تفسیر المیزان

المیزان جلد۸ بخش۲۶

وجوهی که در معنای جمله: «سأريکم دار الفاسقين» گفته شده است «ساريکم دار الفاسقين» - از ظاهر سياق بر مى آيد که مراد از اين فاسقان، آن کسانى باشد که با زير بار نرفتن هدايت موسى و نپذيرفتن دستور اخذ به احسن، مرتکب فسق شده اند. يعنى طريق احسان در امور و پيروى حق و رشد را ملازمت نکرده اند. چون کسى که نسبت به طريق حق فسق ورزد، خداوند او را از راه راست به سوى پيروى و دنبال کردن گناهان منحرف مى سازد، و از رشد به سوى ضلالت مى کشاندش، و در نتيجه همان طورى که در آيه بعد تفصيل مى دهد، سرانجام کارش به خسران و هلاکت مى کشد. بنابراين، آيه بعدى که مى فرمايد: «سأصرف عن آياتى»، تفسير و يا شبه تفسيرى است براى جمله «سأريکم دار الفاسقين». بعضى ها گفته اند: مقصود از «دار فاسقان: خانه تبهکاران»، جهنم است. و در حقيقت، کلام مشتمل بر تهديد و تحذير است. بعضى ديگر گفته اند: مراد از آن خانه هاى فرعون و فرعونيان است. بعضى ديگر گفته اند: مراد از آن خانه هاى عاد و ثمود است. مفسرانى ديگر، آن را به خانه هاى عمالقه و غير ايشان که در شام بوده، تفسير کرده و در معناى آيه گفته اند: به زودى، خداوند شهر شام و خانه هاى آن جا را به شما نشان مى دهد. بعضى ديگر در معناى آن گفته اند: به زودى حکومت و قدرت به دست مردمى فاسق مى افتد و ايشان بر شما حکومت خواهند کرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۳۱۷ ==وجه تقييد تکبر و امثال آن به «بغير الحق»== «سأَصرِف عَنْ آيَاتىَ الَّذِينَ يَتَکَبرُونَ فى الاَرْضِ بِغَيرِ الْحَقِّ وَ إِن يَرَوْا کلَّ آيَةٍ لا يُؤْمِنُوا بهَا...»: در اين آيه، تکبر در زمين به قيد «بغير حق» مقيد شده و حال آن که تکبر در زمين، جز به غير حق نيست، همچنان که در جاى ديگر، «بغى: ستمگرى و فساد انگيزى» در زمين، مقيد به همين قيد شده، در صورتى که هميشه بغى به غير حق هست، و دو قسم نيست، يکى به حق و يکى ديگر به غير حق. جواب اين شبهه اين است که اين گونه تقييدها، در حقيقت توضيح است نه تقييد. و غرض از اين توضيح، اين است که بفهماند تکبر و يا بغى از اين جهت مذموم است که به غير حق است. پس اين که بعضى ها گفته اند: «قيد مزبور، احترازى است، و دلالت مى کند بر اين که تکبر دو قسم است به حق و به غير حق، و تکبر به حق، تکبر بر دشمنان خدا و بر اشخاص متکبر است»، صحيح نيست. زيرا تکبرى که در آيه است، مطلق تکبر نمى باشد، بلکه تکبر در زمين است، که معنايش خودنمايى و خوار شمردن بندگان خدا و زير دست قرار دادن آنان است، و اين قسم تکبر، هيچ وقت به حق و ممدوح نمى شود. جمله «و إن يروا کل آية لا يؤمنوا بها»، عطف است بر جمله «يتکبرون»، و بيان يکى از اوصاف متکبران است، که همان اصرار بر کفر و تکذيب مى باشد. و همچنين جمله «و إن يروا سبيل الرشد لا يتخذوه سبيلا...»