تفسیر المیزان

المیزان جلد۸ بخش۳۳

اعتراف انسان ها به ربوبيت خداى سبحان، در عالم ذر، بیانگر فقر ذاتى انسان به خداست پس احتياج آدمى به پروردگارى که مالک و مدبر است، جزو حقيقت و ذات انسان است، و فقر به چنين پروردگارى، در ذات او نوشته شده، و ضعف بر پيشانی اش مکتوب گشته. و اين معنا بر هيچ انسانى که کمترين درک و شعور انسانى را داشته باشد، پوشيده نيست. عالم و جاهل، صغير و کبير، و شريف و وضيع، همه در اين درک مساوی اند. آرى، انسان در هر منزلى از منازل انسانيت قرار داشته باشد، از ناحيه ذات خود، اين احساس را مى کند که براى او، پروردگارى است که مالک او و مدبر امور او است، و چطور ممکن است اين احساس را نداشته باشد، با اين که احتياج ذاتی اش را درک مى کند؟ و چگونه تصور دارد که شعور او حاجت را درک بکند، وليکن آن کسى را که احتياجش به او است، درک نکند؟ پس اين که فرمود: «ألستُ بربکم»، بيان آن چيزى است که بايد به آن شهادت داد. و جمله «بلى شهدنا»، اعتراف انسان ها است به اين که اين مطلب را، ما شاهد بوديم و چنين شهادتى از ما واقع شد. و لذا بعضى گفته اند: آيه شريفه، اشاره است به آن مواردى که انسان در زندگى دنيايش، به احتياج خود در جميع جهات زندگى و متعلقات و لوازم و احکام وجودش پى مى برد. و معنايش اين است که: ما بنى آدم را در زمين خلق کرديم و ايشان را در اقطار زمين پراکنده نموده، ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۴۰۲ و با توالد و تناسل، از يکديگر متمايزشان ساختيم، و ايشان را به محتاج بودن و مربوب بودنشان واقف ساختيم. و در نتيجه، همه به اين معنا اعتراف کرده و گفتند: «آرى، ما شاهديم که تو پروردگار مايى». و بنابراين، جمله: «بلى شهدنا»، از قبيل زبان حال و يا لازمه گفتار را به صاحب گفتار نسبت دادن است. چون وقتى محتاج بودن خود را اعتراف کنند، لازمه اش، اين است که به وجود آن کسى که به او احتياج دارند، نيز اعتراف کرده باشند. و فرق ميان زبان حال و ميان أخذ به لازمۀ کلام، اين است که اولى، از باب به دست آوردن معنا از ناحيه دلالت صفتى از صفات و حالى از احوال است. چه اين که صاحب صفت و حال، خودش به آن معنا متوجه باشد، يا نباشد. مانند دلالتى که آثار باستانى بر حال ساکنان خود دارد، و اين که چگونه دست روزگار، با آنان بازى کرده و به ديار خاموشى، رهسپارشان ساخته است. و نيز مانند دلالتى که چهره افسردۀ مسکين بر فقر و مسکنت و بدحالی اش دارد. و دومى، انکشاف و درز کردن معنا از قائل است. به اين معنا که قائل حرفى بزند که علاوه بر معناى تحت اللفظى، مستلزم معناى ديگرى نيز باشد، و يا حرفى بزند که به دلالت التزامىف بر آن معنا دلالت کند. در آيه مورد بحث، جمله: «بلى شهدنا»، که حکايت اعتراف بنى نوع بشر است، بايد به يکى از دو نحو کلامى که شرح داديم، حمل شود. البته اگر به اولى از آن دو حمل شود، هم نزديک تر و هم مناسب تر است. چون در مقام شهادت، جز به دلالت صريح و مطابقى کلام، به چيز ديگر اکتفا نمى شود. يعنى دلالت التزامى آن کفايت نمى کند. و پر واضح است که اين شهادت، به هر نحوى که صورت گرفته باشد، از سنخ همان استشهادى است که جمله: «ألستُ بربکم»، از آن حکايت مى کند، و جوابى که داده، به همان زبانى بوده که سؤال با آن صورت گرفته. ==چند وجه، در مورد سؤال و جواب در آیه: «ألستُ بربّکم قالوا بلى»== اين جا است که مى توان گفت به غير از آن دو نحو کلامى که گذشت، نحو سومى نيز هست، که ممکن است سؤال و جواب مورد بحث را، بر آن حمل نمود، و آن به نحوى از تحليل، عبارت است از ايجاد. چون کلام چيزى است که کشف از منويات کند، و در خداى تعالى، فعل او است، که کشف از مقاصد او مى کند، و فعل او، همان ايجاد است. و اين مطلب، به طور مکرر، در مباحث سابق ما گذشته است. و بنابراين مى توان گفت که: سؤال «ألستُ بربکم»، جواب «بلى شهدنا»، از همين باب است، و به زودى، تتمه اى براى اين مطلب خواهد آمد. و به هر حال، آيه: «و إذ أخذ ربک من بنى آدم...»، دلالت دارد بر اين که تمامى افراد بشر، مورد اين استشهاد واقع شده، و يکايک ايشان، به ربوبيت پروردگار اعتراف نموده اند، و ذيل آن و همچنين آيه بعدش، يعنى جمله: «أن تقولوا يوم القيامة إنا کنا عن هذا غافلين»، و جمله: «أو تقولوا إنما أشرک آباؤنا من قبل و کنا ذرية من بعدهم أفتهلکنا بما فعل المبطلون»، غرض از اين اخذ و استشهاد را بيان مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۴۰۳ و اين دو جمله، به طورى که از سياق کلام استفاده مى شود، ابطال دو حجت را که ممکن است بندگان به آن ها احتجاج کنند، مى رساند، و مى فهماند که اگر اين أخذ و إشهاد از بندگان و أخذ ميثاق بر انحصار ربوبيت نبود، بندگان مى توانستند در روز قيامت، به يکى از آن دو تمسک جسته، و حجتى را که خداوند عليه شرک ايشان اقامه مى کند و به استناد آن، مشرکان را محکوم به آتش مى سازد، دفع نمايند. و دقت در اين دو آيه، مخصوصا با در نظر داشتن اين که دو حجت بندگان، با حرف او که ترديد را مى رساند، عطف به هم شده، و اين که مبناى هر دو حجت بر إشهاد است، که خود مستلزم علم است، و اين که هر دو از يکايک بنى آدم نقل شده، اين معنا را دست مى دهد که: حجت هاى مذکور، بنابراين که أخذ و إشهادى نمى بود، تمام بود. چه اين که اصلا أخذ و إشهادى نبود و چه اين که از تمامى افراد صورت نمى گرفت، و چنين استفاده مى شود که ما ذريه بنى آدم را از پشت هايشان گرفته و يک يک ايشان را، عليه خودشان گواه گرفتيم، و همه به ربوبيت ما اعتراف کردند. و در نتيجه، حجت ما در قيامت، عليه ايشان تمام شد، و اگر چنين نمى کرديم، و فرد فرد ايشان را، هر کدام را عليه خودش شاهد نمى گرفتيم، و به کلى إشهادى در کار نمى آورديم، و يا اگر مى آورديم، در کار همه افراد نمى آورديم، حجت ما تمام نمى شد. زيرا اگر به کلى از اين کار صرف نظر مى کرديم و احدى را شاهد بر خودش نمى گرفتيم، و احدى به ربوبيت ما شهادت نمى داد، و به اين معنا، علم و اطلاعى به هم نمى رسانيد، همه در قيامت بر ما اقامه حجت مى کردند، و مى گفتند: ما، در دنيا از ربوبيت پروردگار غافل بوديم، و بر غافل هم تکليف و مؤاخذه اى نيست: «أن تقولوا يوم القيامة إنا کنا عن هذا غافلين». و اگر به کلى از اين کار صرف نظر نمى کرديم، وليکن در تمامى افراد اعمال نمى نموديم، و به إشهاد بعضى از آنان اکتفاء مى کرديم. مثلا تنها پدران را مورد اين امر عظيم قرار مى داديم، در اين صورت نيز، حجت آنان بر ما تمام بود. زيرا اگر پدران که به حسب فرض ميثاق داده اند، شرک مى ورزيدند، مقصر و گناهکار شناخته مى شدند، ولى فرزندان در اين گمراهى هيچ تقصيرى نداشتند. براى اين که در يک امرى که جز تقليد از پدران، هيچ راه ديگرى نسبت به آن ندارند و هيچ گونه علمى، نه اجمالى و نه تفصيلى، به آن نداشته و نمى توانستند داشته باشند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۴۰۴ از پدران خود پيروى کرده اند. اين پدران بوده اند که با علم به حقيقت امر، فرزندان ضعيف خود را به سوى شرک سوق داده اند و با تلقينات سوء خود، آنان را بر اين رسم نکوهيده بار آوردند. حتى فرزندان اطلاعى از ضلالت و إضلال پدران هم نداشتند. و به همين جهت، حجت آنان بر ما تمام بود، و مى توانستند بگويند: شرک و عصيان و ابطال حق، همه از پدران ما بوده، و تنها آنان مستحق مؤاخذه هستند، ما حقى را نمى فهميديم تا مأمور به احقاق آن شده، و در صورت عصيان آن امر، مورد مؤاخذه قرار بگيريم. پس ما در عين اين که همه عمر مشرک بوده ايم، مع ذلک هيچ گناهى از ما سر نزده، و هيچ حقى را ابطال نکرده ايم: «أو تقولوا إنما أشرک آباؤنا من قبل و کنا ذرية من بعدهم أفتهلکنا بما فعل المبطلون»، و حرفشان هم حسابى بود. جواب به اين احتمال که تنها ذريه يا بعض ذريه، إشهاد شده باشند ممکن است کسى بگويد: در اين جا دو فرض ديگر هست، که بيان سابق، وافى به آن نيست و آيه شريفه هم آن را دفع نمى کند. يکى اين که: پدران، اصلا إشهاد نشده و تنها ذريه مورد إشهاد قرار گرفته باشند. و آن ديگر اين که: بعضى از ذريه إشهاد شده باشند، و خيلى هم بعيد نيست. براى اين که به طور کلى، تکامل نوع انسانى در علم و تمدن، به وسيله ذريه ها و نسل ها صورت گرفته. يعنى مردم هر دوره، مقدارى از علم و تمدن را از نسل سابق خود ارث برده و مقدارى را هم، خود بر آن افزوده و مى افزايند. و در نتيجه، مردم هر دوره، از علم و تمدن چيزى را دارا هستند که دوره سابق بر ايشان، داراى آن نبوده اند (و از کجا که إشهاد هم، به اين منوال نبوده باشد: مترجم). جواب اين گفتار، اين است که: بنابر اين دو فرض، حجت خدا بر همه ذريه و يا آن عده که مورد إشهاد قرار گرفته اند، تمام است. و به عکس فرض ما، پدران به خاطر غفلتى که درباره مسأله ربوبيت پروردگار داشته و در شرک خود مستقل نبوده اند، معذورند. چون به حسب فرض، نه مورد إشهاد واقع شده اند، و نه نسل ديگرى قبل از ايشان بوده، تا از آن نسل تقليد کرده باشند. در نتيجه، بنابر اين دو فرض، جمله: «إنّا کنا عن هذا غافلين»، زبان حال پدران و ذريه اى که إشهاد نشده اند، مى شود. و اما داستان تکامل نوع انسانى در علم و تمدن، در جاى خود صحيح است، وليکن نبايد مسأله إشهاد را به آن قياس کرد. تکامل انسان در علوم نظرى و اکتسابى است، که نتايج و فروعى است که تدريجا براى انسان حاصل مى شود. به خلاف إشهاد و خودبينى انسان، و اين که من محتاج به مربى هستم که تربيتم کند. زيرا اين معنا، از مواد علم است، و قبل از نتايج براى انسان حاصل مى شود، و از علوم فطرى و اولين نقشى است که در نفس منتقش مى گردد، و بعد از اين انتقاش است، که نتايج و فروع متفرع بر آن مى شود، و چنين علمى معقول نيست که بعد از علوم ديگر، براى انسان حاصل شود. و چگونه ممکن است و حال آن که ساير علوم، مولود احتياج انسان است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۴۰۵ و همان طور که در جاى خود مسلم شده و نوع انسانى، در اين علوم، به تدريج و به مقدار احساس باطنى خود به احتياج پيش رفته و مى رود. کلام برخی از مفسران، در بارۀ ردّ عالَم ذر پس آنچه که از دو آيه مورد بحث به دست آمد، اين شد که: خداى سبحان، نسل بشر را از يکديگر متمايز کرده و بعضى (فرزندان) را، از بعض ديگر (پدران) أخذ نموده. آنگاه همه آنان را بر خودشان گواه و از همه بر ربوبيت خود، پيمان گرفته. پس هيچ فردى از سلسله پدران و فرزندان از اين إشهاد و از اين ميثاق غافل نمانده، تا آن که بتوانند همه ايشان به غفلت و يا فرزندان به شرک و عصيان پدران احتجاج کنند و خود را تبرئه نمايند. و لذا عده اى از مفسران گفته اند: مقصود از ظرف «إذ» در جملۀ «و إذ أخذ ربک» دنيا است، و اين دو آيه، اشاره دارند به سنت خلقت الهى. آن سنتى که خداوند در خلقت انسان در دنيا جارى نموده. چون خداى سبحان، ذريه انسان را از پشت پدران بيرون و به ارحام مادران منتقل و از آن جا به دنيا مى آورد، و همگى را در خلال زندگی شان، بر نفوس خود گواه گرفته، و آثار صنع و آيات وحدانيت خود را به همه ايشان ارائه مى دهد، و آنان را به وجوه احتياجات که از همه طرف ايشان را احاطه و مستغرق نموده، واقف مى سازد. و از همين راه، به وجود و وحدانيت خود راهنمایي شان مى کند. گويا در اين شرايط، ايشان را مخاطب قرار داده و مى فرمايد: آيا من پروردگار شما نيستم؟ و ايشان به زبان حال، جواب مى دهند: چرا، ما خود به اين معنا شهادت مى دهيم، و معترفيم که تویى ربّ ما و به غير از تو، ما را ربّى نيست. و خداوند اين کار را کرد، تا در روز قيامت، عليه او احتجاج نکنند و نگويند: ما از معرفت تو غافل بوديم. و يا ذريه ايشان نگويند که پدران ما مشرک شدند و ما را مشرک بار آوردند، و ما هيچ گونه معرفتى به اين مطلب نداشتيم. همين عده از مفسران، رواياتى را که دلالت بر عالَم ذَر دارد و مى گويد: «خداوند، ذريه آدم را از پشت او بيرون کشيده و ايشان را که به شکل ذره هايى بودند، عليه خود آن ها گواه گرفته، و خود را به ايشان شناسانيد، و از آنان بر ربوبيت خود گواه گرفت، و بدين وسيله، حجت را بر ايشان تمام کرد»، طرح نموده و آن ها را حجت ندانسته و در ابطال دلالت اين دو آيه، بر عالَم ذَر و طرح روايات مزبور و مخالفت آن ها با ظاهر قرآن، وجوهى ذکر کرده اند، که ذيلا ايراد مى گردد: ۱- بنا به مضمون اين روايات، داستان عالَم ذَر، از دو حال بيرون نيست. يا اين است که: ذريه را که خداوند از صلب آدم استخراج کرده، به آن ها عقل داده و سپس مورد خطاب خود قرارشان داده است. و يا اين که: عقل نداده. اگر عقل نداده، پس چگونه مسأله توحيد را درک نموده و خطاب خداوند را فهميده اند؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۴۰۶ و اگر عقل داده و آنگاه از آنان ميثاق گرفته و همين معنا را، مبناى صحت تکليف قرار داده، بايستى هيچ يک از افراد ذريه اين ميثاق را فراموش ‍ نکنند. چون به نفس آيه شريفه که مى فرمايد: «أن تقولوا يوم القيامة إنا کنا عن هذا غافلين»، وقتى اخذ ميثاق، حجت را تمام مى کند و مبناى صحت تکليف مى تواند باشد، که مکلف، آن ميثاق را به ياد داشته باشد و فراموش نکند. و حال آن که ما که همان ذريه هستيم، جز همين خلقت دنيوى خود، چيزى از عالَم ذَر به خاطر نداريم، و اين، خود شاهد است که منظور آيه شريفه، جز همين موقف دنيايى انسان و احساس حاجتش به ربّى که مالک و مدبر او و ربّ هر چيز ديگرى باشد، چيز ديگرى نيست. ۲ - معقول نيست که از تمامى عقلا و گروه بى شمار آنان، يک نفر يافت نشود که خاطرات عالَمى را که ديده و شناخته، به يادش نمانده باشد، و حال آن که اين خاطره، دورتر از خاطرات دنيايى بهشتيان نيست. بهشتيان، به طورى که قرآن کريم، در چند جا حکايت کرده، خاطرات دنيايى خود را از ياد نمى برند. از آن جمله فرموده: «قال قائل منهم إنّى کان لى قرين...»، و نظير آن را از اهل دوزخ حکايت کرده و فرموده: «و قالوا ما لنا لا نرى رجالا کنا نعدهم من الأشرار»، و همچنين آيات ديگر. و اگر جايز باشد که چنين جمعيت بى شمارى خاطره خود را فراموش کنند، چرا جايز نباشد بگوييم خداوند در روزگار گذشته، مردم را به تکاليفى مکلف کرده و پس از مرگ دوباره ايشان را زنده کرده، تا جزا و پاداش ‍آن روزشان را بدهد، و مردم آن زندگى اول خود را فراموش کرده و اين زندگى که دارند، زندگى دوم ايشان است. و خلاصه، لازمۀ اين حرف، صحت گفتار تناسخى ها است که مى گويند: «معاد، عبارت است از بيرون شدن جان از کالبد يک انسان، و حلول او در يک کالبد ديگر، و کيفر و پاداش ديدن در اين کالبد». ۳ - رواياتى که مى گويد: «خداوند، ذريه آدم را از صلب آدم أخذ و از آنان ميثاق گرفته»، مخالف ظاهر آيه اى است که مى فرمايد: «پروردگار تو از بنى آدم گرفت»، و نفرمود: «از آدم گرفت». و نيز آيه شريفه اى که مى فرمايد: «از پشت هاى ايشان»، و نفرمود: «از پشت او». و نيز مى فرمايد: «ذريه ايشان را»، و نفرموده: «ذريه او را». علاوه بر اين، آيه شريفه مى فرمايد: ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۴۰۷ «پروردگار تو، اين کار را به اين خاطر کرد که روز قيامت، نگويند ما از اين مطلب غافل بوديم، و يا بگويند: پدران ما، قبل از ما شرک ورزيده اند و ما را، که نسل بعد از ايشانيم، چنين بار آورده اند»، و لازمه اين کلام، اين است که: بتوان براى ذريه پدران، مشرکى فرض کرد، و اين معنا، شامل فرزندان بلافصل آدم نمى شود. چون پدر ايشان مشرک نبوده است. و از همين جهت، بعضى از مفسران ناچار شده اند بگويند: آيه شريفه عام نيست، بلکه تنها مخصوص مشرکانى است که داراى پدران مشرک بوده اند، و شامل فرزندان بلافصل آدم و جميع افراد با ايمان و همچنين مشرکانى که داراى پدران مشرک نبوده اند، نمى شود. ۴ - تفسير آيه، به عالَم ذَر با جمله: «إنما أشرک آباؤنا»، که حکايت کلام ذريه است، منافات دارد. براى اين که اين جمله دلالت دارد بر اين که ذريه، پدران مشرکى داشته اند و اين، با وجود دسته جمعى تمام افراد بشر در يک جا و به يک وجود منافات دارد. ۵ - اشکالى است که بعضى از مفسران کرده و گفته اند: روايات عالَم ذَر، همه مقبول و صحت آن ها مسلم است، الا اين که مربوط به آيه مورد بحث نيست، و داستانى که در اين روايات راجع به عالَم ذَر آمده، حکايت عملى است که خداى سبحان، قبل از ايجاد بنى آدم، درباره ايشان انجام داده، تا بدين وسيله افراد بشر در معرفت ربوبيتش، داراى عرق و فطرتى بوده باشند. همچنان که در روايت آمده که: بنى نوع بشر بر فطرت توحيد به دنيا مى آيند. و نيز گفته شده که: نعمت هاى بهشتى اطفالى که در سن طفوليت از دنيا رفته اند، به خاطر ايمانى است که در عالَم ذَر آورده اند. و اما آيه شريفه، ربطى به اين مطلب که در روايات آمده، ندارد. آيه شريفه، در مقام بيان اين است که با اخذ ميثاق، حجت خدا در روز قيامت تمام است، و مردم نمى توانند بگويند: پروردگارا! تو ما را در عالَم ذَر و آن روزى که از صلب آدم بيرونمان آوردى، بر نفوسمان گواه گرفتى و ما آن روز، مانند امروز که روز قيامت است، به ربوبيت تو يقين داشتيم، ليکن در دنيا که مکان تکليف و عمل بود، آن موقف إشهاد را از ياد ما بردى، و ما را در شناختن ربوبيت، به عقولمان واگذار کردى. يک دسته عقل هايشان به ربوبيت تو حکم کرد. دسته ديگرى، عقلشان آن را انکار نمود. هم دسته اول دليل عقلى داشتند، هم دسته دوم. بنابراين گناه ما چيست؟ ما که نمى توانستيم به مشاهده، تو را ببينيم و تو چنين چشمى به ما نداده بودى. ما بوديم و عقلمان، آن هم در پاره اى مسائل، واقع را درک مى کرد و در پاره اى از مسائل، به خطا مى رفت. ۶- آيه شريفه، نسبت به آن مطلبى که روايات دلالت بر آن دارد، حاجت ندارد، و طورى نيست که نتوان آن را به محمل ديگرى حمل کرد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۴۰۸ بلکه ممکن است آن را حمل بر تمثيل (مجسم جلوه دادن معنا) نمود و روايات هم از حيث سند، طورى نيستند که بتوانند مفسر آيه باشند. زيرا يا مرفوعه است و روات آخر سند در آن ها ذکر نشده، و يا موقوفه است و مروىٌ عنه ذکر نشده، و اين گونه روايات حجت نيستند. پاسخ به اشکال هاى منکران عالَم ذَر اين بود پاره اى از اشکالاتى که مفسران بر دلالت آيه و حجيت روايات دال بر عالَم ذَر ايراد کرده اند، و قائلان به عالَم ذَر، که عبارتند از همه علماى حديث و جمعى از مفسران، همه اين اشکالات را جواب داده اند. و اينک، جواب هاى هر يک از آن ها، ذيلا از نظر خواننده محترم مى گذرد. ۱ - اين که گفتيد: بايستى هيچ يک از ذريه اين ميثاق را فراموش نکنند، صحيح نيست. زيرا فراموش کردن موقف ميثاق و خصوصيات آن، ضررى به تماميت حجت نمى زند. آنچه ضرر مى زند، فراموش کردن اصل ميثاق و از دست دادن معرفت به وحدانيت پروردگار است. و اين، نه فراموش مى شود، و نه از صفحه دل زايل مى گردد. و همين بس است براى تماميت حجت. به شهادت اين که: اگر جناب عالى بخواهى از شخصى ميثاق و عهدى بگيرى و او را به خانه خود دعوت نموده و پذيرائى کنى و تا آن جا که قدرت دارى، براى گرفتن اين عهد، بيخ گوشش بخوانى، بشارتش دهى، انذارش کنى، تا سرانجام عهد را از او بگيرى، مادامى که اين شخص، اصل ميثاق و عهد را از ياد نبرده باشد، مأخوذ به عهد خود هست، هرچند خصوصيات پذيرایى آن روز منزل تو را فراموش کرده باشد. ۲ - ممتنع بودن اين که گروه بى شمار ذريه، همگى خاطرات عالَم ذَر را فراموش کنند، صرف استبعاد است و هيچ دليلى بر اين امتناع نيست. علاوه بر اين که اصل ميثاق - که همان معرفت به ربوبيت پروردگار است - فراموش نشده و نمى شود، و به ياد داشتن همين مقدار از آن خاطرات، براى تماميت حجت کافى است. و اين که مسأله مورد بحث را، با مسأله تناسخ قياس کرديد، صحيح نيست. زيرا بطلان تناسخ، دليلش ‍منحصر در امتناع فراموش کردن گروه بى شمار ذريه نيست، تا اگر اين امتناع باطل شد، مسأله تناسخ صحيح شود. بلکه مسأله بطلان تناسخ، دليل ديگرى دارد که در جاى خود، ذکر شده و بايد بدان جا مراجعه کرد. و کوتاه سخن: هيچ دليلى نيست که فراموش کردن خاطرات يک عالم را در يک عالمى ديگر ممتنع بسازد. ۳ - آيه مورد بحث از فرزندان بلافصل آدم و اين که ايشان هم از صلب آدم بيرون آمده اند، ساکت نيست. و جمله: «و إذ أخذ ربک من بنى آدم»، به تنهايى کافى است در اين که بر آن دلالت بکند. چون کلمه: «بنى آدم»، معنايش اين است که از صلب آدم بيرون شده اند، و در دلالت بر اين معنا، هيچ احتياجى به مؤونه بيشترى نيست،.و همچنين، کلمه ذريه که دلالت مى کند ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۴۰۹ بر اخراج اولاد اولاد از صلب اولاد و همچنين. پس از کلمه بنى آدم استفاده مى شود که خداى تعالى، اولاد بلافصل آدم را از صلب آدم، و از کلمه ذريه استفاده مى شود که اولاد اولاد او را، از صلب اولاد او بيرون آورد، تا رسيد به آخرين اولاد او. عينا نظير بيرون آمدن ايشان در دنيا، که نشئۀ توالد و تناسل است. فخر رازى در تفسير خود، از اشکال سوم چنين پاسخ داده که: بيرون آمدن اولاد صلبى آدم، از صلب او، از ناحيه خبر استفاده مى شود. همچنان که بيرون آمدن اولاد اولاد از صلب پدران خود، از ناحيه آيه شريفه به دست مى آيد. پس دلالت مجموع آيه و خبر بر مجموع بنى آدم تمام است. وليکن همان طورى که خواننده خود ملاحظه مى کند، جواب فخر رازى، قانع کننده نيست. اما اخبارى که مى گويد: «خداوند، ذريه آدم را از صلب او بيرون آورده و از آن ها ميثاق گرفت»، اين اخبار، در مقام شرح داستان مزبور است، نه در مقام شرح الفاظ آيه، تا در آن ها اشکال کنيد به اين که با ظاهر قرآن موافق نيست و يا مخالف آن است. و اما اين که گفتيد: «و لازمۀ اين کلام، اين است که بتوان براى ذريه، پدران مشرکى فرض کرد و اين معنا، شامل فرزندان بلافصل آدم نمى شود»، و نيز اين که گفتيد: «آيه شريفه عام نيست، بلکه تنها مخصوص مشرکانى است که داراى پدران مشرک بوده اند و فرزندان بلافصل آدم و جميع افراد با ايمان و همچنين مشرکانى را که داراى پدران مشرک نبوده اند، شامل نمى شود»، اشکال صحيحى نيست. براى اين که منظور آيه شريفه، اين است که: خداى سبحان، اين کار را کرد تا مشرکان در روز قيامت نگويند: «إنما أشرک آباؤنا...». اين، معنايش اين نيست که فرد فرد مشرکان بگويند: «إنما أشرک آبائى»، تا برگشت معناى آيه به اين شود که ما اگر اين کار را نمى کرديم، يک يک افرادى را که مى خواستيم عذاب کنيم، مى گفتند: من مشرک نشدم، بلکه نياکان من مشرک شدند، و من تابع ايشان بودم، نه متبوع. غرض آيه شريفه، متعلق به چنين معنايى نشده، بلکه گفتارى را که نقل کرده، کلام مجموع مشرکان است. ۴ - جواب از اين اشکال نيز، از جواب اشکال قبلى استفاده مى شود. آيه و روايت هم دلالت دارند بر اين که خداوند بعد از آن که جدا کرد، بنى آدم را، و پدران را از فرزندان متمايز ساخت. آنگاه همه را به حالت جمعيت و وحدت برگردانيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۴۱۰ ۵ - اين معنا، خلاف ظاهر بعضى از روايات و خلاف صريح بعضى ديگر آن ها است. چون ظاهر آن دسته و صريح اين دسته، اين است که در مقام بيان تأويل آيه است. و اين که در آخر گفتند: «وليکن در دنيا، که مکان تکليف و عمل بود، آن موقف را از ياد ما بردى»، جوابش از جواب اشکال اول معلوم مى شود. ۶ - ظهور کلام، همين که در معنايى مستقر گرديد، کافى است در اين که کلام حجت باشد و موقوف بر اين نيست که در آن معنا صراحت داشته باشد. و صرف اين که ممکن است آيه مورد بحث را، بر تمثيل حمل کرد، باعث نمى شود که حمل بر آن هم بکنيم، مگر اين که به خاطر موانعى نتوانيم بر ظاهرش حمل کنيم و از درِ ناچارى، بگوييم مقصود از آن، تمثيل است، و در آيه مورد بحث، چنين مانعى وجود ندارد. و اما اين که گفتيد: روايات ضعيف و غيرقابل اعتماد است، چنين نيست. زيرا بعضى از آن ها صحيح و بعضى ديگر موثق است، و در بحث روايتى آينده، به زودى خواهد آمد که صدور آن ها، مورد وثوق است. اين بود خلاصه بحث و اعتراض درباره مفاد آيه، که در بين منکران عالَم ذَر و مثبتين آن در گرفته، و دقت کامل در آيه و روايات و تأمل در آنچه که مثبتين، در صدد اثبات آن و منکران در مقام دفعش هستند، ما را وادار مى کند به اين که بحث را به يک جهت ديگرى، غير آن جهتى که دو فريق نامبرده در آن مشاجره دارند، سوق دهيم. بيان دلیل قائلان به وجود «عالَم ذَر»، و اشکالات وارد بر آن آن چيزى که مثبتين از روايت فهميده و آن را بر آيه حمل نموده و بر اثبات آن همت گمارده اند، خلاصه اش، اين است که: خداى سبحان، بعد از آن که آدم را به صورت انسانى تمام عيار آفريد، نطفه هايى را که در صلب او تکون يافته و بعدها عين آن نطفه ها، اولاد بلافصل او شدند، بيرون آورد و از آن نطفه ها، نطفه هاى ديگرى، که بعدها فرزندان نطفه هاى اول شدند، بيرون کشيد، و اجزاى آن را تجزيه نموده، اجزاء اصلى را از ساير اجزاء، جدا ساخت. آنگاه از ميان اين اجزاء، اجزاى ديگرى را که نطفه ساير اجزاء بودند، بيرون آورده و همچنين از اجزاء اجزاء، اجزاى ديگرى را بيرون آورد و اين عمل را، آن قدر ادامه داد تا آخرين اجزايى که از اجزاء متعاقبه در تجزيه مشتق مى شد، بيرون آورد. و به عبارت ديگر: نخست نطفه آدم را - که ماده اصلى بشر است - بيرون آورد و آن را با عمل تجزيه، به عدد بى شمار بنى آدم تجزيه نمود، و نصيبى که بر هر فرد فرد بنى نوع بشر، از نطفه پدر بزرگ خود داشتند، معلوم کرد، و در نتيجه، نطفه هاى مزبور به صورت ذراتى بى شمار در آمد. آنگاه خداى سبحان، هر يک از اين ذرات را، به صورت انسانى تام الخلقه و عينا نظير همان انسان دنيوى که اين ذره جزئى از آن استف در آورد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۴۱۱ به طورى که جزئى که از اجزاى زيد بود، عينا زيد شد و جزئى که از اجزاى عمرو بود، عينا عمرو شد، و همه را جان داد و صاحب عقل کرد. و به آن ها چيزى که بتوانند با آن بشنوند و چيزى که بتوانند با آن تکلم کنند و دلى که بتوانند معانى را در آن پنهان و يا اظهار و يا کتمان کنند، بداد. حال، يا در موقع خلقت آدم اين عمل را انجام داد و يا قبل از آن. به هر تقدير، در اين موقع خود را به ايشان معرفى کرد و ايشان را مخاطب قرار داد. آنان نيز در پاسخ، به ربوبيتش اقرار کردند. چيزى که هست، بعضى اقرارشان موافق با ايمان درونی شان بود، و بعضى ديگر نبود. آنگاه بعد از آن که اين اقرار را از ايشان گرفت، به سوى موطن اصلى شان، که همان اصلاب است، برگردانيد، و همه در صلب آدم جمع شدند، در حالى که آن جان و آن معرفت به ربوبيت را دارا بودند. هرچند خصوصيات ديگر آن عالَم را، يعنى عالَم ذَر و إشهاد را فراموش کردند، و همچنان در اصلاب مى گردند، تا خداوند اجازه خروج به دنيا را به ايشان بدهد. در اين موقع به دنيا مى آيند، در حالى که آن معرفت به ربوبيت را - که در خلقت نخستين به دست آورده بودند - همراه دارند. و لذا با مشاهده احتياج ذاتى خود، حکم مى کنند به اين که محتاج ربّ و مالک و مدبرى هستند، که امور آنان را اداره مى کند. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه