المیزان جلد۹ بخش۶
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۶۳
و گفتار آن مفسرى که گفته : منظور اين است که خدا ميان آدمى و بهره مند شدن از قلبش واسطه است ، هر وقت بخواهد قلب او را از کار مى اندازد، پس چنين نيست که انسان هميشه بتواند مافات را جبران کند، و چون چنين است جا دارد انسان هر چه زودتر طاعات را انجام داده و امروز و فردا نکند، و خلاصه اين آيه انسان را تحريک مى کند به اينکه قبل از رسيدن مرگ ، طاعات خدا را انجام دهد.
و آن مفسرى که گفته: معناى آيه اين است که خداوند مالک دلها و مقلب القلوب است ، مى تواند دلها را از حالى به حال ديگرى برگرداند، و چون مسلمين از جنگ مى ترسيدند مى فرمايد خداوند قادر است که اين ترس ايشان را مبدل به امنيت و آرامش نموده ، و ميان ايشان و آن اوهام و خيالاتى که باعث ترس ايشان است حائل گردد.
همچنان که در حديثى از ائمه اهل بيت (عليهم السلام) نيز آمده که منظور آيه اين است که خداى سبحان حائل است و نمى گذارد که مردم حق را باطل و باطل را حق ببينند، و به زودى در بحث روايتى خواهد آمد - ان شاء الله -.
منظور از فتنه اى که دامنه آن، همه را فرا مى گيرد
«وَ اتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبنَّ الَّذِينَ ظلَمُوا مِنکُمْ خَاصةً وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شدِيدُ الْعِقَابِ»:
امام سجاد و امام باقر از ائمه اهل بيت (عليهم السلام) و همچنين زيد بن ثابت و ربيع بن انس و ابوالعاليه به طورى که مجمع البيان نقل کرده آيه را «لتصيبن» - با لام و نون تاکيد ثقيله - قرائت کرده اند، و بقيه قاريان آن را «لا تصيبن» - بالاى ناهيه و نون تاکيد ثقيله - قرائت نموده اند.
و به هر تقدير که باشد مى خواهد همه مؤ منين را از فتنه اى که مخصوص به ستمکاران از ايشان است و مربوط به کفار و مشرکين نيست زنهار دهد، و اگر در عين اينکه مختص به ستمکاران از مؤمنين است و مع ذلک خطاب را متوجه به همه مؤمنين کرده براى اين است که آثار سوء آن فتنه گريبان گير همه مى شود.
و دليلى که دلالت کند بر اينکه «عقاب» در جمله «و اعلموا ان الله شديد العقاب» مختص به عقاب دنيوى از قبيل اختلافات قومى و شيوع قتل و فساد و از ميان رفتن امنيت و آسايش باشد در دست نيست ، و به همين جهت بايد مقصود از فتنه هرچند مختص به بعضى از مؤمنين است فتنه اى باشد که تمامى افراد امت بايستى در صدد دفع آن برآيند، و با امر به معروف و نهى از منکر که خدا بر ايشان واجب کرده از شعله ور شدن آتش آن جلوگيرى به عمل آورند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۶۴
و بنابراين ، برگشت معناى آيه به تحذير تمامى مسلمانان از سهل انگارى در امر اختلافات داخلى خواهد بود، چون اين گونه اختلافات آنان را به تفرقه و اختلاف کلمه تهديد نموده و باعث مى شود که وحدت مسلمين به تشتت و چند دستگى مبدل شود، و معلوم است که در اين صورت هر دسته که غالب شود زمام را به دست مى گيرد، و نيز معلوم است که اين غلبه ، غلبه فساد است نه غلبه کلمه حق و دين حنيف که خداوند تمامى مسلمانان را در آن شريک کرده .
پس گو اينکه فتنه مختص به يک دسته است يعنى مختص به ستمکاران ، وليکن اثر سوء آن دامنگير همه شده، و در اثر اختلاف همه دچار ذلت و مسکنت و هر بلا و تلخکامى ديگرى مى شوند، و همه در پيشگاه خداى تعالى مسؤول مى گردند و خدا شديد العقاب است .