، و اين که جمله را با تمام خصوصياتى که در اثبات دارد، در نفى تکرار نموده، براى اين است که شدت اعتناى متکبران را به مخالفت با «سبيل رشد» و پيروى از «سبيل بغى» برساند و دلالت کند بر اين که انحراف ايشان قصدا و از روى عمد بوده و هيچ عذرى از قبيل خطا و يا جهل نداشتند. و جمله «ذلک بأنهم کذبوا بآياتنا»، صفات رذيله ايشان را تعليل نموده و مى فرمايد: همه اين کجروى هاى ايشان، آثار تکذيبى است که به آيات خدا نموده و از آن غفلت ورزيده اند. البته ممکن هم هست تعليل جمله «سأصرف عن آياتى» بوده باشد. «وَ الَّذِينَ کَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَ لِقَاءِ الاَخِرَةِ حَبِطت أَعْمَالُهُمْ هَلْ يجْزَوْنَ إِلا مَا کانُوا يَعْمَلُونَ»: معناى اين آيه روشن است و از آن، چند نکته استفاده مى شود: اول اين که کيفر و پاداش اعمال خود اعمال است. توضيح اين نکته در مباحث گذشته، مکرر ايراد شد. دوم اين که: حبط عمل و بى اجر بودن آن، خود يک نحو کيفر است. زيرا همان طورى که گفته شد، پاداش هر عمل، نيکى خود عمل است و وقتى عمل نيک بى اجر باشد. پس در حقيقت، بى اجر کردن آن، خود يک نحو کيفر است. چون نتيجه بى اجر شدن حسنات کسى که هم حسنات دارد و هم سيئات، اين است که چنين کسى جز کيفر سيئات پاداش ديگرى نداشته باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۳۱۸ البته ممکن هم هست آيه را طور ديگرى معنا کرده و بگوييم: مراد از جزاء، پاداش نيک است. و جمله «هل يجزون إلا ما کانوا يعملون»، کنايه است از اين که ايشان به هيچ عملى پاداش و ثواب داده نمى شوند. چون بعد از حبط، هيچ عمل صالحى ندارند. همچنان که فرموده: «و قدمنا إلى ما عملوا من عمل فجعلناه هباء منثورا»، و دليل اين که مراد از جزاء، پاداش و ثواب مى باشد، اين است که اين جزاء، همان جزاى اعمال است که قبلا در آيه ذکر شده بود، و قهرا به قرينه ذکر حبط، منظور از آن، جزاى اعمال صالح خواهد بود. پس اين که بعضى ها به اين آيه استدلال کرده اند بر اين که ترک واجب در صورتى که تارک آن، در آن موقع که مى بايست واجب را انجام دهد، به هيچ کارى مشغول نشود، عقاب ندارد. به توهم اين که چنين کسى کارى نکرده که عقاب داشته باشد، و در آيه «هل يجزون إلا ما کانوا يعملون» نيز، عقاب بر اساس عمل بيان شده است، استدلالشان فاسد است. زيرا همان طورى که گفته شد، مقصود از جزايى که در آيه است، ثواب و پاداش نيک است و معناى آيه اين است که: براى ايشان در آخرت ثوابى نيست. چون در دنيا عمل نيکى انجام ندادند، تا آن روز پاداش آن را ببينند. علاوه بر اين که مسأله عقاب داشتن ترک اوامر الهى، چه در صورت اشتغال به کارى ديگر و چه در غير آن صورت، اگر از ضروريات کلام خداى تعالى نباشد، نزديک به ضرورت هست، و در امثال آيه «و من يعص الله و رسوله فان له نار جهنم»، به طورى که ملاحظه مى کنيد، صحبتى از اشتغال به کار ديگر در ميان نيست. «وَ اتخَذَ قَوْمُ مُوسى مِن بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلاً جَسداً لَّهُ خُوَارٌ ...»: کلمه «حلى» که در اصل بر وزن فعول بوده، جمع «حلى» - به فتح حاء و سکون لام - است، مانند «ثدى»، که جمع «ثدى» است، و اين کلمه به معناى چيزهايى است که آدمى خود را با آن زينت مى دهد، از قبيل: طلا، نقره و امثال آن. و کلمه «عجل»، به معناى بچه گاو، و «خوار»، به معناى آواز مخصوصى است که گاوها دارند، و اين که در بيان خصوصيات گوساله سامرى فرمود: «جسدا له خوار»، دلالت دارد بر اين که گوساله مزبور، جاندار نبوده، بلکه تنها صداى گوساله را داشته است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۳۱۹ اشاره به ماجراى گوساله پرستی بنى اسرائيل اين آيه، داستان گوساله پرستى بنى اسرائيل را ذکر مى کند، و تفصيل آن، به طورى که در سوره «طه» آمده، اين است که: بعد از رفتن موسى «عليه السلام» به ميقات پروردگار، بنى اسرائيل از دير آمدنش به تنگ آمدند و سامرى از ناشکيبائى ايشان استفاده نمود و آنان را بفريفت. به اين طريق که زينت آلات ايشان را گرفت و از آن، مجسمه گوساله اى ريخت که مانند ساير گوساله ها صدا مى کرد، و آن را معبود ايشان خواند و گفت: اين است اله شما و اله موسى. بنى اسرائيل هم گفتۀ او را پذيرفته و در برابر آن، به سجده در آمدند و آن را معبود خود پنداشتند. البته در سوره مورد بحث، اين جزئيات ذکر نشده، و آنچه هم که ذکر شده، بى نياز از جزئيات مذکور در سوره «طه» نيست. و اين خود، دليل روشنى است بر اين که سوره «طه»، قبل از سوره مورد بحث نازل شده. به هر حال اين که فرمود: «و اتخذ قوم موسى من بعده من حليهم عجلا جسدا»، معنايش اين است که: قوم موسى بعد از رفتن وى به ميقات پروردگار خود و قبل از آن که برگردد - چون بعد از ذکر اين داستان، مراجعت موسى را بيان مى کند - گوساله اى را براى خود معبود گرفتند، و اين گوساله، مجسمه اى بود داراى آواز. جمله «ألم يروا أنه لا يکلمهم و لا يهديهم سبيلا»، ايشان را مذمت مى کند به اين که چطور يک مطلب روشن و واضحى را که عقل هر کس در اولين نظر آن را درک مى کند، درک نکردند و هيچ به خود نگفتند: اگر اين گوساله خداى ما بود، لابد و لاجرم با ما حرفى مى زد و ما را به راه راست هدايت مى کرد. و اگر از ميان همه صفاتى که منافى با الوهيت گوساله است، خصوص حرف نزدن و هدايت نکردن آن را ذکر نمود و از ساير صفات آن از قبيل جسميت، مصنوع بودن، محدوديت و گنجيدنش در مکان و زمان و امثال اين ها سکوت کرد، با اين که اين ها نيز منافات با الوهيت آن دارد، براى اين بود که اين دو صفت يعنى تکلم و هدايت از روشن ترين صفاتى است که الوهيت مستلزم آن است. زيرا هر کس هر چيزى را اله و معبود خود مى داند، ناگزير است از اين که آن اله را به آن نحوى که خود او دوست مى دارد، پرستش کند. لاجرم آن اله مى بايستى راه پرستش مورد علاقه خود را به بندگان خود معرفى کند و اين، خود مستلزم تکلم و تفهيم است، و بنى اسرائيل با اين که مى ديدند گوساله حرف نمى زند و آنان را هدايت نمى کند. با اين همه پيشنهاد الوهيت آن را از سامرى پذيرفتند. جهت ديگرى که باعث شد از ميان همه صفات گوساله مزبور، اين دو صفت ذکر شود، ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۳۲۰ اين بود که در ذهن بنى اسرائيل، اين مشخصه از موسى «عليه السلام»، مرکوز و معهود بود که او با خداوند حرف مى زند و مردم را به راه او هدايت مى کند و خداوند با او حرف مى زند و او را به راه خود دلالت مى نمايد و چون چنين ارتکازى را داشتند، مى بايست اين معنا را فهميده باشند که اگر گوساله مزبور، خداى ايشان و خداى موسى بود، قدرت بر سخن گفتن مى داشت و مردم را هدايت مى کرد. و چون اين سؤال بود که چطور بنى اسرائيل مطلبى به اين روشنى را نفهميدند، لذا فرمود: «اتخذوه و کانوا ظالمين». معناى جمله: «و لمّا سقط فى أيديهم...»، در آيه شريفه «وَ لمََّا سقِط فى أَيْدِيهِمْ وَ رَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضلُّوا قَالُوا...»: در مجمع البيان فرموده: معناى جمله «سقط فى أيديهم»، اين است که بلا در دست هايشان قرار گرفت. يعنى طورى بلا بر ايشان مسلط شد که گويى دست هايشان در آن بود، و اين تعبير را، غالبا درباره نادمينى که به آثار سوء عمل گذشته شان مبتلا شده اند و اين ابتلاء را پيش بينى نمى کردند، به کار برده و گفته مى شود «سقط فى يده». البته «أسقط فى يده» هم گفته مى شود، وليکن اولى، فصيح تر است. بعضى هم گفته اند معناى جمله مزبور، اين است که: اثر سوئى که او را زيان مى رساند، در دستش افتاد. البته در تفسيرهاى مطول، وجوه بسيارى در توجيه اين جمله ذکر شده، وليکن بيشتر آن وجوه - اگر نگوييم همه آن ها - خالى از تکلف نيست. و از همه آن ها نزديک تر به ذهن، همان وجهى است که ما از کتاب مجمع البيان نقل نموديم. چون از ظاهر سياق آيه بر مى آيد که مراد از جمله مورد بحث، اين است که بنى اسرائيل وقتى به خود آمدند و فهميدند که چه عملى کرده اند، و به دست آوردند که در اين عمل گمراه بوده اند، گفتند: «چه و چه». پس ظاهر سياق، معناى تنبه و توجه به غفلت گذشته را افاده مى کند. گويا عملى را که کرده اند، به حضور آن کسى که براى او کرده اند، تقديم نموده اند و او عملشان را زشت و نکوهيده يافته و آن را جلو صاحبانشان پرت کرده، و صاحبان عمل آن را برداشته و از نزديک در آن نظر انداخته و ديده اند که سخت گمراه بوده اند و در انجام اين عمل، آن امرى را که نمى بايست در آن اهمال کنند، رعايت ننموده و در نتيجه، عملشان فاسد شده است. و به هر حال جمله مورد بحث، به منزله يک مثل معروف است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۳۲۱ آيه شريفه از جهت معنا، مترتب بر آيات بعدى است که داستان مراجعت موسى را ذکر مى کند. چون بنى اسرائيل بعد از مراجعت موسى متنبه شدند. و در آيات سوره «طه» نيز، تنبه ايشان را بعد از مراجعت موسى «عليه السلام» ذکر مى کند. و اگر در اين جا جلوتر ذکر کرده، براى اين است که در اين جا، تنها خواسته است ندامت ايشان را از کرده خود ذکر نمايد و به دنبال آن، اظهارات ايشان را که گفتند: «لئن لم يرحمنا ربنا و يغفر لنا لنکونن من الخاسرين» نقل نمايد. چون هر گوينده اى وقتى بخواهد ندامت و پشيمانى قومى را حکايت کند، مناسب تر آن است که خطاى آن ها را ذکر نموده، آنگاه بلافاصله اظهار ندامتشان را نقل کند، و ميان اين دو فاصله زياد نيندازد. خداى تعالى هم، به همين ملاحظه وقتى در آيه قبلى گوساله پرستى ايشان را ذکر نمود، بلافاصله و بدون پرداختن به جريان برگشتن موسى «عليه السلام» در آيه بعد، ندامت و حسرت ايشان را نقل نمود. علاوه بر اين، از آن جایى که اظهار ندامت بنى اسرائئل صورت دعا را دارد، و در ذيل داستان مراجعت موسى «عليه السلام» هم، صحبت از دعاى موسى به خود و برادرش به ميان آمد، لذا اظهار ندامت بنى اسرائيل را جلوتر ذکر کرد، تا اين دو دعا با هم نقل نشده باشد. «وَ لَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضبَانَ أَسِفاً...»: کلمه «أسف» - به کسر سين - صفت مشبهه از «أسف» است که به معناى شدت غضب و اندوه است. و «خلفتمونى»، از «خلافه» است که به معناى جانشينى براى کسى است بعد از آن کس. و «عجلتم» از «عجله» است، که معنايش طلب کردن چيزى است، قبل از رسيدن موقعش. راغب، در کتاب مفردات مى گويد: وقتى گفته مى شود: «عجلت أمرا کذا». معنايش اين است که تو فلان کار را قبل از رسيدن موقعش انجام دادى. در نتيجه معناى آيه، اين مى شود: وقتى موسى به سوى قوم خود باز گشت در حالى که خشمگين و اسفناک بود - چون خداى تعالى او را در هنگام مراجعتش، از گمراهى و گوساله پرستى قومش خبر داده بود - ايشان را مذمت و توبيخ نمود و گفت: چه بد جانشينانى براى من بوديد. چرا از فرمان پروردگارتان پيشتر رفتيد؟ و حال آن که فرمان او، فرمان کسى است که خير و صلاح شما به دست اوست، و او هيچ فرمانى نمى دهد مگر اين که همه به مقتضاى حکمت بالغه او است، و عجله ديگران و رضايت و کراهتشان، هيچ اثرى در کارهاى او ندارد. و از ظاهر سياق بر مى آيد که مراد از امر، همان چيزى بوده که خداوند به خاطر او، موسى را به ميقات خود دعوت فرمود، و آن مسأله نزول تورات بوده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۳۲۲ بعضى از مفسران، جمله «أعجلتم أمر ربکم» را چنين معنا کرده اند: چرا شتاب کرديد در پرستش گوساله و صبر نکرديد تا از ناحيه پروردگارتان امر صادر شود؟ بعضى ديگر، در معناى آن گفته اند: باعث اين گمراهى شما و گوساله پرست شدن تان، اين بود که شما درباره وعده ثوابى که خداوند در مقابل پرستش داده بود، عجله کرديد و چون وعده خداوند به آن زودى که شما انتظار داشتيد، نرسيد، از عبادت او به عبادت گوساله عدول کرديد، و چرا عجله کرديد؟ بعضى ديگر گفته اند معنايش اين است که: شما درباره آن امرى که خداوند به شما کرده بود که منتظر برگشتن موسى باشيد و در غيابش عهد او را حفظ کنيد، عجله کرديد و پيش خود گفتيد مدتى را که موسى مقرر کرده بود، به پايان رسيد و باز نگشت. پس ديگر باز نمى گردد. آنگاه عهد وى را شکسته و آن را تغيير داديد. و از ميان اين چند معنايى که براى اين جمله شده، آن معنايى که ما ذکر کرديم، با سياق آيه مناسب تر است. برخورد موسى «ع» با هارون «ع»، بعد از مواجه شدن با گوساله پرستى بنی اسرائیل و کوتاه سخن اين که: موسى «عليه السلام» وقتى از جريان کار قومش آگاه شد، عصبانى شد و از درِ توبيخ و مذمت، روى به آنان کرد و به طور استفهام انکارى پرسيد: «بئسما خلفتمونى من بعدى أعجلتم أمر ربکم و ألقى الألواح». آنگاه الواح را - که همان الواح تورات بود - از دست خود انداخت، «و أخذ برأس أخيه»، و موى سر برادر خود را در دست گرفت، «يجره إليه»، و او را به طرف خود مى کشيد. و به طورى که در سوره «طه» حکايت شده، به وى گفت: اى هارون! چه مانع شد تو را از اين که وقتى ديدى گمراه مى شوند، دستور مرا پيروى نکنى؟ آيا امر مرا عصيان ورزيدى؟ «قال»: هارون گفت: «يابن أم»، اى فرزند مادر! - و اگر در اين خطاب اسم مادرش را برد، و نگفت «اى برادر»، و يا «اى پسر پدر»، براى اين که شفقت و رحمت او را تحريک کند - «إن القوم استضعفونى و کادوا يقتلوننى». من درباره گوساله پرستيدن ايشان اظهار مخالفت نمودم، و ايشان را از اين عمل منع کردم، وليکن ديدم اعتنايى به حرف هاى من نکردند و نزديک بود مرا بکشند. «فلا تشمت بى الأعداء و لا تجعلنى مع القوم الظالمين». پس مرا پيش روى اين دشمنان خوار مکن و زبان شماتت ايشان را بر من دراز مساز، و مرا يکى از دشمنان خود مپندار. و در سوره «طه»، آيه «۹۴»، عذر او را چنين ذکر مى کند: «إنى خشيت أن تقول فرقت بين بنى إسرائيل و لم ترقب قولى». ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۳۲۳ و به طورى که از ظاهر سياق آيه مورد بحث و همچنين آيات راجع به اين داستان از سوره «طه» بر مى آيد، موسى «عليه السلام» همان مقدار که بر بنى اسرائيل غضب کرد، بر هارون نيز غضب کرد، و معلوم مى شود وى چنين پنداشته که هارون در مبارزه عليه بنى اسرائيل کوتاه آمده، و همه جد و جهد خود را به کار نبرده، و به نظر خود چنين صلاح دانسته. با اين که موقع جدا شدن از او، سفارش کرده و به طور مطلق گفته بود: «و أصلح و لا تتبع سبيل المفسدين: در ميان قوم به اصلاح امر ايشان بپرداز و راه مفسده جويان را پيروى مکن». در اين جا، ممکن است کسى بپرسد: آيا اين مقدار اشتباه از موسى بن عمران «عليهما السلام»، با عصمت آن جناب منافات ندارد؟ جوابش اين است که: نه، ادله عصمت انبياء اين سنخ اشتباهات را که در حقيقت اختلاف در سليقه و مشى است، نفى نمى کند. تنها امورى را نفى مى کند که مربوط به حکم خداى سبحان باشد، نه چيزهایى که مربوط به زندگى و مشى در زندگى است. و همچنين است گرفتن موى سر هارون و کشيدن آن. چون اين نيز، اثر آن خيالى بود که موسى «عليه السلام» درباره هارون کرد، و مقدمه زدن او بود. موسى «عليه السلام» مى خواسته برادر خود را در يک امر ارشادى تاديب کرده باشد، نه در يک حکمى از احکام مولوى پروردگار، تا اشتباه در آن، منافات با عصمت داشته باشد. و لذا مى بينيم وقتى هارون جريان را برايش شرح داد و موسى فهميد که وى بى تقصير و معذور بوده، براى خودش و او دعا نمود و عرض کرد: «ربّ اغفر لى و لأخى...». وجوهى که مفسران، براى رفتار حضرت موسى «ع» بيان کرده اند البته ساير مفسران، براى اين عمل موسى بن عمران «عليهما السلام»، وجوه ديگرى ذکر کرده اند، که ذيلا از نظر خواننده گرامى مى گذرد. ۱ - موسى «عليه السلام» اين کار را براى اين کرد که به قوم خود بفهماند، عملى که در غياب او کرده اند، خطاى بسيار بزرگى بوده، عملى بوده که او را سخت در انديشه و اندوه فرو برده. چون انسان در اين گونه مواقع که به نهايت درجه خشم و اندوه دچار مى شود، از اين سنخ کارها از خود نشان مى دهد. مثلا ريش خود را مى کند و يا لبان خود را با دندان هايش فشار مى دهد. موسى «عليه السلام» هم، هارون را به جاى خود فرض کرده، همان کارهایى را که ديگران به خود مى کنند، او به هارون کرد. ۲ - موسى «عليه السلام»، مقصودش اين بود که به مردم بفهماند عملى که کرده اند، کوچک و ناچيز نبوده، بلکه کفر و برگشتن از دين بوده و اين، خود انحراف بسيار بزرگى است، و خواست تا بارِ ديگر امثال و نظائر اين کار را تکرار نکنند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۳۲۴ ۳ - مقصودش از اين که هارون را به طرف خود کشيد، اين بود که آهسته از او حال قوم را بپرسد، و لذا وقتى هارون جريان حال مردم را برايش شرح داد، عذرش را پذيرفته و برايش دعا کرد. ۴ - موسى «عليه السلام» ديد که برادرش هارون مانند خودش، دچار خشم و تأسف شده، لذا دست بر سر او گذاشت و او را نوازش نمود. باشد که بدين وسيله قلق و اضطرابش را تسکين دهد. از طرفى هارون ديد ممکن است مردم اين عمل موسى «عليه السلام» را حمل بر توهين و استخفاف وى کنند، لذا شروع کرد به اظهار برائت و بى تقصيرى خود، موسى هم که از منظور وى آگاه بود، او را دعا فرمود. اين بود بعضى از آن وجوهى که مفسران در ذيل آيه مورد بحث ذکر کرده اند، و اگر نگوييم همه آن ها لااقل بيشتر آن ها وجوهى هستند که با سياق آيات راجع به اين داستان سازگارى ندارند. مطلبى که در اين جا ممکن است مورد سؤال واقع شود، اين است که موسى «عليه السلام» قبل از مراجعت به سوى قوم در همان ميقات از جريان کار قومش خبردار بود. به شهادت اين که آيه شريفه مى فرمايد: «و لما رجع موسى إلى قومه غضبان أسفا- وقتى که موسى با خشم و اندوه به سوى قوم خود باز گشت». علاوه بر اين، آيه «فإنا قد فتنا قومک من بعدک و أضلهم السامرى»، صريحا مى فرمايد که خداوند در ميقا، جريان کار قوم موسى را به موسى خبر داد. موسى در ميقات عصبانى و خشمناک نشد. وقتى به سوى قوم باز گشت، غضب کرد و الواح را به زمين زد و موى سر هارون را گرفت و مى کشيد. و حال آن که خبرى را که خداوند بدهد، حتى از حس صادق تر است. چون حس ممکن است خطا تشخيص دهد، وليکن خداى تعالى، جز به حق چيزى نمى فرمايد. پس چه شد که موسى در ميقات از شنيدن خبر قوم خود خشمناک نشد، و وقتى خبر مزبور را به حس ديد، خشمناک گرديد؟ جواب اين است که اطلاع پيدا کردن به يک مطلبى، غير از مشاهده و احساس آن است، و هر کدام حکم جداگانه اى دارد، و هرگز غضب - که همان هيجان قوه دافعه است - به صرف علم و اطلاع، تحقق پيدا نمى کند، بلکه وقتى صورت خارجى پيدا مى کند که شخص مورد غضب در برابر انسان قرار بگيرد. آن موقع است که قوه دافعه به هيجان مى آيد و انسان با بد و بيراه گفتن و يا احيانا با زدن آن شخص، خشم خود را فرو مى نشاند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۳۲۵ و همچنين علم به يک پيشامد خير، حکمى دارد و رسيدن به آن و احساس آن، حکمى ديگر. مثلا وقتى خبردار شويد از اين که دوست مورد علاقه تان از سفر آمده، حالى پيدا مى کنيد، و موقعى که به ديدار آن دوست نائل مى شويد، حال ديگرى به شما دست مى دهد. موقعى که خبر را مى شنويد، تنها خوشحال مى شويد، وليکن اعضاء و جوارح اثرى از خود نشان نمى دهد، و اما موقعى که خبر را به حس مشاهده مى کنيد، يعنى دوست خود را زيارت مى کنيد، دست به گردنش انداخته و او را در آغوش مى گيريد. و همچنين، موقعى که به تنهايى امر عجيبى مى بينيد، تنها تعجب مى کنيد، و اما اگر کسى همراه شما باشد، علاوه بر تعجب خنده هم مى کنيد، و نظائر اين معنا بسيار است. «قَالَ رَب اغْفِرْ لى وَ لاَخِى وَ أَدْخِلْنَا فى رَحْمَتِک ...»: اين آيه شريفه، دعاى موسى «عليه السلام» است، و ما در آخر جلد ششم اين کتاب، در بحثى که پيرامون معناى مغفرت گذرانديم، اين معنا را بحث کرديم که طلب مغفرت، موردش منحصر در صورت ارتکاب گناه نيست، بلکه در جايى هم که گناهى ارتکاب نشده، طلب مغفرت معنا دارد. «إِنَّ الَّذِينَ اتخَذُوا الْعِجْلَ سيَنَالهُُمْ غَضبٌ مِّن رَّبِّهِمْ ...»: اگر کلمه «غضب» و همچنين کلمه «ذلت» در اين جمله، به طور نکره، يعنى بدون «الف و لام» استعمال شده، براى اين است که عظمت غضب و ذلت را برساند. در اين آيه خداى تعالى، غضب و ذلت حيات را بيان نکرده که چيست. احتمال دارد اهمال در آن، براى اشاره به آن حوادثى باشد که بعدا برايشان پيش آمده، و آن حوادث اين بوده که گوساله معبودشان سوخته و زباله اش در آب دريا پراکنده گرديده است، و سامرى مطرود و جمعى از پيروانش کشته شده اند. و يا اشاره به کشتار دسته جمعى و از بين رفتن و اسارت آنان باشد. ممکن هم هست منظور از غضب، عذاب آخرت و منظور از ذلت انحطاط و خوارى در دنيا بوده باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۳۲۶ و به هر حال از ذيل آيه که فرمود: «و کذلک نجزى المفترين» بر مى آيد که اين غضب و ذلت در زندگى دنيا، به قوم موسى اختصاص نداشته، بلکه سنتى است که خداوند آن را در حق هر ملتى که به خدا افتراء ببندد، جارى مى سازد. بحث هاى علمى و عقلى که مکرر از نظر خواننده گذشت، نيز مؤيد همين معنايى است که از جمله استفاده مى شود. «وَ الَّذِينَ عَمِلُوا السيِّئَاتِ ثُمَّ تَابُوا مِن بَعْدِهَا وَ آمَنُوا إِنَّ رَبَّک مِن بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ»: ضميرى که در «من بعدها» ى اول است، به سيئات، و ضميرى که در دومى است، به توبه بر مى گردد، و معناى آيه روشن است. و اين آيه، گرچه عام است، وليکن از نظر مورد به منزله استثنائى است براى جمله «الذين اتخذوا العجل». و بنابراين، معنايش اين مى شود که: توبه اگر به معناى واقعى و حقيقی اش، براى کسى دست بدهد، حتى اگر براى گوساله پرستان هم دست بدهد، خداوند آن را پذيرفته و مانعى براى قبول شدنش نيست. و اين معنا در تفسير آيه «إنما التوبة على الله...» نيز گذشت. آيه مورد بحث و همچنين آيه قبلى آن، دو جمله معترضه هستند که در وسط داستان قرار گرفته و خطاب در آن دو، متوجه به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است. براى اين که در آيه اول فرمود: «و کذلک نجزى المفترين». و در دومى فرمود: «إن ربک...»، که معلوم است «کاف» خطاب در هر دو، متوجه به شخص رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است. و از جمله «سينالهم غضب» نيز، به خوبى استفاده مى شود که سياق کلام، سياق حکايت حال گذشته گان است براى آن جناب. «وَ لَمَّا سکَت عَن مُّوسى الْغَضب أَخَذَ الاَلْوَاحَ ...»: کلمه «رهبه»، به معناى ترسى است که توأم با احتياط باشد و معناى ساير کلمات آيه روشن است. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه