تفسیر المیزان

المیزان جلد۸ بخش۱۹

فقط مستضعفان از قوم صالح، به وى ايمان آورده بودند «قَالَ الْمَلاُ الَّذِينَ استَکبرُوا مِن قَوْمِهِ لِلَّذِينَ استُضعِفُوا لِمَنْ ءَامَنَ مِنهُمْ ...»: جمله «للذين استضعفوا» را با جمله «لمن آمن منهم» تفسير کرد تا دلالت کند بر اين که مستضعفان از قوم صالح، مؤمنان آن قوم بودند، و خلاصه، تنها مستضعفان به وى ايمان آورده بودند. «فعقروا الناقة و عتوا عن أمر ربهم ...» - «عقر نخله»، به معناى بريدن آن از بيخ است، و «عقر ناقه» به معناى نحر آن است، و به معناى بريدن دست و پاى آن نيز آمده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۳۰ و «عتو» به معناى تمرد و سرپيچى است، و در اين آيه، از آن جايى که با لفظ «عن» متعدى شده، متضمن سرپيچى از روى استکبار است. معناى بقيه جملات اين دو آيه روشن است، و احتياج به توضيح ندارد. «فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصبَحُوا فى دَارِهِمْ جَاثِمِينَ ...»: «رجفه»، به معناى لرزيدن و اضطراب شديد است، مانند زلزله در زمين و تلاطم در دريا. و «جثوم» در انسان و پرندگان، مانند به سينه در افتادن شتر است. در آيات مورد بحث، عذابى را که قوم صالح با آن به هلاکت رسيده اند، «رجفه» خوانده، و در آيه «۶۷» سوره هود، آن را «صيحه»، و در آيه «فأخذتهم صاعقة العذاب الهون»، آن را «صاعقه» ناميده است. و اين، بدان علت است که نوعا صاعقه هاى آسمانى بدون صيحه و صداى هولناک و نيز بدون رجفه و زلزله نيست. چون معمولا اين گونه صاعقه ها باعث اهتزاز جو مى شود، و اهتزاز جوى نيز، وقتى به زمين مى رسد، باعث لرزيدن زمين شده، ايجاد زلزله مى کند. ممکن هم هست گفته شود: وجه تسميه «صاعقه» به «رجفه»، اين است که صاعقه باعث تکان خوردن دل ها و لرزيدن اندام آدمى است. اين آيه، تنها دلالت دارد بر اين که اين عذاب که مقصود از آن استيصال و انقراض آن قوم بوده، اثر کفر و ظلمى بوده است که نسبت به آيات خدا روا مى داشتند، و اما اين که اين عذاب چگونه به وجود آمده، آيه شريفه متعرض آن نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۳۱ آيات ۸۰ - ۸۴ سوره اعراف وَ لُوطاً إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفَاحِشةَ مَا سبَقَکُم بهَا مِنْ أَحَدٍ مِّنَ الْعَالَمِينَ(۸۰) إِنَّکمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شهْوَةً مِّن دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ مُّسرِفُونَ(۸۱) وَ مَا کانَ جَوَاب قَوْمِهِ إِلا أَن قَالُوا أَخْرِجُوهُم مِّن قَرْيَتِکمْ إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطهَّرُونَ(۸۲) فَأَنجَيْنَاهُ وَ أَهْلَهُ إِلا امْرَأَتَهُ کانَت مِنَ الْغَابرِينَ(۸۳) وَ أَمْطرْنَا عَلَيْهِم مَّطراً فَانظرْ کيْف کانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ(۸۴) «ترجمه آیات» و لوط را فرستاديم، به ياد آر زمانى را که وى، به قوم خود گفت: چرا اين کار زشتى را مى کنيد که هيچ يک از جهانيان، پيش از شما نکرده اند. (۸۰) شما از روى شهوت به جاى زنان، به مردان رو مى کنيد، بلکه شما گروهى اسراف پيشه ايد. (۸۱) پاسخ قومش جز اين نبود که گفتند: از دهکده خويش بيرونشان کنيد، که اينان خود را پاکيزه قلمداد مى کنند.(۸۲) پس او را با کسانش نجات داديم، مگر زنش را که قرين بازماندگان بود. (۸۳) آنگاه بارانى عجيب بر آنان ببارانديم، بنگر تا عاقبت بدکاران چسان بود. (۸۴) «بیان آیات» «وَ لُوطاً إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفَاحِشةَ ...»: ظاهر جمله اين است که اين داستان، عطف به داستان نوح است که قبلا ذکر نموده و در ابتداى آن فرموده بود: ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۳۲ «و لقد أرسلنا نوحا». و بنابراين تقدير آيه مورد بحث نيز: «و لقد أرسلنا لوطا إذ قال لقومه» خواهد بود. اين، آن چيزى است که از ظاهر آيه استفاده مى شود، وليکن معهود از اين گونه سياق هاى قرآنى اين است که لفظ «أذکر: به ياد آر» مقدر بوده و تقدير آيه: «أذکر لوطا الذى أرسلناه إذ قال لقومه» مى باشد. وحدت سياق اقتضا داشت که همچنان که در داستان هود و صالح فرمود: «و إلى عاد أخاهم هودا»، و «و إلى ثمود أخاهم صالحا»، در اين جا نيز بفرمايد: «و إلى فلان أخاهم لوطا». و اگر در خصوص قوم لوط سياق را تغيير داده و بعد از ذکر داستان آن قوم، مجددا به سياق قبلى برگشته و فرموده: «و إلى مدين أخاهم شعيبا»، براى اين بوده که لوط از پيروان شريعت ابراهيم «عليه السلام» بوده، به خلاف هود و صالح که از پيروان شريعت نوح «عليه السلام» بودند. و در تفسير سوره «هود» خواهيم گفت که لوط از بستگان ابراهيم «عليه السلام» بوده، و آن حضرت او را به سوى اهل سدوم و اقوام مجاور آنان فرستاد، تا آنان را که مشرک و از بت پرستان بودند، به دين توحيد دعوت کند. «أتاتون الفاحشة»: مراد از «فاحشه»، عمل لواط است، به دليل اين که در آيه بعد مى فرمايد: «أتاتون الرجال شهوة». «ما سبقکم بها من أحد من العالمين» - يعنى هيچ يک از امم و اقوام روى زمين مرتکب چنين گناهى نشدند. و اين جمله، دلالت دارد بر اين که تاريخ پيدايش اين عمل منتهى به همين قوم مى شود. و ما، در تفسير سوره هود، به تفصيل قصه لوط متعرض خواهيم شد - إن شاء الله تعالى. «إِنَّکمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شهْوَةً مِّن دُونِ النِّساءِ...»: «اتيان الرجال» به قرينه کلمه «شهوة» و همچنين به قرينه «من دون النساء»، کنايه است از عمل نامشروع با مردان، و اين دو قرينه، علاوه بر اين که «اتيان الرجال» را معنا مى کند، اين معنا را نيز مى رساند که قوم لوط، عمل زناشويى با زنان را ترک گفته و به مردان اکتفاء مى کردند، و اين عمل را از آن جايى که تجاوز و انحراف از قانون فطرت است، «اسراف» ناميده و فرموده: «بل أنتم قوم مسرفون». جمله مورد بحث، جمله اى است استفهامى و تقدير آن ءإنّکم» است. از آن جايى که عمل مزبور، فاحشه بى سابقه اى بوده، از درِ تعجب و استبعاد مى پرسد: «آيا شما چنين کارى را مرتکب مى شويد»؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۳۳ «وَ مَا کانَ جَوَاب قَوْمِهِ إِلا أَن قَالُوا...»: يعنى از آن جايى که جواب درستى از اين سؤال نداشتند، لاجرم او را تهديد به تبعيد نموده، گفتند: «أخرجوهم من قريتکم»، و اين خود دليل بر سفاهت قوم لوط است، که اصلا متعرض جواب از سؤال لوط نشده، در مقام جواب، چيزى گفتند که هيچ ربطى به سؤال او نداشت. چون جواب از سؤال لوط، يا به اعتراف به آن است، و يا به اين است که با دليل آن را ابطال کنند، و قوم لوط چنين نکردند، بلکه او را به خاطر اين که مردى غريب و خوش نشين در شهر است، خوار شمرده و کلامش را بى ارزش دانسته، گفتند: شهر از ما است، و اين مرد در اين شهر خوش نشين است، و کس و کارى ندارد، او را نمى رسد که به کارهاى ما خرده گيرى کند. «فَأَنجَيْنَاهُ وَ أَهْلَهُ إِلا امْرَأَتَهُ کانَت مِنَ الْغَابرِينَ»: اين آيه و همچنين آيه «فما وجدنا فيها غير بيت من المسلمين» دلالت دارند بر اين که جز اهل خانه لوط، هيچ کس در آن قريه ايمان نياورده بودند. کلمه «غابرين» به معناى گذشتگان از قوم است، و در اين جا کنايه از هلاکت است. يعنى همسر او هم، جزو از بين رفتگان است. «وَ أَمْطرْنَا عَلَيْهِم مَّطراً فَانظرْ کيْف کانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ»: با اين که در اين جا انتظار مى رفت عذابى را ذکر کند، و مع ذلک اسمى از عذاب نياورده و به جاى آن، فرستادن باران را ذکر فرموده، براى اين بود که بفهماند عذاب و هلاکت قوم لوط به وسيله باران بوده، و به همين جهت باران را نکره آورده و فرمود: «مطرا: بارانى»، تا بفهماند باران مزبور از باران هاى معمولى نبوده، بلکه بارانى مخصوص و از جهت غرابت و شدت اثر، بى سابقه بوده است. چنان که در جاى ديگر، قرآن درباره اين باران توضيح داده و فرموده: «و أمطرنا عليها حجارة من سجيل منضود * مسومة عند ربک و ما هى من الظالمين ببعيد». جمله «فانظر کيف کان عاقبة المجرمين»، خطاب به پيغمبر اسلام «صلى الله عليه و آله و سلم» است، تا او و امتش عبرت بگيرند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۳۴ آيات ۸۵ - ۹۳ سوره اعراف وَ إِلى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شعَيْباً قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَکم مِّنْ إِلَهٍ غَيرُهُ قَدْ جَاءَتْکم بَيِّنَةٌ مِّن رَّبِّکمْ فَأَوْفُوا الْکيْلَ وَ الْمِيزَانَ وَ لا تَبْخَسوا النَّاس أَشيَاءَهُمْ وَ لا تُفْسِدُوا فى الاَرْضِ بَعْدَ إِصلَاحِهَا ذَلِکمْ خَيرٌ لَّکُمْ إِن کنتُم مُّؤْمِنِينَ(۸۵) وَ لا تَقْعُدُوا بِکلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ وَ تَصدُّونَ عَن سبِيلِ اللَّهِ مَنْ ءَامَنَ بِهِ وَ تَبْغُونَهَا عِوَجاً وَ اذْکرُوا إِذْ کنتُمْ قَلِيلاً فَکَثرَکمْ وَ انظرُوا کَيْف کانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ(۸۶) وَ إِن کانَ طائفَةٌ مِّنکمْ ءَامَنُوا بِالَّذِى أُرْسِلْت بِهِ وَ طائفَةٌ لَّمْ يُؤْمِنُوا فَاصبرُوا حَتى يحْکُمَ اللَّهُ بَيْنَنَا وَ هُوَ خَيرُ الحَْاکِمِينَ(۸۷) قَالَ الْمَلاُ الَّذِينَ استَکْبرُوا مِن قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّک يَا شعَيْب وَ الَّذِينَ ءَامَنُوا مَعَک مِن قَرْيَتِنَا أَوْ لَتَعُودُنَّ فى مِلَّتِنَا قَالَ أَوَ لَوْ کُنَّا کَارِهِينَ(۸۸) قَدِ افْترَيْنَا عَلى اللَّهِ کَذِباً إِنْ عُدْنَا فى مِلَّتِکم بَعْدَ إِذْ نجَّانَا اللَّهُ مِنهَا وَ مَا يَکُونُ لَنَا أَن نَّعُودَ فِيهَا إِلا أَن يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنَا وَسِعَ رَبُّنَا کلَّ شىْءٍ عِلْماً عَلى اللَّهِ تَوَکلْنَا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَ بَينَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَ أَنت خَيرُ الْفَاتِحِينَ(۸۹) وَ قَالَ المَْلاُ الَّذِينَ کَفَرُوا مِن قَوْمِهِ لَئنِ اتَّبَعْتُمْ شعَيْباً إِنَّکمْ إِذاً لَّخَاسِرُونَ(۹۰) فَأَخَذَتهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصبَحُوا فى دَارِهِمْ جَاثِمِينَ(۹۱) الَّذِينَ کَذَّبُوا شعَيْباً کَأَن لَّمْ يَغْنَوْا فِيهَا الَّذِينَ کَذَّبُوا شعَيْباً کانُوا هُمُ الْخَاسِرِينَ(۹۲) فَتَوَلى عَنْهُمْ وَ قَالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکمْ رِسالَاتِ رَبى وَ نَصحْت لَکُمْ فَکَيْف ءَاسى عَلى قَوْمٍ کَافِرِينَ(۹۳) «ترجمه آیات» و به سوى مردم مدين، برادرشان شعيب را فرستاديم، (او به قوم خود) گفت: اى قوم! خداى يگانه را که جز او خدايى نداريد، بپرستيد، برهانى از پروردگارتان به سوى شما آمده (و حجت بر شما تمام شده)، پيمانه و وزن را تمام دهيد (کم فروشى مکنيد) و حق مردم را کم مدهيد و در اين سرزمين پس از اصلاح آن، فساد راه ميندازيد. اين دستور را اگر باور داشته باشيد، براى شما بهتر است. (۸۵) بر سرِ هر راه منشينيد که مردم را بترسانيد، و کسى را که به خدا ايمان آورده، از راه خدا باز داريد، و راه خدا را منحرف خواسته باشيد، زمانى را به ياد آريد که اندک بوديد، و خدا بسيارتان کرد، به ياد آريد و بنگريد سرانجام تباهکاران چگونه بود. (۸۶) اگر گروهى از شما به اين آيين که من براى ابلاغ آن مبعوث شده ام، ايمان آورده اند و گروهى ايمان نياورده اند، صبر کنيد تا خداى مان داورى کند، او بهترين داوران است. (۸۷) بزرگان قوم وى که گردنکشى مى کردند، گفتند: اى شعيب! ما تو را با کسانى که به تو ايمان آورده اند، از آبادى خود بيرون مى کنيم، مگر اين که به آيين ما باز گرديد. گفت: (به آيين شما باز گرديم) هرچند از آن نفرت داشته باشيم؟ (۸۸) اگر پس از آن که خدا ما را از آيين شما رهايى داده، بدان باز گرديم، درباره خدا دروغى ساخته ايم، ما را نسزد که بدان باز گرديم، مگر خدا، پروردگارمان بخواهد، که علم پروردگار ما به همه چيز رسا است، و ما کار خويش را به خدا واگذاشته ايم. پروردگارا! ميان ما و قوممان به حق داورى کن، که تو بهترين داورانى. (۸۹) بزرگان قوم که کافر بودند، گفتند: اگر شعيب را پيروى کنيد، زيان خواهيد ديد. (۹۰) زلزله گريبان ايشان را بگرفت و در خانه هاى خويش بى جان شده و به زانو در آمدند. (۹۱) گويى کسانى که شعيب را تکذيب کردند، هرگز در آن ديار نبودند، و کسانى که شعيب را تکذيب مى کردند، خود مردمى زيانکار بودند. (۹۲) آنگاه از آنان رو برتافته و گفت: اى قوم! من پيغام هاى پروردگار خويش را به شما رساندم و نصيحتتان کردم، چگونه براى گروهى که کفر مى ورزند، اندوهگين شوم؟ (۹۳) رسالت و تعالیم حضرت شعيب «ع»، به قوم خود «بیان آیات» «وَ إِلى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شعَيْباً ...»: اين آيه، عطف است بر داستان نوح «عليه السلام». چون شعيب «عليه السلام» نيز، مانند نوح و ساير انبياى قبل از خود، دعوت خويش را بر اساس توحيد قرار داده بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۳۶ «قد جاءتکم بينة من ربکم» - اين جمله دلالت دارد بر اين که شعيب «عليه السلام» معجزاتى که دليل بر رسالتش باشد داشته، و اما آن معجزات چه بوده، قرآن کريم اسمى از آن نبرده است. و مقصود از اين آيات و معجزات، آن عذابى که در آخر داستان ذکر مى کند، نيست. زيرا گرچه آن نيز در جاى خود آيتى بود، وليکن آيتى بود که همه آنان را هلاک ساخت، و معلوم است که آيه عذاب آيه و معجزه رسالت نمى تواند باشد. علاوه بر اين که پس از ذکر اين آيه و بينه، نتيجه گرفته و مى فرمايد: پس به کيل و وزن وفا کنيد، و اين نتيجه گيرى وقتى صحيح است که عذاب نازل نشده باشد، و مردم هلاک نشده باشند. «فأوفوا الکيل و الميزان و لا تبخسوا الناس اشياءهم و لاتفسدوا فى الأرض بعد إصلاحها»: شعيب «عليه السلام»، نخست قوم خود را پس از دعوت به توحيد که اصل و پايه دين است، به وفاى به کيل و ميزان و اجتناب از کم فروشى که در آن روز متداول بوده، دعوت نموده، و ثانيا آنان را دعوت به اين معنا کرده که در زمين فساد ايجاد نکنند، و بر خلاف فطرت بشرى - که همواره انسان را به اصلاح دنياى خود و تنظيم امر حيات دعوت مى کند - راه نروند. گرچه افساد در زمين بر حسب اطلاق شامل گناهان مربوط به حقوق الله نيز مى شود، وليکن از ماقبل و مابعد جمله مورد بحث بر مى آيد که مقصود از فساد، خصوص آن گناهانى است که باعث سلب امنيت در اموال و اعراض و نفوس اجتماع مى شود. مانند راهزنى، غارت، تجاوزهاى ناموسى و قتل و امثال آن. «ذلکم خير لکم إن کنتم مؤمنين» - شعيب «عليه السلام» سپس اين دو دعوت خود را چنين تعليل مى کند که: وفاى به کيل و وزن و بر هم نزدن نظم جامعه براى شما بهتر است، و سعادت دنياى شما را بهتر تأمين مى کنند. زيرا زندگى اجتماعى انسان وقتى قابل دوام است که افراد، مازاد فرآورده خود را در مقابل فرآورده هاى ديگر مبادله نموده و بدين وسيله حوائج خود را برآورده کنند، و اين وقتى ميسر است که در سراسر اجتماع امنيت حکمفرما بوده و مردم در مقدار و اوصاف هر چيزى که معامله مى کنند، به يکديگر خيانت نکنند. چون اگر خيانت از يک نفر صحيح باشد، از همه صحيح خواهد بود، و خيانت همه معلوم است که اجتماع را به چه صورت و وضعى در مى آورد. در چنين اجتماعى مردم به انواع حيله و تقلب، سم مهلک را به جاى دوا، و جنس معيوب و مخلوط را به جاى سالم و خالص به خورد يکديگر مى دهند. و همچنين عدم افساد در زمين، چون فسادانگيزى نيز امنيت عمومى را که محور چرخ اجتماع انسانى است، از بين برده و مايه نابودى کشت و زرع و انقراض نسل انسان است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۳۷ خلاصه بيان شعيب اين شد که: شما اگر به گفته هاى من ايمان داشته باشيد - و يا اگر ايمان به حق داشته باشيد - به طور مسلم تصديق خواهيد کرد که وفاى به کيل و وزن و اجتناب از کم فروشى و تقلب و خوددارى از افساد در زمين به نفع خود شما است. بعضى از مفسران، آيه مورد بحث را طورى ديگر معنا کرده و گفته اند: معناى ايمان در اين آيه، ايمان به دعوت است. چون وقتى مردم از دعوت انبياء منتفع مى شوند که به آنان ايمان داشته باشند. کسانى که در دل کافرند، همان کفر و شقاوت و ضلالت شان نمى گذارد که دعوت انبياء را قبول نموده، از خيرات دنيوى آن طور که شايسته است، منتفع شوند. در نتيجه انتفاعاتى که از دنيا و زندگى آن دارند، انتفاعاتى است خيالى همچنان که فرموده: «و ما هذه الحيوة الدنيا إلا لهو و لعب و إن الدار الاخرة لهى الحيوان لو کانوا يعلمون». بعضى ديگر گفته اند: احتمال دارد لفظ «ذلکم»، اشاره به وفاى به کيل و ساير مذکورات بعد از آن نباشد، بلکه اشاره به جميع مطالب گذشته بوده، و مراد به ايمان هم، همان معناى اصطلاحى باشد نه معناى لغوى. خلاصه اين که معناى آيه چنين باشد: شما اگر ايمان به خدا مى داشتيد، تنها او را مى پرستيديد و به کيل و وزن وفا نموده، و در زمين فساد نمى انگيختيد. اشکالى که به اين دو تفسير وارد است، اين است که از ظاهر آيه بر مى آيد که قوم شعيب، قبل از اين خطاب متصف به ايمان بوده اند. براى اين که فرموده: «إن کنتم مؤمنين»، هم لفظ «کنتم»، که ماضى است و هم لفظ «مؤمنين»، که اسم فاعل از ايمان است، ظهور در اين دارد که صفت ايمان مدتى در بين آنان مستقر بوده، و اگر قوم شعيب ايمان نداشتند يا همه آنان کافر بودند و يا بعضى کافر و مستکبر و بعضى مؤمن و منقاد مى بودند، جا داشت بفرمايد: «ذلکم خير لکم إن آمنتم (و يا) إن تؤمنوا: اين براى شما بهتر بود، اگر ايمان مى آورديد و يا اگر ايمان بياوريد». پس از اين جا مى فهميم که منظور از ايمان در اين آيه، ايمان به معناى اصطلاحى نيست. «وَ لا تَقْعُدُوا بِکلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ وَ تَصدُّونَ عَن سبِيلِ اللَّهِ مَنْ ءَامَنَ بِهِ وَ تَبْغُونَهَا عِوَجاً...»: ظاهر سياق اين است که «توعدون» و «تصدون»، حال از فاعل «لا تقعدوا»، و جمله «و تبغونها»، حال از فاعل «تصدون» است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۳۸ شعيب «عليه السلام» در اين جمله، سومين بخش دعوت خود را بيان مى کند، و آن، اين است که کارى به صراط مستقيم خدا نداشته باشند. از اين جمله بر مى آيد که قوم شعيب، به انحاى مختلف، مردم را از شعيب گريزان مى کرده اند، و از اين که به وى ايمان آورند و نزدش رفته، کلماتش ‍ را گوش دهند، و در مراسم عبادتش شرکت جويند، بازشان داشته، آنان را در اين که به دين حق و طريقه توحيد در آيند، تهديد مى کردند، و همواره سعى مى کردند راه خدا را که همان دين فطرت است، کج و ناهموار طلب کنند و بپيمايند. کوتاه سخن: در راه ايمان راهزنانى بودند که با تمام قوا و با هر نوع حيله و تزوير، مردم را از راه بر مى گرداندند. شعيب «عليه السلام» هم در مقابل، ايشان را به ياد نعمت هاى خداوند انداخته، توصيه مى کند که از تاريخ امم گذشته و سرانجام مفسدان ايشان عبرت گيرند. ازدياد نسل، از نعمت هاى الهى و از پايه های تکامل بشر است «و اذکروا إذ کنتم قليلا فکثرکم و انظروا کيف کان عاقبة المفسدين» - اين دو جمله، در حقيقت موعظه و نصيحت درباره امتثال اوامر و نواهى قبلى است. در جمله اول، مردم را به ياد يکى از نعمت هاى بزرگ خدا مى اندازد، و آن مسأله ازدياد نسل است. براى اين که انسان بر خلاف ساير انواع حيوانات، زندگی اش اجتماعى است، و آن کمالاتى که براى اين نوع ميسر و متوقع است و خلاصه، سعادت عاليه اى که انسان را از ساير انواع حيوانات متمايز مى کند و حساب او را از آن ها جدا مى سازد، اقتضاء مى کند که اين موجود، داراى ادوات و قواى مختلف و ترکيبات وجودى خاصى بوده باشد، که با داشتن آن نمى تواند مانند ساير حيوانات به طور انفرادى زندگى نموده و همه حوائج ضرورى خود را تأمين نمايد. بلکه ناگزير است از اين که در تحصيل خوراک، پوشاک، مسکن، همسر و ساير حوائج با ساير افراد تشريک مساعى نموده، و همه با کمک فکرى و عملى يکديگر حوائج خود را تأمين نمايند. پر واضح است که براى چنين موجودى کثرت افراد، نعمت بسيار بزرگى است. زيرا هرچه بر عدد افراد اجتماعش افزوده شود، نيروى اجتماعی اش، بيشتر و فکر و اراده و عمل آن قوى تر مى گردد و به دقايق بيشتر و باريک ترى از حوائج پى برده، در حل مشکلات و تسخير قواى طبيعت، راه حل هاى دقيق ترى را پيدا مى کند. روى اين حساب، مسأله ازدياد نسل و اين که عدد افراد بشر به تدريج رو به فزونى مى گذارد، خود يکى از نعمت هاى الهى و از پايه ها و ارکان تکامل بشر است. آرى، هيچ وقت يک ملت چند هزار نفرى نيروى جنگى و استقلال سياسى و اقتصادى و قدرت علمى و ارادى و عملى ملت چندين ميليونى را ندارد. و اما عاقبت مفسدان، اين نيز براى کسانى که چشم بصيرت داشته باشند، موعظه و عبرت بزرگى است، ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۳۹ و خوشبختانه تاريخ به اندازه کافى از احوال امم گذشته ضبط کرده. همه مى دانند که در دوران هاى گذشته از قياصره و فراعنه و اکاسره و فغافره و امثال آنان، گردن فرازانى طاغى بوده اند که دل ها را از هيبت سلطنت خود مرعوب نموده، خانه ها را خراب و اموال را غارت مى کردند، و خون مردم را به سهولت ريخته، زن و فرزند آنان را به زير يوغ بردگى خود مى کشيدند. خداى تعالى هم، آنان را در اين ظلم و ستم مهلت داد تا به اوج قدرت خود رسيده و به منتهاى درجه شوکت نائل آمدند، دنيا و زينت و شهواتش، دل آنان را فريفته و از اين که ساعتى عقل خود را به کار اندازند، بازشان داشت، و تمامى اوقات خود را صرف عيش و نوش نموده، هواى دل را معبود خود ساختند، و به اين وسيله خداوند گمراهشان ساخته، کارشان را به اين جا کشانيد که در عين داشتن قدرت و اراده و هر نعمت ديگرى از آن استفاده ننموده، به تدريج از ميان رفتند و امروز جز نام ننگينى از بعضى از آنان باقى نمانده است. آرى، سنت پروردگار بر اين جريان يافته که انسان زندگى خود را بر اساس تعقل بنا کند، و اگر غير اين کند و راه فساد و افساد را پيش گيرد، طبع عالَم و اسباب جارى در آن با او بناى ضديت و دشمنى را مى گذارد، و او هر قدر هم نيرومند باشد، در بين دو سنگ آسياى طبيعت له و نابود مى شود. امر به شکيبايى در برابر کفر کافران، تعليم ديگر شعيب «ع» بوده است «وَ إِن کانَ طائفَةٌ مِّنکمْ ءَامَنُوا بِالَّذِى أُرْسِلْت بِهِ ...»: در اين آيه، چهارمين دستور خود را به آنان گوشزد مى کند، و آن، اين است که در صورتى که اختلاف کلمه در بين شما روى داد و عده اى از شما به طرف کفر متمايل شدند، شما به خاطر آنان دست از حق و حقيقت بر نداريد، بلکه به طرف حق گرائيده، در مقابل کارشکنى هاى آنان صبر کنيد. از اين جا معلوم مى شود که شعيب «عليه السلام» از اتفاق مردم بر ايمان و عمل صالح مأيوس بوده، و احساس کرده که چنين اتفاقى نخواهند کرد و مسلما اختلاف خواهند داشت، و طبقه اول و توانگران قومش، به زودى دست به خرابکارى و کارشکنى و آزار مؤمنان خواهند زد، و قهرا مؤمنان در تصميم خود سست خواهند شد. ناچار همه ايشان را از مؤمن و کافر، به صبر و انتظار فرج امر نموده است، تا خداوند در ميان شان حکومت کند، چرا که او بهترين حکم کنندگان است. يکى از شواهد بر اين که او بهترين حکم کنندگان است، همين امر به صبرى است که به کافر و مؤمن قوم شعيب کرده. زيرا صلاح جمعيتى که مرکب از کافر و مؤمن است، در همين است که در برابر يکديگر صبر و خويشتن دارى را پيشه کنند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۴۰ مؤمنان در زندگى خود آرامش خاطر را از دست نداده و در دين خود دچار حيرت و اضطراب نشوند. کفار هم به کفر خود اکتفا نموده، کارهايى که مايه ندامت است، نکرده و از درِ نادانى دامن خود را به ننگ ظلم و مفسده جويى آلوده نسازند. پس همين دستور، خود يکى از شواهدى است بر اين که خداوند خير الحاکمين است، براى اين که در هر موقع مناسبى حکمى مى کند که مايه خير همه مردم است، و هر حکمى هم که مى کند، عادلانه و خالى از جور و تعدى است. بنابراين جمله «فاصبروا» نسبت به کافر حکمى است ارشادى، و نسبت به مؤمنان حکمى است مولوى، و يا به عبارت ديگر، نسبت به هر دو طبقه حکمى است ارشادى که آنان را به صلاحشان راهنمايى مى کند. «قَالَ الْمَلاُ الَّذِينَ استَکْبرُوا مِن قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّک يَا شعَيْب ...»: شعيب «عليه السلام» به وظيفه ارشاد و راهنمايى خود قيام نمود، وليکن قوم او استکبار نموده، به دستوراتش گردن ننهادند و در عوض او و گروندگان به او را تهديد نموده و گفتند: بايد از دين توحيد دست بر داريد و گرنه از شهر و ديارتان اخراج خواهيم کرد. و از آن جايى که تهديد خود را به طور قطع خاطرنشان شعيب کردند، همچنان که از لام و نون تأکيد در دو جمله «لنخرجنک» و «أو لتعودن» بر مى آيد، شعيب ترسيده و از خداى تعالى فتح و فيروزى و نجات از اين گرفتارى را طلب نمود، و گفت: «ربنا افتح بيننا...». «قَالَ أَوَ لَوْ کُنَّا کَارِهِينَ قَدِ افْترَيْنَا عَلى اللَّهِ کَذِباً إِنْ عُدْنَا فى مِلَّتِکم...»: شعيب «عليه السلام» در آيه شريفه، از ارتداد و اعراض از دين توحيد اظهار کراهت نموده و با جمله «قد افترينا على الله کذبا» و ساير جملات بعدى، کراهت خود را توجيه نموده، فهمانيد در صورتى که او و قومش مجبور به اختيار يکى از دو شق ارتداد و يا تبعيد شوند، جز شق دوم را اختيار نخواهند کرد. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه