرفون کلا بسيماهم» را پرسيد.
حضرت در جوابش فرمود: اعراف مائيم که انصار خود را به سيمايشان مى شناسيم. اعراف، مائيم که کسى خدا را جز از راه ما نمى تواند بشناسد. اعراف، مائيم که در قيامت، بين بهشت و دوزخ مى ايستيم و کسى داخل بهشت نمى شود، مگر اين که ما او را شناخته، او نيز ما را بشناسد. و در آتش داخل نمى شود، مگر کسانى که ما را نشناسند و ما آنان را نشناسيم. اين است معناى آيه، و خداوند اگر مى خواست خود را به همه مردم مى شناسانيد، تا قدرتش را بشناسند و از درى که قرار داده، بر وى در مى آمدند، و خداوند ما را باب خود و صراط و سبيل خود قرار داده. همان بابى که هر کس بخواهد به درگاهش راه يابد، بايد از آن باب وارد شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۸۱
مؤلف: بصائر الدرجات، اين روايت را به سند خود، از مقرن، از امام صادق «عليه السلام» نيز روايت کرده است و مقصود از آن مرد، ابن الکواء است. و اين داستان را کلينى هم، در کافى، از مقرن نقل کرده که گفت: از امام صادق «عليه السلام» شنيدم که فرمود: ابن الکواء نزد اميرالمؤمنين «عليه السلام» آمد...
ظاهرا مراد از شناختن و نشناختن که در روايت است، محبت و بغض است، و معنايش اين است که داخل بهشت نمى شود، مگر کسى که او ما را به ولايت و محبت بشناسد و ما او را به اطاعت بشناسيم، و داخل دوزخ نمى شود، مگر کسى که او ما را به ولايت نشناسد و ما او را به اطاعت نشناسيم.
چون اگر مراد از معرفت، صرف شناختن بود، آن وقت با جمله «يعرفون کلا بسيماهم» منافات داشت. اين هم باز بعيد نيست که ناشى از تصرف راوى در الفاظ روايت باشد. به شهادت اين روايت که صاحب مجمع البيان، آن را از حاکم ابوالقاسم حسکانى، به سندى که خود داشته و آن را ذکر نکرده، از اصبغ بن نباته نقل مى کند. چون در اين روايت اصبغ مى گويد:
من در حضور حضرت امير المؤمنين «عليه السلام» نشسته بودم، که ناگاه ابن الکواء وارد شد، و از آن جناب معناى اين آيه را پرسيد؟
حضرت فرمود: واى بر تو اى ابن الکواء! اين مائيم که در قيامت بين آتش و بهشت مى ايستيم. پس هر کس ما را يارى کرده باشد، او را به سيمايش شناخته، داخل بهشتش مى کنيم، و هر کس ما را دشمن مى داشته، مى شناسيم و به دوزخ روانه اش مى کنيم.
و در تفسير عياشى، از هلقام، از ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که گفت: من از آن جناب معناى آيه «و على الأعراف رجال يعرفون کلا بسيماهم» را پرسيدم و عرض کردم معناى «و على الأعراف رجال» چيست؟
فرمود: شما در آن قبيله اى که هستيد، مردانى را سراغ داريد که همه افراد قبيله را از خوب و بد بشناسند؟ عرض کردم: بلى. فرمود: ما نيز از آن رجالى هستيم، که هر کس را به سيمايش مى شناسند.
مؤلف: در اين روايت، «اعراف»، جمع «عرف» گرفته شده، مانند «اقطاب»، که جمع «قطب» است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۸۲
و «عرف»، به معناى معروف از هر چيزى است، و بعيد نيست اين کلمه، مصدرى باشد به معناى مفعول که اگر چنين باشد، معناى: «و على الأعراف رجال» اين مى شود که: بر احوال و امور معروف آنان، رجالى موکل اند. و اين معنا، با آن که گفتيم اعراف به معناى قسمت هاى بالاى حجاب است و همچنين با آن رواياتى که مى گفت اعراف تل هايى است بين بهشت و دوزخ، منافات ندارد. براى اين که ممکن است اعراف به همان معنا باشد، و در عين حال معرفت هم که در ماده لفظ اعراف هست، معناى خود را در همه موارد استعمال حفظ کند.
اين مطلب را نبايد از نظر دور داشت که اخبار وارده از طرق ائمه اهل بيت «عليهم السلام» در معانى فوق و قريب به آن معانى بسيار زياد است، و آنچه را که ما در اين جا نقل کرديم، نمونه اى از آن بود.
و در تفسير برهان، از تفسير ثعلبى، از ابن عباس روايت کرده که گفت: اعراف، موضع بلندى است از صراط که على «عليه السلام»، عباس، حمزه و جعفر ذوالجناحين در آن جا قرار مى گيرند، و شيعيان خود را به سفيدى روى و دشمنان خود را به سياهى رويشان مى شناسند.
مؤلف: در بيان سابق همين روايت را از تفسير مجمع البيان، از ثعلبى، از ضحاک، از ابن عباس نقل کرديم.
و در الدر المنثور، از مسند حارث بن ابى اسامه، و از ابن جرير و ابن مردويه نقل کرده که همگى از عبدالله بن مالک هلالى، از پدرش روايت کرده اند که گفت:
شخصى خدمت رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» عرض کرد: اصحاب اعراف چه کسانى هستند؟ فرمود: قومى هستند که بدون اجازه پدرانشان براى جهاد در راه خدا خارج شده و در اين راه شهيد شدند. شهادت شان مانع مى شود از اين که به دوزخ روند، و نافرمانى پدران مانع مى شود از اين که به بهشت در آيند. و اين گونه اشخاص، آخرين کسانى خواهند بود که وارد بهشت مى شوند.
مؤلف: اين معنا، به طريق ديگرى، از ابى سعيد خدرى و ابى هريره و ابن عباس نيز روايت شده، و ما سابقا اشکال آن را بيان کرده، گفتيم که با ظاهر آيات راجع به اعراف منطبق نيست. علاوه بر اين که مسأله جهاد در راه خدا، اگر واجب عينى باشد، که اذن ندادن پدر آن را ساقط نمى کند، و اگر واجب عينى نباشد، بيرون شدن براى آن حرام است، و مسأله شهادت هم حرمتش را بر نمى دارد، مگر اين که شخص جاهل مستضعف باشد، که در چنين صورت، باز همان حرف هايى که درباره مستضعف بودن اصحاب اعراف زديم، در اين جا مى آيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۸۳
آيات ۵۴ - ۵۸ سوره اعراف
إِنَّ رَبَّکُمُ اللَّهُ الَّذِى خَلَقَ السمَاوَاتِ وَ الاَرْض فى سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ استَوَى عَلى الْعَرْشِ يُغْشى الَّيْلَ النهَارَ يَطلُبُهُ حَثِيثاً وَ الشمْس وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسخَّرَاتِ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الخَْلْقُ وَ الاَمْرُ تَبَارَک اللَّهُ رَب الْعَالَمِينَ(۵۴)
ادْعُوا رَبَّکُمْ تَضرُّعاً وَ خُفْيَةً إِنَّهُ لا يحِب الْمُعْتَدِينَ(۵۵)
وَ لا تُفْسِدُوا فى الاَرْضِ بَعْدَ إِصلَاحِهَا وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طمَعاً إِنَّ رَحْمَت اللَّهِ قَرِيبٌ مِّنَ الْمُحْسِنِينَ(۵۶)
وَ هُوَ الَّذِى يُرْسِلُ الرِّيَحَ بُشرَا بَينَ يَدَى رَحْمَتِهِ حَتى إِذَا أَقَلَّت سحَاباً ثِقَالاً سقْنَهُ لِبَلَدٍ مَّيِّتٍ فَأَنزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِن کلِّ الثَّمَرَاتِ کَذَلِک نخْرِجُ الْمَوْتى لَعَلَّکُمْ تَذَکرُونَ(۵۷)
وَ الْبَلَدُ الطيِّب يخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذِى خَبُث لا يخْرُجُ إِلا نَکِداً کذَلِک نُصرِّف الاَيَاتِ لِقَوْمٍ يَشکُرُونَ(۵۸)
«ترجمه آیات»
پروردگار شما خدايى است که آسمان ها و زمين را در شش روز آفريد. سپس بر عرش (و مقام تدبير امر اشياء) بر آمد، شب را با روز مى پوشاند، در حالى که روز، شتابان شب را مى جويد و (نيز) خورشيد و ماه و ستارگان را بيافريد، در حالى که رام فرمان اويند. هان! از آنِ او است آفرينش و امر، پر برکت است پروردگار جهانيان. (۵۴)
پروردگار خويش را از روى لابه و در نهان بخوانيد، زيرا او تجاوز کاران را دوست ندارد. (۵۵)
و در زمين پس از اصلاح آن، فساد نينگيزيد و او را از روى بيم و اميد بخوانيد، چون رحمت خدا به نيکوکاران نزديک است. (۵۶)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۸۴
و او است که در پيشاپيش رحمت (باران) خود، بادها را مژده دهنده مى فرستد، تا آنگاه که ابرى سنگين بردارد، آن را به سرزمين مرده برانيم، بدان وسيله آب فرو باريم و با آن آب از هر گونه ميوه ها (از زمين) بيرون آوريم، همچنان مردگان را بيرون آوريم، شايد شما متذکر شويد. (۵۷)
و سرزمين پاک، روئيدنيش به اذن خدايش بيرون مى آيد و آن که ناپاک است (گياهش)، جز اندکى ناچيز بيرون نمى آيد، همچنان آيات را مى گردانيم (و پياپى ذکر مى کنيم) براى مردمى که سپاسگزارند. (۵۸)
«بیان آیات»
اين آيات، متصل و مربوط به آيات قبل است. چون در آيات قبل، وبال شرک به خدا و تکذيب آيات او را بيان نموده، مى فرمود: گناه، انسان را به هلاکت ابدى و شقاوت هميشگى دچار مى کند. اين آيات هم همان بيان را تعقيب نموده و آن را تعليل مى کند به اين که پروردگار همه عالَم، يکى است، و تدبير همه امور به دست او است. بنابراين، شکر او و خضوع در برابرش بر همه واجب است. و اين يگانگى رب العالمين را به دو طريق تأکيد مى نمايد:
يکى از اين راه که: خداى تعالى، کسى است که آسمان ها و زمين را آفريده و امور آن را به نظام احسنى که جميع اجزاء و اطراف آن را به هم مرتبط مى سازد، تدبير مى نمايد. پس او به تنهايى رب العالمين است.
يکى هم از اين راه که: خداى تعالى، آن کسى است که براى جميع خلايق روزى فراهم نموده و انواع ميوه ها و غلات و هر رزق ديگرى را به عجيب ترين و لطيف ترين وجهى آفريده، و اين خود دليل بر اين است که پروردگار ديگرى براى عالَم نيست.
«إِنَّ رَبَّکُمُ اللَّهُ الَّذِى خَلَقَ السمَاوَاتِ وَ الاَرْض فى سِتَّةِ أَيَّامٍ»:
بحث درباره آسمان و شش روزى که خداوند، آسمان و زمين را در طول آن مدت آفريده، در تفسير سوره «حم سجده» خواهد آمد - إن شاء الله.
«ثُمَّ استَوَى عَلى الْعَرْشِ يُغْشى الَّيْلَ النهَارَ يَطلُبُهُ حَثِيثاً وَ الشمْس وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسخَّرَاتِ بِأَمْرِهِ»:
«استواء»، به معناى تسلط و استقرار بر چيزى است، و گاهى هم در معناى تساوى استعمال مى شود. مثلا گفته مى شود: «استوى زيد و عمرو: زيد و عمرو با هم برابرند». در جمله «لا يستوون عند الله» از قرآن کريم نيز، به اين معنا است.
معناى «عرش»، و مراد از «عرش خدا» در آیه شریفه
«عرش»، به معناى تختى است که پادشاه بر آن مى نشيند. و چه بسا در بعضى از موارد استعمال، کنايه از مقام سلطنت باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۸۴
راغب، در مفردات گفته است: «عرش» در اصل، به معناى چيزى است که سقف داشته باشد و به «عروش» جمع بسته مى شود. مانند: «و هى خاوية على عروشها»، و به همين معنا گفته مى شود: «براى درخت مو، عرشى ساختم». يعنى چيزى مثل سقف که همان داربست باشد، درست کردم.
سپس مى گويد: هودجى را هم که براى زنان مى ساخته اند، از جهت شباهتى که به داربست داشته، «عرش» مى ناميدند. و معناى «عرشت البئر»، اين است که من بر روى چاه، سايه بان و سقف زدم، و نشيمنگاه سلطان را هم که عرش مى نامند، به اعتبار بلندى آن است.
آنگاه مى گويد: «عرش خدا»، چيزى است که بشر از درک حقيقت آن عاجز است، و تنها اسمى از آن مى داند، و اين حرف هايى که عوام از روى اوهام خود درباره آن زده اند، صحيح نيست. زيرا اگر وهم بتواند آن را درک کند، پس حامل او هم تواند بود، و خدا از آن بزرگتر است که اوهام ما، حامل عرش او باشد. همچنان که فرموده: «إن الله يمسک السماوات و الأرض أن تزولا و لئن زالتا إن أمسکهما من أحد من بعده».
بعضى هم گفته اند: «عرش خدا»، همان ملک اعلا و کرسى او، فلک کواکب است. و استدلال کرده اند به فرمايش رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» که فرمود: آسمان هاى هفتگانه و زمين هاى هفتگانه، در برابر کرسى، جز حلقه اى در برابر بيابان پهناورى نيست، و کرسى خدا هم، در برابر عرش او، همين نسبت را دارد.
از قديم الايام عادت بر اين جريان داشته که مردم براى حکام و مصادر امور خود، نشيمنگاهى از قبيل بساط و يا متکا فراهم مى کرده اند، که اختصاص به آنان داشته و از نشيمنگاه ديگران متمايز بوده است. اين عادت همچنان ادامه داشته، تا آن که رفته رفته، براى سلاطين و حکام خود، کرسى و تخت درست کرده و آن را «عرش» ناميدند، که هم اهميتش از پشتى و متکا بيشتر بود، و هم اختصاصش به سلطان شديدتر. و کرسى از تخت عمومى تر است.
تداول اين امر، باعث شد که اصلا سلطان به تخت شناخته شود، و تخت هم به سلطان. و خلاصه کلمه، «عرش» و «تخت»، معناى سلطان و مقام او را فهمانيده، تا مردم از شنيدن آن متوجه نقطه اى شوند که مرکز تدبير امور مملکت و اداره شؤون آن است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۸۶
براى روشن شدن اين مطلب، ناگزير بايد مملکتى را در نظر بگيريم که در آن، عده اى از نفوس بشر يا به علت و عاملى از عوامل طبيعى و يا اقتصادى و يا سياسى دور هم جمع شده و در امور خود مستقل و از ساير جوامع متمايز گشته اند. چون مى بينيم چنين مردمى وقتى مى توانند به اعمال حياتى خود ادامه داده و هر کدام به قدر وزن اجتماعی اش کار کرده، از نتايج کار خود بهره مند شوند که وحدت اجتماعى شان محفوظ باشد و به شهادت تجربه قطعى، وقتى اين وحدت محفوظ مى ماند و زمانى ممکن است عوامل مختلف و اعمال و خواسته هاى متشتت متوجه به يک غرض شود و همه در يک مسير قرار گيرند، که زمام و سرنخ تمامى اين مختلفات در يک جا جمع شده، و به دست شخص واحدى سپرده شود، که بتواند با حسن تدبير، حيات جامعه را ادامه دهد، و گرنه در اندک زمانى جامعه متلاشى مى گردد.
و لذا مى بينيم جوامع مترقى دنيا، اعمال جزئى را تقسيم نموده و زمام هر قسمتى را به يک کرسى و يک اداره مى سپارند. آنگاه آن کرسى ها و آن دوائر را نيز به شعبه هايى تقسيم بندى نموده، باز زمام شعبه هر قسمتى را به يک کرسى مافوقى مى دهند، و اين روش را از پايين به بالا ادامه مى دهند، تا زمام و سرنخ تمامى شؤون کشور را در يک جا متمرکز ساخته، آن را به دست شخص واحدى که در بحث ما «صاحب عرش» ناميده مى شود، بسپارند.
اثر عجيب اين وحدت در عين کثرت، اين است که وقتى که يک امرى از ناحيه صاحب عرش صادر مى شود، در کمترين مدت به جميع کرسى هاى مملکتى رسيده و در هر اداره اى به شکل مناسب به آن اداره متشکل شده، کرسى نشين آن اداره، از آن امر درس و دستور مخصوص مناسب با کار خود را مى گيرد.
مثلا همين امر در کرسى هاى مربوط به امور مالى به صورت يک تکليف مالى در مى آيد، و در ادارات مربوط به سياست يک دستور سياسى مى شود، و در ارتش صورت يک تکليف دفاعى به خود مى گيرد و همچنين.
پس جميع اعمال و ارادات و احکام بيرون از حد و حصرى که در پهناى مملکت و در بين ميليون ها جمعيت جريان دارد، پيوسته در کرسى ها و ادارات، مجتمع و متمرکز شده و آن ادارات نيز در کرسى هاى مافوق خود متراکم مى شوند، تا منتهى به صاحب عرش گردند. آن جا است که جميع تفاصيل و جزئيات امور جارى در کشور متراکم و متحد مى شود. همچنان که اين امر واحد و متمرکز در نزد صاحب عرش، هرچه از مقام او پايين تر آيد، تکثر و انشعابش بيشتر مى شود، تا به اعمال و ارادات اشخاص جامعه منتهی گردد.
اين مثال را زديم تا خواننده از اين نظام، که نظامى است اعتبارى و قراردادى، به نظام تکوين پی ببرد. چون اگر در نظام تکوين دقت کنيم، خواهيم ديد که آن نيز همين طور است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۸۷
يعنى حوادث جزئى عالَم، منتهى به علل و اسباب جزئى است و آن اسباب، منتهى و مستند به اسباب کلى ديگرى است. همچنين تا همه منتهى به ذات خداى سبحان شود. با اين تفاوت که صاحب عرش، در مثالى که زديم، خودش در کرسى هاى پايين و بالاى سر صاحبان کرسى و حاضر در نزد يک يک افراد نيست، به خلاف خداى سبحان، که با همه و محيط بر همه است. چون مالکيت خداى سبحان، حقيقى و مالکيت صاحب عرش در مثال بالا اعتبارى است.
پس در عالم کون، با همه اختلافى که در مراحل آن است، مرحله اى وجود دارد که زمام جميع حوادث و اسباب که علت وجود آن حوادث اند و ترتيب و رديف کردن سلسله علل و اسباب منتهى به آن جا مى باشد، و نام آن مرحله و مقام، «عرش» است. و به زودى خواهد آمد که صور امور کونيه اى که به تدبير خداى تعالى اداره مى شود، هرچه هست، در عرش خداى تعالى موجود است، و در اين باره است که مى فرمايد: «و عنده مفاتح الغيب...».
پس اين که فرمود: «ثم استوى على العرش»، کنايه است از استيلاء و تسلطش بر ملک خود و قيامش به تدبير امور آن، به طورى که هيچ موجود کوچک و بزرگى از قلم تدبيرش ساقط نمى شود، و در تحت نظامى دقيق، هر موجودى را به کمال واقعی اش رسانيده، حاجت هر صاحب حاجتى را مى دهد، و لذا در سوره «يونس»، آيه «۳»، پس از ذکر استواء، تدبير خود را ذکر مى کند و مى فرمايد: «يدبر الأمر».
سپس بيان اجمالى قبل را تفصيل داده، مى فرمايد: «يغشى الليل النهار يطلبه حثيثا». يعنى شب را به روز مى پوشاند، و روز به سرعت شب را طلب مى کند تا آن را بپوشاند. اين جمله، إشعار دارد به اين که اصل، ظلمت است و نور روز، چيزى است که از درخشندگى خورشيد پيدا مى شود، و روز، پديده اى است که عارض بر شب و همان ظلمت مخروطى شکلى مى شود که دائما نصف کمتر سطح کره زمين را پوشانيده است.
و چون دائما نور خورشيد در روى زمين در حرکت است، قهرا ظلمت مخروطى شکل هم در حرکت و گويا مورد تعقيب روز است.
و اين که فرمود: «و الشمس و القمر و النجوم مسخرات بأمره»، معنايش اين است که خداوند آفتاب و ماه و ستارگان را آفريد، در حالى که همه مسخر امر او و جارى بر طبق مشيت او هستند.
بعضى از قراء، «شمس»، «قمر» و «نجوم» را به رفع قرائت کرده، و بنابراين قرائت، اين سه کلمه مبتداى معطوف به هم و «مسخرات»، خبر آن ها خواهد بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۸۸
حرف باء در «بأمره»، براى سببيت است، و به طورى که از سياق آيه بر مى آيد، مجموع آيه مورد بحث به منزله تفسيرى است براى جمله «ثم استوى على العرش»، و اغلب آياتى که عرش خدا را ذکر مى کند، مانند همين آيه چيزى را هم که دلالت بر تدبير خداى تعالى کند، ذکر مى نمايد.
==مراد از «خلق» و «أمر»، در: «له الخلق و الأمر»==
«أَلا لَهُ الخَْلْقُ وَ الاَمْرُ تَبَارَک اللَّهُ رَب الْعَالَمِينَ»:
«خلق»، به حسب اصل لغت، به معناى سنجش و اندازه گيرى چيزى است، براى اين که چيز ديگرى از آن بسازند، و در عرف دين، در معناى ايجاد و ابداع بدون الگو استعمال مى شود.
«امر»، گاهى به معناى «شأن» بوده و جمع آن «امور» است، و گاهى هم به معناى دستور دادن و وادار کردن مأمور، به انجام کار مورد نظر مى باشد، و بعيد نيست که در اصل هم، به همين معنا باشد، و سپس به صورت اسم مصدر استعمال مى شود و به معناى نتيجه امر و آن نظمى است که در جميع کارهاى مأمور و مظاهر حيات او است.
و چون اين معنا با همه شؤون حياتى انسان منطبق است، لذا لفظ «امر»، به معناى اسم مصدر در شأن انسان استعمال شد و آن چيزى که وجودش را اصلاح مى کند، و نيز از اين هم بيشتر وسعت يافته، در شأن هر چيز، چه انسان و چه غير انسان استعمال شد.
بنابراين، امر هر چيزى، همان شأنى است که وجود آن را اصلاح و حرکات و سکنات و اعمال و ارادات گوناگونش را تنظيم مى کند. پس اگر مى گويند: «أمر العبد إلى مولاه»، معنايش اين است که مولاى عبد، حيات و معاش عبد را تدبير مى کند. و معناى «أمر المال إلى مالکه»، اين است که: اختيار مال به دست مالک است، و معناى «أمر الإنسان إلى ربه»، اين است که تدبير مسير زندگى انسان به دست پروردگار او است.
در اين جا، ممکن است کسى اشکال کند که اگر «امر» به معناى «شأن» باشد، به صيغه «امور»، جمع بسته مى شود، همچنان که «امر» به معناى دستور به صيغه «اوامر» جمع بسته مى شود. اين معنا با اين که يکى از اين دو معنا به ديگرى برگردد، منافات دارد.
جواب اين اشکال اين است که: امثال اين تفنن ها در لغت بسيار است، و اهل دقت و تتبع به اشباه و نظائر آن زياد بر مى خورند. پس «امر» واسطه اى است که هم به عبد ارتباط و اضافه دارد و هم به مولا. هم «امر العبد» گفته مى شود. مانند: «و امره إلى الله»، و هم امر مولى مانند «أتى أمر الله».
خداى تعالى، امرى را که از اشياء مالک است، در آيه «إنما أمره إذا أراد شيئا أن يقول له کن فيکون فسبحان الذى بيده ملکوت کل شئ»
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۸۹
تفسير و بيان کرده، که امرى را که او از ذات و صفات و آثار و فعل هر چيزى مالک است، همان گفتن «کن» است که به هر چيزى بگويد موجود مى شود. يعنى با گفتن کلمه «کن»، حصه اى از وجود را بر آن چيز افاضه مى کند، و آن چيز به آن حصه از وجود موجود مى شود.
اين وجود، نسبتى به خداى متعال دارد که به آن اعتبار امر خدا و کلمه الهى «کن» است و نسبتى هم به شئ موجود دارد که به آن اعتبار امر آن شئ است و به خداوند بر مى گردد و خداوند در اين آيه از آن به «فيکون» تعبير فرموده است.
خداى تعالى، براى اين دو نسبت يعنى نسبتى که امر از يک طرف به خدا و از طرفى ديگر به موجود مخلوق دارد، صفات و احکام مختلفى را ذکر کرده، که ما به زودى در جاى مناسبى پيرامون آن بحث خواهيم کرد - إن شاء الله تعالى.
فرق بين «خلق» و «امر»
حاصل کلام اين شد که «امر»، همان ايجاد است. چه به ذات چيزى تعلق بگيرد و چه به صفات و افعال و آثار آن. پس همان طورى که امر ذوات موجودات به دست خدا است، همچنين امر نظام وجودش نيز به دست او است. چون او از ناحيه خود چيزى از صفات و افعال خود را مالک نيست.
فرقى که «خلق» با «امر» دارد، اين است که «خلق»، ايجاد چيزى است که در خلقت آن تقدير و تأليف به کار رفته باشد. حال چه به نحو ضم چيزى به چيز ديگر باشد. مانند ضم اجزاء نطفه به يکديگر و يا ضم نطفه ماده به نطفه نر، و سپس ضم مواد غذائى به آن و هزاران شرايط که در پيدايش و خلقت يک انسان و يا حيوان است، و چه به نحو ديگرى که از قبيل ضم جزئى به جزء ديگرى نباشد. مانند تقدير ذات موجود بسيط و تعيين حد وجودى و آثار آن و روابطى که با ساير موجودات دارد. و اين معنا از آيات کريمه قرآن نيز، به خوبى استفاده مى شود.
مانند آيه «و خلق کل شئ فقدره تقديرا»، و آيه «الذى أعطى کل شئ خلقه ثم هدى»، و آيه «الله خالق کل شئ»، که خلقت خود را به همه چيز تعميم داده. به خلاف «امر»، که در معناى آن تقدير جهات وجود و تنظيم آن نيست. به همين جهت است که امر تدريج بردار نيست، وليکن خلقت قابل تدريج است،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۹۰
همچنان که درباره خلقت فرموده: «خلق السماوات و الأرض فى ستة أيام». و درباره امر فرموده: «و ما أمرنا إلا واحدة کلمح بالبصر»، و نيز به همين جهت است که در کلام مجيدش، خلقت را به غير خود نيز نسبت داده و فرموده: «و إذ تخلق من الطين کهيئة الطير بإذنى فتنفخ فيه». و نيز فرموده: «فتبارک الله أحسن الخالقين».
و اما «امر» به اين معنا را به غير خود نسبت نداده، بلکه آن را مختص به خود دانسته و آن را بين خود و بين هر چيزى که مى خواهد ايجاد کند، از قبيل روح و امثال آن، واسطه قرار داده.
در آيات زير دقت فرماييد: «و الشمس و القمر و النجوم مسخرات بأمره». و «و لتجرى الفلک بأمره». و «ينزل الملائکة بالروح من أمره». و «و هم بأمره يعملون»، و آيات ديگرى از اين قبيل نيز هست، که از آن بر مى آيد خداى تعالى، امر خود را سبب و يا همراه ظهور اين گونه امور مى داند.
پس معلوم شد که گرچه برگشت «خلق» و «امر»، به يک معنا است، ولى به حسب اعتبار مختلف اند، و به همين جهت صحيح است که هر کدام را متعلق به خصوص يک قسم از ايجاد بدانيم. حال چه اين دو لفظ هر کدام به تنهايى ذکر شده باشند، و چه با هم. براى اين که در جايى هم که مانند آيه مورد بحث با هم ذکر شده باشند، باز صحيح است بگوييم «خلق» به معناى ايجاد ذوات موجودات است، و «امر»، به معناى تقدير آثار و نظام جارى در آن ها است، و خلق بعد از امر است. چون تا چيزى نخست تقدير نشود، خلق نمى شود، همچنان که هيچ مخلوقى بعد از خلقت، تقدير نمى شود - دقت بفرماييد.
اين جا است که نکته عطف «امر» بر «خلق»، در جمله «ألا له الخلق و الأمر»، که به وجهى مشعر بر مغايرت آن دو است، معلوم مى شود.
و نيز معلوم مى شود که اگر اين دو جهت را در اول آيه از هم جدا کرده و نخست فرموده: «خلق السماوات و الأرض فى ستة أيام»، و سپس فرموده: «ثم استوى على العرش يدبر الأمر»، براى همين بوده که فرق بين خلق و امر را برساند. چون خلق به معناى ايجاد ذوات موجود است و امر، به معناى تدبير آن ها و ايجاد نظام احسن در بين آن ها است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۹۱
در اين جا ممکن است کسى بگويد عطف «امر» بر «خلق»، دليل بر مغايرت آن دو نيست. چون اگر عطف دليل بر مغايرت بود، بايد در جمله «من کان عدوا لله و ملائکته و رسله و جبريل»، دلالت کند بر اين که جبرئيل از جنس ملائکه نيست، و حال آن که چنين دلالتى ندارد؟
جواب اين اشکال اين است که: ما نخواستيم بگوييم عطف، دليل بر مغايرت به تمام معنا است، بلکه خواستيم بگوييم که عطف، دليل بر اين است که معطوف و معطوف عليه دو چيزند. زيرا پر واضح است که شئ واحد را به خودش عطف نمى کنند، و هيچ وقت نمى گويند: زيد و زيد به منزل من آمد، و من عمرو و عمرو را ديدم. پس در عطف بايد مغايرتى در کار باشد و لو مغايرت اعتبارى، و در آيه مورد نقض بين جبرئيل و ساير ملائکه چنين مغايرتى هست. زيرا او داراى مقام و منزلت و قدرتى است که ساير ملائکه فاقد آنند.
«تبارک الله رب العالمين» - يعنى پروردگار عالميان، داراى برکاتى است که آن را بر مربوب هاى خود نازل مى کند.
گفتارى پيرامون معناى عرش
در معناى عرش و جمله «ثم استوى على العرش» و ساير آيات مشابه آن، آراى مختلفى وجود دارد. اکثر علماى گذشته بر آنند که اين گونه آيات از متشابهاتى هستند که بايد از بحث در پيرامون آن خوددارى شود. اينان کسانى هستند که به طور کلى، بحث در اطراف حقايق دينى و تجاوز از ظواهر کتاب و سنت را بدعت مى دانند، و حال آن که عقل، بلکه قرآن و سنت نيز، بر خلاف عقيده آنان، مردم را بر تدبر در آيات خدا و بذل جهد در تکميل شناسائى خدا و آياتش و تذکر و تفکر در آن و احتجاج به حجت هاى عقلى، تحريص و تشويق مى کند، و با اين همه تشويق که در مقدمات کرده، چطور ممکن است از نتيجه آن منع و نهى فرموده باشد؟
آرى، اين گونه اشخاص، نه تنها بحث آزاد عقلى و علمى را در پيرامون کتاب و سنت ممنوع مى دانند، بلکه بحث کلامى را هم که بنايش بر تسليم ظواهر دينى و اساسش بر محدود ساختن بحث از معارف دين است، به حدود چار ديوارى فهم عوام، تحريم نموده، آن را هر قدر هم که ادله اش پيش پا افتاده و مسلم در نزد اهل دين باشد، بدعت مى دانند، ما هم فعلا کارى به کار آنان نداريم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۹۲
طبقه ديگرى که همان علماى اهل بحث اند، درباره معناى «عرش»، به چند قول اختلاف کرده اند:
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۳۷ سوره اعرافآیه ۳۸ سوره اعرافآیه ۳۹ سوره اعرافآیه ۴۰ سوره اعرافآیه ۴۱ سوره اعرافآیه ۴۲ سوره اعرافآیه ۴۳ سوره اعرافآیه ۴۴ سوره اعرافآیه ۴۵ سوره اعرافآیه ۴۶ سوره اعرافآیه ۴۷ سوره اعرافآیه ۴۸ سوره اعرافآیه ۴۹ سوره اعرافآیه ۵۰ سوره اعرافآیه ۵۱ سوره اعرافآیه ۵۲ سوره اعرافآیه ۵۳ سوره اعرافآیه ۵۴ سوره اعرافآیه ۵۵ سوره اعرافآیه ۵۶ سوره اعرافآیه ۵۷ سوره اعرافآیه ۵۸ سوره اعراف