المیزان جلد۸ بخش۱۷
توضيح برخى فقرات حديث جاثليق
مؤلف: اين که جاثليق پرسيد: مرا خبر ده از اين که آيا خداى عزوجل، عرش را حمل مى کند، يا عرش، خدا را...؟ ظاهرش اين است که جاثليق، «حمل» را به معناى بار کردن و به دوش گرفتن معمولى و جسمانى گرفته، و در کلام امام «عليه السلام» که فرمود: «خداى عزوجل، عرش و آسمان ها و زمين را حمل مى کند...»، حمل به معناى تحليلی اش اخذ شده، و آن را به قيام وجود اشياء به خداى تعالى تفسير کرده. و پر واضح است که با اين حال، موجودات عالَم، محمول خدا خواهند بود، نه حامل او.
و لذا وقتى جاثليق اين پاسخ را شنيد، از معناى آيه «و يحمل عرش ربک فوقهم يومئذ ثمانية» پرسيد. چون ديد «حمل» به آن معنا، جز در خداى سبحان نيست، و کسى در عالَم نيست که چيزى را به آن معنا حمل کند، و اين با آيه فوق نمى سازد. لذا امام «عليه السلام» هم، آيه را تفسير کرد به حمل علم و فرمود: «عرش» در اين آيه، به معناى «علم» است.
و چون به حسب ظاهر، بين اين دو تفسير مناقضه و اختلاف بود، لذا براى توضيح کلام خود فرمود: مراد از اين علم، آن معنايى نيست که از اين لفظ به ذهن عوام مى رسد. عوام از لفظ علم، همان علم حصولى را مى فهمند که عبارت است از صور نفسانى، بلکه مراد از آن، نور عظمت و قدرت پروردگار است، که به اذن خدا، براى اين حاملان حاضر و شهود شده و همين حضور است که آن را «حمل» مى ناميم. و لذا، هم بدون هيچ منافاتى براى حاملان حمل است و هم براى خداى تعالى، همچنان که افعال ما در عين اين که حاضر است نزد خود ما و محمول است
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۰۴
براى ما، حاضر نزد خدا و محمول براى او نيز هست. چون مالک افعال ما، او است و او، آن را به ما تمليک نموده است.
پس نور عظمت و قدرت الهى، که جميع اشياء به وسيله آن به وجود و به ظهور آمده اند، همان «عرشى» است که به مادون خود احاطه دارد. و نيز همان نور عبارت است از ملک خدا نسبت به مادون عرش، و اين نور را، هم خداى تعالى حامل است و هم کسانى که اين نور برايشان ظاهر شده. پس خداى تعالى، حامل آن نور و حامل حاملان آن است.
بنابراين، «عرش» و يا «استواى بر عرش»، در جمله «ثم استوى على العرش»، به معناى ملک خدا، و در جمله «و يحمل عرش ربک»، به معناى علم خدا است، و اين هر دو به معناى مقامى است که با آن مقام، جميع اشياء ظاهر گشته و تدابير جارى در نظام وجود، همه در آن مقام متمرکز مى باشد.
و به عبارت ديگر، اين مقام، هم مقام ملک است و از آن جميع تدابير صادر مى شود، و هم مقام علم است، که با آن جميع موجودات ظاهر مى گردد.
و اين که فرمود: «به عظمت و نورش، دل هاى مؤمنان را بينا کرد»، مقصودش اين است که اين مقام، مقامى است که نه تنها تدبير و اداره نظام سعادت جامعه مؤمنان و آن نظامى که قافله مؤمنان بر طبق آن نظام به سوى خداى سبحان راهپيمايى مى کند، از آن سرچشمه مى گيرد؛ بلکه نظام شقاوت دشمنان خدا و جاهلان به مقام پروردگار نيز، به وسيله آن مقام تدبير مى شود، بلکه از اين هم بالاتر به طور کلى نظام جميع موجودات عالَم از آن جا است. حال چه موجودات خودشان بدانند و يا از آن غافل باشند.
و اين که فرمود: «و او، حيات هر چيز و نور هر چيزى است»، به منزله تعليلى است که علت و چرايى جمله قبل را که فرموده بود: «پس هر چيزى محمول خداى تعالى است» بيان مى کند، و حاصل آن، اين است که:
خداى تعالى، کسى است که به وسيله او، هر چيزى هست مى شود، و به وسيله او، هر چيزى از چيز ديگرى متمايز مى گردد، و راه مخصوصى که آن موجود در مسير وجود خود دارد، از راهى که ساير موجودات دارند، مشخص مى شود. پس موجودات عالَم از ناحيه خود، مالک هيچ چيزى نيستند، بلکه خداى سبحان، مالک آن ها و حامل وجود آن ها است.
و اين که فرمود: «او، اين جا و آن جا و در بالا و پايين هست...»، مقصودش اين است که از آن جايى که قوام هر موجودى به او است و او حافظ و حامل وجود آن است، از اين جهت هيچ محل و مکانى از او خالى نيست، و چنان نيست که او در مکانى باشد و در مکانى نباشد. و وقتى مى گوييم: او، اين جا هست و يا با فلان موجود هست، معنايش اين نيست که او در جاى ديگر و با شخص ديگر نيست،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۰۵
بلکه معنايش اين است که: خداوند حافظ و حامل آن مکان، و آن موجود مکانى و محيط به آن است، و آن مکان و ساير امکنه، و آن موجودات و ساير موجودات، همه و همه، محفوظ به حفظ خداوند و محمول و محاط اويند.
اين معنا، عبارت اخراى علم فعلى خداوند است. چون منظور از علم فعلى خداوند به همه موجودات نيز اين است که هر چيزى در نزد خدا حاضر است، و وجودش براى او غايب و محجوب نيست. لذا امام «عليه السلام» نخست مى فرمايد: «پس کرسى به آسمان ها و زمين و هرچه در آن دو و در زير زمين است، احاطه دارد». و با اين جمله، به احاطه او اشاره مى فرمايد، و سپس اضافه مى کند که: «و إن تجهر بالقول فإنه يعلم السرّ و أخفى»، و با استشهاد به اين آيه، به علم خداوند اشاره نموده و نتيجه مى گيرد که:
پس کرسى که همان عرش باشد، مقام احاطه و تدبير و حفظ خدا و در عين حال، مقام علم و حضور نيز هست. آنگاه اين نتيجه را با آيه «وسع کرسيه السماوات و الأرض» تطبيق مى نمايد.
و اين که فرمود: «و هيچ موجودى که خداى تعالى در ملکوت خودش آفريده، از تحت اين چهار نور خارج نيست»، گويا اشاره به همان چهار نورى است که در صدر کلام آن جناب بود. و به زودى - إن شاء الله - در ذيل احاديث معراج، راجع به اين چهار نور بحث خواهيم نمود.
و در جمله «و اين، همان ملکوتى است که خداوند آن را به اقتضاى خود نشان داد»، در حقيقت عرش و ملکوت را يکى دانسته، وليکن بايد دانست که مراد از اين ملکوت، ملکوت اعلى است. چون براى خداى تعالى، دو ملکوت است: يکى اعلى و يکى اسفل، و چون عرش مقام اجمال و باطن غيب است، لذا همان طورى که از روايات بعدى هم بر مى آيد، عرش به ملکوت اعلى بهتر مى خورد، تا به ملکوت اسفل.
و اين که فرمود: «چطور حاملان عرش مى توانند خدا را حمل کنند...»، کلامى را که در اول فرموده بود، تأکيد و تثبيت مى کند، و آن، اين بود که «عرش»، همان مقام حمل وجود موجودات و تقويم آن ها است. پس حاملان عرش، خودشان محمول خداى سبحان اند، چون قوام وجودشان به او است. امام «عليه السلام»، از آن جايى که اين مقام را مقام علم خداوند دانسته، لذا از وجود حاملان عرش و همچنين از کمال وجودى آنان به قلب و نور هدايت تعبير کرده و فرموده: «و حال آن که به حيات او، دل هايشان زنده و به نور او، به سوى او راه يافته اند».
روايتى ديگر از امام صادق «ع»، درباره معناى «عرش» و «کرسى»
و نيز مرحوم صدوق، در کتاب توحيد، به سند خود، از حنان بن سدير نقل مى کند که گفت: از حضرت صادق «عليه السلام»، معناى عرش و کرسى را پرسيدم.
فرمود: عرش، صفات کثير و مختلفى دارد، در هر جاى قرآن، به هر مناسبتى که اسم عرش برده شده، صفات مربوط به همان جهت ذکر شده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۰۶
مثلا در جمله «ربّ العرش العظيم»، عرش عظيم، به معناى مُلک عظيم است. و در جمله «الرحمان على العرش استوى»، به اين معنا است که خداوند به مُلک خود احاطه دارد، و اين همان علم به چگونگى اشياء است. و اين کلمه اگر با کرسى ذکر شود، معنايش غير معناى کرسى خواهد بود. زيرا عرش و کرسى، دو درند از بزرگترين درهاى غيب، و خود آن ها نيز از غيب بوده و در غيب بودن مثل هم اند.
با اين تفاوت که «کرسى»، درِ ظاهرى غيب است، و طلوع هر چيز بديع و تازه اى از آن جا و پيدايش همه اشياء از آن در است، و «عرش»، درِ باطنى آن است. يعنى علم به کيفيت موجودات و هستى آن ها و قدر و حد و مکان آن ها، و همچنين مشيت و صفت اراده و علم الفاظ و حرکات و ترک و علم به آغاز موجودات و انجام آن ها، همه از آن در است.
پس «عرش» و «کرسى»، دو درِ مقرون به هم هستند، جز اين که ملک عرش، غير از ملک کرسى، و علم آن غيب تر و نهان تر از علم کرسى است. از همين جهت است که خداى تعالى مى فرمايد: «ربّ العرش العظيم». چون معنايش اين است که: خداوند، پروردگار عرشى است که از کرسى بزرگتر، و در عين اين که مقرون به کرسى است، صفاتش از صفات کرسى، عظيم تر است.
عرض کردم: فدايت شوم! اگر چنين است، پس چرا عرش در فضيلت، مقرون و همسايه کرسى شد؟
فرمود: براى اين همسايه کرسى است که در آن، علم به کيفيات و احوال موجودات است، و نيز در آن درهاى ظاهرى، بداء و انيت و حدود رتق و فتق آن ها است. پس عرش و کرسى دو موجود قرين هم اند، که يکى ديگرى را وادار به صرف و اشتقاق مى کند. يعنى وادار مى کند به اين که از يک موجود، موجودات ديگرى را منشعب سازد، همان طورى که علماء از يک کلمه، کلمات ديگرى را جدا و منشعب مى سازند، و براى اين از هم جدا و متمايز شدند، که علماء بر صدق دعواى آن دو استدلال کنند. آرى، «يختص برحمته من يشاء و هو القوى العزيز».
مؤلف: اين که فرمود: «براى عرش، صفات بسيارى است»، گفتار قبلى ما را مبنى بر اين که عرش محل اجتماع و تمرکز سر رشته هاى تدابير عالَم است، تأييد مى نمايد، همچنان که آخر حديث هم که فرمود: «همان طورى که علما از يک کلمه، کلمات ديگرى را جدا و منشعب مى سازند»، اين معنا را تأييد مى نمايد.
و اين که فرمود: «و اين، همان علم به چگونگى اشياء است»، مراد از آن، علم به علل و اسباب نهايى موجودات است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۰۷
چون در عرف لغت، لفظ «کيف»، تنها در سؤال از چگونگى و صفات چيزى به کار نمى رود، بلکه در سؤال از وجود و پيدايش آن نيز استعمال مى شود، و همان طورى که در عرف گفته مى شود: «فلانى چگونه اين کار را انجام داد و حال آن که از او ساخته نبود»؟ همچنين گفته مى شود: «فلان موجود چگونه پيدا شد»؟
و اين که فرمود: «اين کلمه اگر با کرسى ذکر شود، معنايش غير معناى کرسى خواهد بود»، مقصود آن حضرت، اين است که عرش و کرسى از اين جهت که مقام غيب و منشأ پيدايش و ظهور موجودات اند، مثل هم هستند، وليکن در آن جا که هر دو در کلام ذکر مى شوند، معنايشان فرق مى کند، و هر کدام يک مرحله از غيب را می رسانند. چون مقام غيب، در عين اين که يک مقام است، داراى دو در مى باشد. يکى درِ ظاهر، که مُشرف و متصل به اين عالَم است، و يکى هم در باطن، که بعد از آن قرار دارد.
و اين که فرمود: «کرسى، درِ ظاهرى غيب است، و ظهور تمامى اشياء از آن در است»، معنايش اين است که طلوع و ظهور موجودات بديع و بدون سابقه و الگو، از ناحيه کرسى است، و چون تمامى موجودات، خلقتشان بدون الگو است، پس همه از آن ناحيه است.
و پر واضح است که موجود وقتى بديع و بى سابقه است، که انتظار نرود بر طبق اوضاع و احوال موجودات قبلى وجود پيدا کند. زيرا اگر اوضاع و احوال و خلاصه سلسله علل به طور خودکار، امور و موجوداتى را يکى پس از ديگرى ايجاد کند، ديگر آن امور و آن موجودات بديع نخواهند بود. پس ناگزير وقتى بديع اند، که آن اوضاع و احوال، تازه و بديع باشند. يعنى خداوند در هر آنى، اوضاع و احوالى را پيش کشيده، از آن موجوداتى را به وجود بياورد، و سپس آن اوضاع و احوال را از بين برده، اوضاع و احوال ديگرى را موجود سازد. سببيت قبلى را از سبب بگيرد، و سببيت ديگرى به آن افاضه بفرمايد.
و چون همان طورى که گفتيم، همه موجودات بديع اند، پس سببيت تمامى اسباب نيز بديع است، و اين، همان «بداء» است. پس در حقيقت، همه وقايع حادث در عالَم که هر کدام مستند به عمل اسباب متضاد و مزاحمى هستند، همه امورى بديع و بداءهايى در اراده خداى متعال هستند.
آرى، فوق اين سبب هاى متزاحم و متنازعى که در عالَم وجود دست اندر کارند، يک سبب و يک اراده ديگرى است که بر آن اسباب حکومت دارد، و هيچ چيزى واقع نمى شود مگر آن که آن اراده خواسته باشد، و آن اراده فوق است که اين سبب را به جان آن سبب انداخته و از تأثير آن جلوگيرى مى کند، و با اين اراده، حکم اراده ديگرى را باطل مى سازد و اطلاق تأثير فلان مؤثر را تقييد مى نمايد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۰۸
مثلا کسى که اراده کرده است راهى را طى کند، در بين راه ناگهان مى ايستد. چون اراده ديگرى که همان اراده استراحت و رفع خستگى است، جلو تأثير اراده اولى را مى گيرد، و اين دو اراده، گرچه هر کدام مزاحم ديگرى است، وليکن در عين حال هر دو اراده فوق را اطاعت مى کنند، و آن اراده فوق است که اين دو اراده را تنظيم نموده، و براى رسيدن به مقصد، هر کدام را در جاى خود به کار مى بندد.
در اين مثالى که زديم، کرسى، در مثل مقام تزاحم آن دو اراده، و عرش، مقام ائتلاف و توافق آن دو است، و معلوم است که اراده دومى، مقدم بر اولى است. چون اراده دوم، تفصيل و ظهور اراده اولى است، که مجمل و باطن است.
و اگر اولى کرسى و دومى عرش ناميده شده، براى اين است که کرسى، محل آشکار شدن احکام سلطان به دست عمال و ايادى او است، و در اين مرحله است که هر يک از کارکنان سلطان، در يکى از شؤون مملکتى مشغول کارند. اين جا است که گاهى صاحبان کرسى، با هم اختلاف نموده، در نتيجه حکم يکى بر حکم ديگرى مقدم شده، آن را نسخ مى کند. بر خلاف عرش که مخصوص خود سلطان است، و احکامش از نسخ و معارضه، محفوظ است، و باطن تمامى ظواهر و اجمال همه تفصيلاتى که در کرسى بود، در آن موجود است.
با اين مثالى که زديم، معناى اين که فرمود: «با اين تفاوت که کرسى، درِ ظاهرى غيب است»، روشن مى شود، و همچنين اين که فرمود: «و طلوع هر بديعى از آن جا است»، معنايش اين است که ظهور و وجود همه موجودات بدون سابقه و بدون الگو است.
و اين که فرمود: «و پيدايش همه اشياء، از آن در است»، معنايش اين است که اجمال آنچه در عرش است، در کرسى به طور تفصيل و به صورت مفرداتى مختلف ظهور مى کند. و اين که فرمود: «و عرش، همان درِ باطن است»، در برابر اين که کرسى باب ظاهر است، مى باشد، و بطون و ظهور در هر دو، به اعتبار تفرقى است که در احکام صادر از آن دو به وقوع مى پيوندد.
و اين که فرمود: «در آن يافت مى شود...»، يعنى همه علوم، در صورتى که تفاصيل اشياء به اجمال آن ها بر مى گردد.
و گويا مقصود از «علم کيف»، علم به خصوصيات صدور هر موجودى از اسباب آن است، و همچنين مقصود از «کون موجودات»، تماميت وجود آن ها است، همچنان که مراد از «عود» و «بدء»، اول و آخر وجودات اشياء است.
«قدر» و «حد»، به يک معنا است، الا اين که قدر عبارت است از: حال و مقدار هر چيز فى حد نفسه، و حد عبارت است از: حال و مقدار هر چيزى نسبت به چيزهاى ديگر.
مقصود از مکان، در آن جا که فرمود: «و حد و قدر و مکان آن ها»، نسبت مکانى است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۰۹
مشيت و صفت اراده، به يک معنا است. ممکن هم هست بگوييم: مراد از مشيت، اصل مشيت و مراد از صفت، اراده خصوصيات آن است.
در جمله «و علم الفاظ و حرکات و ترک»، علم الفاظ به معناى علم به کيفيت دلالت کردن الفاظ بر معانى و ارتباطى است که طبعا با خارج دارند. چون دلالت هاى وضعى هم بالاخره منتهى به طبع مى شوند، و علم حرکات و ترک علم به اعمال و تروک است، از نظر ارتباطى که عمل و ترک عمل با ذوات خارجى دارند.
ممکن هم هست بگوييم: مقصود از مجموع «علم الفاظ و علم حرکات و ترک»، علم به کيفيت، ناشى شدن اوامر و نواهى از اعمال و تروک و ناشى شدن لغات از حقايقى است که همه از يک منشأ سرچشمه گرفته و همه به آن منتهى مى گردند. و بنابراين، ترک، عبارت خواهد بود از سکون نسبى در مقابل حرکت.
ضمير «آن» در جمله «براى اين همسايه کرسيى است که در آن علم به کيفيات و احوال موجودات است»، به عرش، و در جمله «و نيز در آن در ظاهرى بداء...»، به کرسى بر مى گردد. و «بداء»، به معناى ظهور و غلبه سببى بر سببى ديگر و ابطال اثر آن است، و به اين معنا بر جميع سبب هاى مختلف و متغاير عالَم منطبق مى شود.
و بنابر آنچه گذشت، مقصود از جمله «پس عرش و کرسى دو همسايه هستند، که يکى ديگرى را وادار به صرف و اشتقاق مى کند»، اين است که عرش و کرسى دو همسايه اند، بلکه در حقيقت امر واحدى هستند که به حسب اجمال و تفصيل، به دو مرتبه تقسيم و از هم جدا مى شوند. و قضيه صرف و اشتقاق هم از باب مثال ذکر شده، تا معارف دقيق و مبهم را با تشبيه و ضرب المثل براى علماء بيان کرده باشد.
و مراد از «دعوى» در جمله «که علماء بر صدق دعواى آن دو...»، دعواى عرش و کرسى است. يعنى اين مثال براى آن آورده شد تا علماء به آن وسيله بر صدق معارف حقه اى که به آنان القاء مى شود، پى برده و از چگونگى تدبير جارى در عالَم و اين که اين تدبير داراى دو مقام اجمال و تفصيل و ظاهر و باطن است، آگاه شوند.
مرحوم صدوق، در کتاب توحيد، به سند خود، از امام صادق «عليه السلام» نقل کرده که: شخصى از آن جناب، از معناى آيه «و کان عرشه على الماء» سؤال کرد، و آن حضرت در جوابش فرمود: مردم در معناى آن چه مى گويند؟ آن شخص در جواب عرض کرد: مى گويند عرش بر بالاى آب و خداوند بر بالاى عرش قرار دارد.
فرمود: اين ها به خدا دروغ بسته اند. زيرا معناى حرفشان اين است که خداوند به صفات مخلوقات متصف بوده و مانند آن ها محمول چيزى مى باشد، و اين باطل است. زيرا مستلزم اين است که چيزى بزرگتر و قوى تر از خداى تعالى باشد تا بتواند او را حمل کند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۱۰
بلکه معناى آيه اين است که: خداوند قبل از آن که آسمان و زمين، يا جن و انس، يا آفتاب و ماه را بيافريند، علم خود را بر آب که قبل از اينها موجود شده بود، حمل مى کرد.
مؤلف: اين روايت از جهت دلالت بر اين که «مراد از عرش، علم است»، و نيز «اصل خلقت عالَم، آب بوده»، و «در آن موقع که هنوز تفاصيل موجودات، موجود نشده بودند، علم فعلى خداى تعالى متعلق به آب بوده»، مانند روايت قبلى است.
دو روايت در جواب سؤال درباره فاصله زمين و عرش
در کتاب احتجاج، از على «عليه السلام» روايت شده که شخصى از آن جناب، از فاصله بين زمين و عرش سؤال کرد. حضرت فرمود: فاصله اش، به قدر اين است که بنده اى از درِ اخلاص بگويد: «لا اله إلا الله».
مؤلف: اين از لطايف کلام امير المؤمنين «عليه السلام» است که آن را از آيه «إليه يصعد الکلم الطيب و العمل الصالح يرفعه» اقتباس فرموده، و معناى آن، اين است که: وقتى بنده با گفتن کلمه توحيد، الوهيت را از غير خداى تعالى نفى نمود و آن را خالص براى خدا دانست، به طور مسلم غير خدا را فراموش خواهد نمود، و جميع موجودات را مستند به او خواهد دانست، و اين مقام، همان مقام عرشى است که بيانش در سابق گذشت.
نظير اين بيان در لطافت، جواب ديگرى است که آن حضرت از اين سؤال داده، و فرمود: فاصله بين زمين و آسمان، ديد چشم و دعاى مظلوم است، در موقعى که نفرين مى کند.
و نيز شيخ صدوق، در سه کتاب «فقيه»، «علل» و «مجالس» خود، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در پاسخ شخصى که از آن جناب پرسيد: چرا کعبه، کعبه ناميده شد؟ فرمود: براى اين که چهار گوشه و مربع بود. و وقتى سائل پرسيد، چرا مربع شد؟ در جواب فرمود: براى اين که محاذى بيت المعمور بود و بيت المعمور مربع است.
و چون سائل پرسيد: بيت المعمور، چرا مربع شد؟ فرمود: چون بيت نامبرده، محاذى با عرش است و عرش مربع است. و چون سائل از مربع بودن عرش سؤال کرد. فرمود: براى اين که کلماتى که دين اسلام بر مبناى آن ها بنا نهاده شده، چهار است، و آن چهار کلمه، عبارت است از: ۱ - سبحان الله. ۲ - و الحمد لله. ۳ - و لا اله الا الله. ۴ - و الله اکبر...
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۱۱
مؤلف: کلمه اول، متضمن تنزيه و تقديس است و کلمه دوم، متضمن تشبيه و ثنا، و کلمه سوم، توحيد جامع بين تنزيه و تشبيه، و کلمه چهارم، توحيد اعظم که مختص به اسلام است.
و معناى آن اين است که: خداوند سبحان، بزرگتر از آن است که در وصف بگنجد. زيرا وصف، خود يک نحوه تقييد و تحديد است، و خداى تعالى بزرگتر از آن است که حدى او را محدود و قيدى او را مقيد سازد. همچنان که در تفسير آيه «لقد کفر الذين قالوا إن الله ثالث ثلاثة...»، بيانش گذشت.
و کوتاه سخن: برگشت معنايى که اين روايت براى عرش کرده، نيز به همان علم است. روايات مختلفى که در معناى عرش و يا در امورى که مربوط به عرش است، وارد شده، بسيار زياد است.
مثل روايتى که مى گويد: آية الکرسى و آخر سوره بقره و سوره محمد «صلى الله عليه و آله و سلم»،از گنج هاى عرش است.
يا روايتى که مى گويد: «ص»، در سوره «ص»، اسم نهرى است که از پاى عرش سرازير مى شود. و يا «افق مبين»، که در قرآن است، اسم سرزمينى است که در جلو عرش قرار دارد و در آن، نهرهايى جارى است، و بر لب آن نهرها، به عدد ستارگان جام هايى نهاده شده است.
در تفسير قمى، از عبدالرحيم اقصر روايت شده که گفت: از امام صادق «عليه السلام» پرسيدم: معناى «ن و القلم» چيست؟
حضرت فرمود: خداوند، قلم را از درختى بهشتى آفريد که اسمش خلد است. آنگاه به نهرى که در بهشت بود و از برف سفيدتر و از شهد شيرين تر بود، فرمود: مداد شو. پس آن نهر خشک گرديد و مداد شد. آنگاه به قلم فرمود: بنويس. عرض کرد: پروردگارا! چه بنويسم؟
فرمود: آنچه را که بوده و تا قيامت خواهد بود. پس قلم، در ورقى که از نقره سفيدتر و از ياقوت صاف تر بود، نوشت و آن را پيچيد و در رکن عرش جاى داد. آنگاه خداوند بر دهان قلم مُهر نهاد. پس ديگر سخن نگفت و نخواهد گفت، و آن ورقه، همان کتاب مکنونى است که همه نسخه ها از آن استنساخ شده است. بقيه اين روايت را - إن شاء الله - در تفسير سوره «ن» نقل خواهيم نمود.
مؤلف: در اين معنا، روايات ديگرى نيز هست که در بعضى از آن ها، بعد از آن که راوى اصرار ورزيده و توضيح بيشترى خواسته، امام «عليه السلام» اضافه فرموده که: قلم و لوح هر کدام فرشته اى هستند، و با همين جمله فهمانده که بيان قبلى، از قبيل تشبيه معقول به محسوس بوده، تا غرض به آن وسيله فهمانيده شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۱۲
در کتاب روضة الواعظين، از امام صادق، از پدر بزرگوارش، از جدش روايت شده که فرمود: در عرش، تمثال موجوداتى است که خداوند در ترى و خشکى عالَم خلق فرموده. و سپس فرمود: اين است تأويل آيه شريفه «و إن من شئ إلا عندنا خزائنه و ما ننزله إلا بقدر معلوم».
مؤلف: يعنى آيه شريفه مزبور نيز همين حقيقت را بيان مى کند که صور جميع موجودات در عرش است، و ما سابقا معناى بودن صور اشياء در عرش را بيان کرديم. نظير اين روايت در افاده اين معنا، روايتى است که در تفسير دعاى «يا من أظهر الجميل» وارد شده است.
و نيز در روضة الواعظين، از امام صادق، از پدرش، از جدش «عليهم السلام» روايت شده که در ضمن حديثى فرمود: بين يک قائمه از قوائم عرش و بين قائمه ديگر آن، آن قدر فاصله است که اگر مرغ تيز پروازى بخواهد آن را طى کند، بايد هزار سال راه برود، و عرش، هر روز هفتاد هزار رنگ از نور به خود مى گيرد، و هيچ خلقى از مخلوقات خدا توانايى اين که به آن نگاه کند، ندارد، و همه موجودات عالَم در مقابل عرش خدا، به منزله حلقه اى است در بيابانى پهناور.
مؤلف: اين جمله اخير را شيعه و سنى، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نيز روايت کرده اند.
اين روايت هم مانند ساير روايات ائمه اهل بيت «عليهم السلام»، حقايق را در ضمن مثال بيان فرموده، به دليل ظاهر توصيفى که از بزرگى و وسعت عرش کرده، به هر حسابى هم که فرض شود، درست در نمى آيد. زيرا دوائرى که اشعه نورانى ترسيم مى کنند، به مراتب بزرگتر و وسيع تر از آن حدى است که در اين روايت براى عرش خدا ذکر شده. پس ناگزير بايد گفت: مقصود امام «عليه السلام»، تشبيه معقول به محسوس بوده، نه مدلول مطابقى کلام.
و در کتاب علل، از کتاب علل، محمد بن سنان، از حضرت رضا «عليه السلام» روايت شده که فرمود: علت طواف به کعبه، اين است که بعد از آن که خداى تعالى به ملائکه فرمود: «من در زمين خليفه اى قرار خواهم داد»، و ملائکه اعتراض کردند که آيا مى خواهى کسانى در زمين بيافرينى که خونريزى کنند؟ و آنگاه از اعتراض خود پشيمان شده، فهميدند که گناه کرده اند، ناچار به عرش خدا پناه برده، استغفار کردند، و خداوند از اين حالت ملائکه خوشش آمد و به همين خاطر در آسمان چهارم، خانه اى برابر عرش ساخت و اسم آن را «ضراح» گذاشت، و در مقابل آن، خانه ديگرى به نام «بيت المعمور» در آسمان دنيا بنا نهاد. آنگاه خانه کعبه را مقابل «بيت المعمور» قرار داد و آدم را فرمود تا آن را طواف نمايد، و اين سنت در ميان فرزندان او، تا قيامت معمول خواهد بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۱۳
مؤلف: اين حديث از چند جهت غريب به نظر مى رسد. زيرا اولا غير از بيت المعمور، خانه ديگرى را به نام «ضراح» اسم برده و حال آن که در بيشتر روايات، تنها بيت المعمور در آسمان چهارم ذکر شده.
و ثانيا براى ملائکه گناه اثبات کرده و حال آن که به نص قرآن کريم، ملائکه معصوم از گناه اند. البته اين معنا را مى توان تأويل کرد و گفت: مراد از پى بردن به گناه علم به قصور است، و به همين جهت مى توان گفت: بنابر اين که عرش به علم تفسير شود، معناى پناه بردن ملائکه به عرش، اعتراف آنان به جهل خود و ارجاع علم است به خداوند سبحان. همچنان که قرآن نيز معذرت خواهى آنان را چنين حکايت فرموده: « سبحانک لا علم لنا إلا ما علمتنا إنک أنت العليم الحکيم».
و اما اين که گفت: «کعبه در برابر بيت المعمور واقع شده»، ظاهرا مراد از محاذات و برابرى محاذات معنوى است، نه حسى و جسمانى. به شهادت جمله «و به همين خاطر در آسمان چهارم، خانه اى برابر عرش ساخت»، زيرا به طورى که از قرآن و حديث استفاده مى شود، عرش و کرسى، محيط به همه آسمان و زمين هستند، و با فرض احاطه و مخصوصا اگر به حسب فرض اين احاطه جسمانى بوده باشد، ديگر محاذات معنا نخواهد داشت. پس نه اين احاطه، جسمانى است (زيرا گفتيم، عرش به معناى علم است)، و نه آن محاذات، حسى و جسمانى است.
چند روايت در مورد حاملان عرش
در کتاب خصال، از امام صادق «عليه السلام» روايت شده که فرمود: يکى از حاملان عرش به صورت آدم است، و از خدا به جهت فرزندان آدم طلب روزى مى کند. و يکى ديگر، به صورت خروس است که براى پرندگان طلب رزق مى کند. و سومى به شکل شير است که براى درندگان روزى طلب مى نمايد. و چهارمى به صورت گاو است، که براى چارپايان طلب روزى مى کند. و از آن روزى که بنى اسرائيل گوساله پرستيدند، آن گاوى که حامل عرش است، سر افکنده شده و از شرم ديگر سر بلند نکرد، و وقتى قيامت مى شود، حاملان عرش هشت نفر مى شوند...».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۱۴
مؤلف: اخبارى که قريب به اين مضامين هستند، بسيار زيادند، و بعضى از آن ها، اين چهار حامل را که در روايت قبلى بود، حاملان کرسى دانسته، و حال آن که تا آنجا که ما اطلاع داريم، هيچ روايتى براى کرسى، حامل معرفى نکرده. و ما روايات مربوط به کرسى را، در سوره بقره، در تفسير آية الکرسى ايراد نموديم.
در حديثى ديگر، حاملان عرش هشت نفر شمرده شده. چهار نفر از اولين، که عبارت اند از: نوح، ابراهيم، موسى و عيسى «عليهم السلام»، و چهار نفر از آخرين، که عبارت اند از: محمد «صلى الله عليه و آله و سلم»، على، حسن و حسين «عليهم السلام».
مؤلف: بنابر اين که عرش به معناى علم باشد، هيچ مانعى ندارد که بعضى روايات حاملان عرش را ملائکه بداند، و بعضى ديگر آنان را انبياء معرفى کند.
و خوشبختانه روايات وارد درباره عرش با همه کثرتى که دارد، اين تفسير را تأييد مى کند. و اگر بعضى از آن ها مختصر ظهورى دارد در اين که عرش يک موجود جسمانى است، به روايات بسيار ديگرى که عرش را علم مى داند، تفسير مى شود.
و اما اين که بعضى گفته اند: عرش، جسمى است به شکل تخت و آن را بر بالاى آسمان هفتم گذاشته اند، هيچ روايت قابل اعتمادى بر طبق آن ديده نشده است، و روايات معتبر، اين معنا را جدا تکذيب مى کند.
قمى، در تفسير خود، در ذيل آيه «خلق السماوات و الأرض فى ستة أيام» مى گويد: امام «عليه السلام» فرمود: مراد از شش روز، شش وقت است.
صاحب تفسير برهان، روايتى را از صاحب کتاب ثاقب المناقب نقل مى کند، که وى، آن را به ابى هاشم جعفرى نسبت داده، و او از محمد بن صالح ارمنى نقل کرده، و آن اين است که: من (محمد بن صالح)، خدمت حضرت ابى محمد عسکرى «عليه السلام» عرض کردم: معناى آيه «لله الأمر من قبل و من بعد» را برايم شرح دهيد.
فرمود: معنايش اين است که خداوند قبل از اين که امر کند و همچنين بعد از آن نيز هرچه را بخواهد، مى تواند انجام دهد. من در دلم خطور کرد که اين معنا تأويل آيه «ألا له الخلق و الأمر تبارک الله ربّ العالمين» است. حضرت فهميد که من چه فکرى کردم، فرمود: همان طور است که تو در دل خود گذراندى، آرى، «ألا له الخلق و الأمر تبارک الله ربّ العالمين».
مؤلف: معناى اين روايت، اين است که جمله «ألا له الخلق و الأمر»، در مقام افاده اين معنا است که اطلاق ملک خداى تعالى قبل از آن که چيزى را بيافريند و بعد از آن، يک جور است، و او مثل ما نيست که بعد از دادن چيزى، ديگر مالک و صاحب اختيار آن نباشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۱۵
در الدر المنثور است که ابن جرير، از عبدالعزيز شامى، از پدرش که صحبت رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» را درک کرده بود، نقل مى کند که گفت: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود:
کسى که خداى تعالى را در عمل صالحى که به آن موفق شد، شکرگزار نباشد، و در عوض خود را بستايد، کافر شده، و ثواب عملش حبط مى شود. و کسى که چنين مى پندارد که خداوند اختيار در امرى را به بندگان خود واگذار نموده، نيز کافر و منکر آن چيزى است که خداوند به انبياى خود نازل کرده. زيرا آيه «ألا له الخلق و الأمر تبارک الله ربّ العالمين»، داشتن هر گونه اختيارى را از غير خداوند سلب و نفى کرده است.
مؤلف: اين که در اين روايت، «عجب» را کفر خوانده، غرض از کفر، کفران نعمت و يا انکار بودن حسنات از براى خدا است. چون از آيات کريمه قرآن بر مى آيد که حسنات براى خداى تعالى است. و همچنين اين که اختيار در هر چيزى را از بندگان سلب کرده، مراد از آن، نفى اختيار و مالکيت استقلالى است، نه تبعى.
در کافى، به سند خود، از ميسر، از ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که گفت: از آن جناب از معناى «و لا تفسدوا فى الأرض بعد إصلاحها» پرسش نمودم. حضرت فرمود: اى ميسر! زمين فاسد بود، پس خداى عزوجل با بعثت پيغمبر گراميش، آن را احياء نمود و پس از آن فرمود که بار ديگر آن را فاسد نسازيد، و در آن فساد راه نيندازيد.
مؤلف: اين روايت را عياشى نيز، در تفسير خود، از ميسر، از ابى عبدالله «عليه السلام»، بدون ذکر سند نقل کرده است.
در الدر المنثور است که احمد، بخارى، مسلم و نسائى، از ابى موسى روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: مَثَل هدايت و علمى که خداوند مرا بدان مبعوث فرمود، مَثَل باران شديدى است که در سرزمينى ببارد و قسمتى از آن زمين، آب را در خود فرو برد و در نتيجه گياهان بسيار بروياند، و قسمتى ديگر که باير است، آب را در خود نگه داشته و مردم از آن آب نوشيده و سيراب شوند و با آن زراعت خود را نيز مشروب سازند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۱۶
قسمتى ديگر بلندى ها و کوه هاى سنگى است که نه آب را در خود نگه دارى و ذخيره مى کند، و نه گياهى در خود مى روياند. مردم نسبت به دين من، نيز سه طايفه اند: بعضى ها آن را ياد مى گيرند و گليم خود را از آب در مى آورند، ولى از ديگران دستگيرى ننموده، چيزى از آن را به ديگران نمى آموزند. بعضى ديگر هم خود از آن بهره مند مى شوند و هم به ديگران مى آموزند. طايفه سوم، کسانى هستند که نه خود آن را مى آموزند و نه به ديگران ياد مى دهند.
رده:تفسیر المیزان