گرچه خداى تعالى اين فتنه را به اسم و رسم معرفى نکرده و آن را بطور مهمل ذکر فرموده وليکن جمله بعدى که مى فرمايد: «لا تصيبن الذين ظلموا منکم خاصه» و همچنين جمله «و اعلموا ان الله شديد العقاب» همانطورى که گفتيم آن را تا اندازه اى توضيح داده و مى رساند که «فتنه» عبارت از اين است که بعضى از امت با بعضى ديگر اختلاف مى کنند در امرى که تمامى امت حقيقت امر را مى فهمند که کدام است ، وليکن يک دسته از قبول آن سرپيچى نموده ، و آگاهانه به ظلم و منکر اقدام مى کنند، آن دسته ديگر هم که حقيقت امر را قبول کرده اند آنان را نهى از منکر نمى کنند و در نتيجه آثار سوئش دامنگير همه امت مى شود.
و به طور مسلم همه ظلمها اينطور نيستند، و مقصود، ارتکاب تمامى انحاء ظلم هم نيست ، چون همه ظلمها چنين اثر سوئى ندارند. و از اين که خداوند همه امت را از آن زنهار داده معلوم مى شود که منظور آن ظلمى است که اثر سوئش عمومى باشد، و چنين ظلمى ناچار بايد از قبيل بر هم زدن حکومت حقه اسلامى و زمام آن را به ناحق به دست گرفتن و يا پايمال کردن احکام قطعى از کتاب و سنت که راجع به حکومت حقه است باشد.
و هرچه باشد در فتنه هاى واقع شده در صدر اسلام نمونه اش ديده مى شود، بطورى که آيه شريفه کاملا و به طور وضوح بر آن فتنه ها منطبق مى گردد، چون فتنه هاى مزبور وحدت دينى اسلام را منهدم نموده و با ايجاد تفرقه قدرت و شوکت اسلام را در هم شکست، و خون هايى به ناحق ريخت و باعث اسارت و غارت و هتک نواميس و حرمتها گرديد و کتاب و سنت متروک شد، همچنان که خود قرآن از زبان پيغمبرش حکايت نموده که گفت: «يا رب ان قومى اتخذوا هذا القران مهجورا».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۶۵
و از جمله مفاسد شوم اين فتنه اين است که امت اسلام حتى بعد از آنکه به اشتباهات و اعمال زشت خود تنبه پيدا کند نمى تواند از آن عذاب دردناکى که اين فتنه به بار آورده خود را نجات دهد. آرى «کلما ارادوا ان يخرجوا منها من غم اعيدوا فيها و ذوقوا عذاب الحريق».
يکى از مفسرين هم به اين معنا که ما براى آيه کرديم تفطن يافته و گفته است که آيه شريفه امت اسلام را به فتنه اى تهديد کرده که وحدت کلمه شان را بر هم زده و دچار تفرقه و پراکندگيشان مى کند، و اگر از آن فتنه پرهيز نکنند دچار عذاب شديدى مى شوند، ولى اين مفسر زحمت زيادى به خود داده تا بلکه عذاب مزبور را به عذاب دنيوى توجيه نموده و اطلاق آيه را تقييد کند وليکن «انى لهم التناوش من مکان بعيد: کجا مى تواند با اين تمحلات و توجيهات دور، اطلاق آيه را مقيد سازد».
در اين جا به توضيح الفاظ آيه پرداخته و مى گوييم:
بنابر قرائت زيد و قرائت اهل بيت (عليهم السلام) که آيه را «و اتقوا فتنه لتصيبن الذين ظلموا منکم خاصه» قرائت کرده اند لام در «لتصيبن» لام قسم و نون آن نون تاکيد ثقيله است ، و تقدير آيه اين است که: «بپرهيزيد از فتنه اى که قسم مى خورم که خواهد رسيد به آن کسانى از شما که ظلم کردند».
و کلمه «خاصه» حال از فتنه است، و معنايش اين است که «بپرهيزيد» از فتنه اى که رسيدنش مختص به آن کسانى از شما است که ظلم کردند» و خطاب آيه به عموم مردمى است که ايمان آورده بودند.
البته خواننده محترم بايد در نظر بگيرد آن معنا و بيانى را که ما در گذشته براى جمله «الذين امنوا» گذرانيده و گفتيم که اين خطاب در آياتى که در اول بعثت نازل شده اگر قرينه صارفه اى در کلام نباشد حمل بر تشريف مى شود (يعنى منظور آن احترام کردن مؤ منين و دلگرم ساختن ايشان است).
و نيز بايد دانست که فتنه هاى صدر اسلام همه منتهى به اصحاب بدر مى شود، بنا بر اين آيه شريفه تمامى مؤمنين را از فتنه اى که بعضى از ايشان بپا مى کنند زنهار مى دهد، و اين نيست مگر براى اينکه آثار سوئش دامنگير همه مى شود.
و اما بنا بر قرائت مشهور که آيه را: «و اتقوا فتنه لا تصيبن الذين ظلموا منکم خاصه» قرائت کرده اند، درباره کلمه «لا» گفته اند که «لاى ناهيه» است، و «نون مشدد» نهى را تاکيد مى کند، و کلمه «لا تصيبن» جواب امر در «اتقوا» نيست، بلکه کلام ، جارى مجراى استيناف و ابتداء است يعنى در حقيقت دوبار زنهار داده، در بار اول فرموده: «بپرهيزيد از فتنه اى». و در بار دوم از نو فرموده : «لا تصيبن الذين ظلموا منکم خاصه». چون امر قبلى و نهى در اين جمله از جهت معنا متصل و مرتبط به هم بودند، عينا مانند امر و نهى که در آيه «يا ايها النمل ادخلوا مساکنکم لا يحطمنکم سليمان و جنوده» دنبال هم قرار گرفته اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۶۶
و چه بسا بعضى از علماى نحو تجويز کنند که نهى در «لا تصيبن» نهيى باشد که در جواب امر وارد شده است. همچنان که گفته مى شود: «از زيد بر حذر باش نزندت» و تقديرش اين است که: «از زيد بپرهيز، چون اگر بپرهيزى نمى تواند تو را بزند». و اگر کسى بگويد: در اين مثالى که زديد جمله «نزندت: لا يضربنک» است، و نون تاکيد ثقيله مختص امر و نهى است در جواب مى گوييم در نون تاکيد ثقيله شرط نشده که بر سر خبر در نيايد.
و چه بسا بعضى ديگر که گفته اند: کلمه «لا» زائد است و معناى آيه اين است که «بپرهيزيد از فتنه اى که تنها به آن کسانى از شما مى رسد که ظلم کردند».
و بعضى ديگر گفته اند: اصل «لا تصيبن» ، «لتصيبن» بوده ، و فتحه لام اشباع شده ، و از اشباع فتحه ، الفى پيدا شده است ، و اشباع فتحه به حدى که موجب پيدا شدن الف شود در کلام عرب کمياب نيست ؛ مثلا شاعر مى گويد:
فانت من الغوائل حين ترمى * و من ذم الرجال بمنتزاح
که مقصود «منتزح» است؛ وليکن اين دو وجه اخير بعيد است و نمى توان کلام خداى تعالى را حمل بر چنين وجوهى نمود.
به هر حال ، برگشت معناى آيه بنا بر اين قرائت نيز به همان معنايى است که قرائت اهل بيت (عليهم السلام) آن را افاده مى کرد.
و به طورى که ملاحظه مى کنيد آيه شريفه متضمن خطابى است اجتماعى و متوجه به عموم و مجموع ، و اين خود مؤيد گفتار ما است که گفتيم خطاب در آيه قبلى هم که مى فرمود: «يا ايها الذين امنوا استجيبوا لله و للرسول...» خطابى است اجتماعى و متوجه به عموم مؤمنين، و در اين صورت اين نتيجه به دست مى آيد که پس منظور از دعوت به خيرى که ايشان را زنده مى کند، دعوت به اتفاق و تمسک عموم به حبل الله و اقامه دين و اجتناب از تفرقه و اختلاف است.
همچنان که فرموده: «و اعتصموا بحبل الله جميعا و لا تفرقوا». و نيز فرموده: «ان اقيموا الدين و لا تتفرقوا فيه». و نيز در همان باره فرموده: «و ان هذا صراطى مستقيما فاتبعوه و لا تتبعوا السبل فتفرق بکم عن سبيله».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۶۷
و نيز در اين صورت بعضى از وجوهى که در ذيل «اذا دعاکم لما يحييکم» و همچنين در ذيل «ان الله يحول بين المرء و قلبه» ذکر شد تاييد مى شود، و بايد به پيروى از سياق، آيه شريفه را حمل بر آن وجه نمود هر چند آيه به اعتبار خودش و با صرفنظر از سياق ، معناى وسيع ترى را افاده مى کند، و معلوم است که دانشمندان بصير از تشخيص آن وجه عاجز نيستند، و خدا راهنما است.
روزگار استضعاف و نگرانى خود و يارى خدا را به ياد آوريد
«وَ اذْکرُوا إِذْ أَنتُمْ قَلِيلٌ مُّستَضعَفُونَ فى الاَرْضِ تخَافُونَ أَن يَتَخَطفَکُمُ النَّاس ...»:
«استضعاف» به معناى ضعيف شمردن و توهين و بى اعتنائى به امر چيزى است. و «تخطف» و «خطف» و «اختطاف» به معناى قاپيدن و گرفتن چيزى است به سرعت . و «ايواء» به معناى منزل دادن به کسى است تا در آن جاى گرفته و هر جا رفت به آنجا باز گردد، و «تاييد» از ماده «ايد» است که به معناى قوه و نيرو است .
از سياق آيه استفاده مى شود که منظور از «آن روزى که مسلمين در زمين مستضعف بودند» روزگار ابتداى اسلام و قبل از هجرت بوده که مسلمين در مکه (در ميان کفار) محصور بوده اند. و نيز منظور از «ناس» در جمله «تخافون ان يتخطفکم الناس» همان مشرکين عرب و رؤساى قريش است.
و مقصود از اين که فرمود: «فاواکم» اين است که شما را در مدينه جاى داد. و منظور از نصرت و تاييد در «و ايدکم بنصره» نصرتى است که خداوند در جنگ بدر از مسلمين کرد، و مقصود از «رزق طيب» آن غنيمت هاى جنگى است که خداوند به ايشان روزى نمود، و آن را براى آنها حلال کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۶۸
احوالى که خداوند در اين آيه از مؤ منين برشمرده و منتهايى که در باره ايشان ذکر کرده هر چند مختص به مهاجرين است ، و مربوط به انصار نيست ، ولى منظور آيه در اينجا منت نهادن بر هر دو طايفه است ، چون هر دو طايفه امت واحده و داراى دين واحد بودند، علاوه بر اينکه منتهايى که در اين آيه مى شمارد نصرت و رزق طيب است که هر دو طايفه مشمول آن بوده اند.
البته اين معانى همه در صورتى است که قرار داشتن آيه را در سياق آيات راجع به جنگ بدر در نظر بگيريم ، چون اگر آيه را به لحاظ خودش به تنهايى معنا کنيم معنايش عمومى تر شده و شامل همه امت اسلام مى شود، نه فقط شامل مهاجر و انصار، چون اسلام تمامى مسلمين و گذشته و آينده ايشان را به صورت يک امت درآورده.
پس داستانى که در اين آيات نقل شده هر چه باشد داستان امت اسلام در ابتداى ظهور آن است ، و خلاصه امت اسلام است که در بدو ظهورش از نظر نفرات و نيرو ناچيز بوده تا آن حدى که مى ترس يدند مشرکين مکه ايشان را به يک حمله کوتاه از بين ببرند، و خداوند آنان را در مدينه جاى داد و با مسلمان شدن سکنه مدينه عده ايشان را زياد کرد، و در جنگ بدرو ساير مبارزات ياريشان نمود، و غنيمتها و انواع نعمت ها را روزيشان کرد تا شايد شکرگزارى کنند.
«يَا أَيهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا لا تخُونُوا اللَّهَ وَ الرَّسولَ وَ تخُونُوا أَمَانَتِکُمْ وَ أَنتُمْ تَعْلَمُونَ ...»:
«خيانت» به معناى نقض امانت و «امانت» عبارت است از اين که به وسيله عهد و يا وصيت و امثال آن ، امنيت حقى از حقوق حفظ شود. راغب در مفردات خود مى گويد: خيانت و نفاق به يک معنا است ، ولى خيانت گفته مى شود به اعتبار عهد و امانت ، و نفاق گفته مى شود به اعتبار دين وليکن در استعمال ، هر دو لفظ در هر دو معنا استعمال مى شود.
پس خيانت به معناى مخالفت نهانى با حقى از حقايق و شکستن پيمان آن است، مثلا گفته مى شود: «خنت فلانا: عهد فلانى را شکستم» و «خنت امانه فلان: امانت فلانى را خيانت کردم» يعنى پيمانى را که با او داشتم در خفا نقض کردم ، و به همين معنا است آيه شريفه «لا تخونوا الله و الرسول و تخونوا اماناتکم».
و جمله و «تخونوا اماناتکم» جايز است که مجزوم و معطوف بر «تخونوا» ى سابق باشد، در اين صورت معنايش و «لا تخونوا اماناتکم»: «به امانتهاى خود خيانت مکنيد» مى باشد. و نيز جايز است که منصوب به «آن» مقدر باشد و تقدير آن «و آن تخونوا اماناتکم» است.
مؤيد وجه دوم جمله «و انتم تعلمون» مى باشد که بعد از آن ذکر شده است ؛ چون اگر نکته اى در کار نمى بود و تقدير کلام «و لا تخونوا» مى شد، ذکر «و انتم تعلمون» بى فايده به نظر مى رسيد، براى اينکه هر چند خيانت در صورتى متعلق نهى تحريمى مى شود که براى مکلف معلوم باشد، و در صورت جهل به آن و جهل به حکم حرمت متعلق نهى قرار نمى گيرد، وليکن علم ، از شرايط عامه هر تکليف است ، که بدون آن هيچ تکليف مولوى منجز نمى شود، و با اين حال هيچ احتياجى به ذکر و «انتم تعلمون» و تقييد نهى از خيانت را به علم به نظر نمى رسد، پس بطور مسلم نکته اى در کار است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۶۹
از طرفى هم ظاهر اينکه فرمود: «و انتم تعلمون» و متعلق علم را بيان نکرد اين است که منظور، علم به موضوع و اينکه اين عمل خيانت است مى باشد، نه آنچه که بعضى ها گفته اند که منظور از آن علم به مفاسد خيانت و سوء عاقبت آن و حکم خدا به حرمت آن است براى اينکه نه ظاهر لفظ آيه و نه سياق آن هيچ دلالتى بر اين معانى ندارد.
معناى نهی از خيانت به خدا و رسول «ص» چیست؟
پس يقينا تقدير جمله «و ان تخونوا اماناتکم» است. بنابراين ، مجموع دو جمله «و لا تخونوا الله و الرسول و تخونوا اماناتکم» يک نهى واحدى مى شود که به يک نوع خيانت تعلق گرفته ، و آن خيانت امانت خدا و رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) است که خود بعينه خيانت به امانت خود مؤمنين هم هست ، چون بعضى از امانت ها منحصرا امانت خدا است در نزد مردم ، مانند احکام مشروعه خدا، و بعضى از آنها منحصرا امانت رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) است ، مانند سيره حسنه آنجناب ، و بعضى از آنها امانت خود مردم در ميان خودشان است.
مانند اماناتى که در اموال و اسرار خود به يکديگر مى سپارند، و بعضى از امانت ها آن امانتى است که خدا و رسول و خود مؤمنين در آن شريکند، و آن عبارت است از امورى که خداوند به آنها امر مى کند، و رسول خدا امر آن جناب را اجراء مى نمايد، و مردم از اجراى آن منتفع گشته ، و مجتمعشان نيرومند مى گردد، مانند دستورات سياسى و اوامر مربوط به جهاد و اسرار جنگى که اگر افشاء شود آرزوهاى دينى عقيم گشته و مساعى حکومت اسلامى بى نتيجه مانده و قهرا حق خدا و رسول هم پايمال مى شود، و ضررش دامنگير خود مؤمنين هم مى گردد.
پس خيانت در اين نوع از امانت ، خيانت به خدا و رسول و مؤمنين است ، و مؤمنى که به چنين خيانتى دست مى زند علاوه بر اينکه مى داند به خدا و رسول خيانت کرده مى داند که به خودش و ساير برادران ايمانيش هم خيانت کرده است ، و هيچ عاقلى حاضر نيست، که به خيانت به خود اقدام نمايد، چون عقل هر کس قبح خيانت را درک مى کند، و با داشتن اين موهبت الهى چگونه آدمى به خود خيانت مى کند؟
پس معلوم شد منظور از اين که فرمود: «و تخونوا اماناتکم و انتم تعلمون» - و خدا داناتر است - اين است که در ضمن خيانت به خدا و رسول به امانت هاى خود خيانت مى کنيد با اين که مى دانيد که امانت هاى خدا و رسول امانتهاى خود شما است ، که در آن خيانت مى کنيد، و کدام عاقل است که به خيانت به خود اقدام نموده و خرابيهايى به بار آورد که مى داند ضررش جز به خودش عايد نمى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۷۰
پس اين که در ذيل نهى از خيانت فرمود: «و انتم تعلمون» براى اين است که غيرت عصبيت حقه مسلمين را تهييج کرده و فطرت آنان را در اين قضاوت بيدار کند، نه اينکه بخواهد شرطى از شرايط تکليف را بيان کرده باشد.
پس معلوم مى شود گويا بعضى از افراد مسلمين تصميمات سرى و سياسى رسول خدا (صلى الله عليه و آله) را در نزد مشرکين فاش مى کرده ، و خدا اين عمل را خيانت دانسته و از آن نهى کرده است ، و آن را خيانت به خدا و رسول و مؤمنين اعلام نموده است .
مويد اين بيان ، جمله «و اعلموا انما اموالکم و اولادکم فتنه...» است که بعد از آيه مورد بحث قرار دارد، چون از ظاهر سياق برمى آيد که اين جمله با آيه مورد بحث متصل است و بى نياز و مستقل از آن نيست، و با اين حال به خوبى معلوم مى شود که موعظه مؤمنين در باره اموال و اولاد با اينکه قبلا ايشان را از خيانت به امانت هاى خدا و رسول و امانتهاى خود ايشان نهى کرده بود براى اين بوده که آن فرد خيانت کار اسرار و تصميمات سرى رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) را به مشرکين گزارش مى داده تا بدين وسيله محبت مشرکين را به خود جلب نموده و در نتيجه از اينکه به اموال و اولادش که در مکه مانده بود تجاوز کنند جلوگيرى به عمل آورد.
و خلاصه، منظور آن فرد خيانت کار حفظ مال و اولاد و امثال آن بوده ، همچنان که نظيرش از ابولبابه سر زد، و اسرار آن جناب را براى بنى قريظه فاش کرد.
اين استظهار مويد آن روايتى است که در شان نزول آيه مورد بحث وارد شده که ابو سفيان با مال التجاره بسيارى از مکه بيرون آمد و جبرئيل جريان را به رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) خبر داد و سفارش کرد که با نفرات خود بر سر راه ابو سفيان رفته تصميم خود را نزد کسى اظهار نکند، يکى از مسلمين از جريان خبردار شده و نامه اى به ابى سفيان نوشت و او را از تصميم آن حضرت خبردار کرد.
در اين باره آيه نازل شد که: «يا ايها الذين امنوا لا تخونوا الله و الرسول و تخونوا اماناتکم و انتم تعلمون»، البته در شان نزول اين آيه احاديث ديگرى نيز وارد شده که بزودى در بحث روايتى خواهد آمد - ان شاء الله -.
«يَا أَيهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا إِن تَتَّقُوا اللَّهَ يجْعَل لَّکُمْ فُرْقَاناً وَ يُکَفِّرْ عَنکمْ سيِّئَاتِکمْ وَ يَغْفِرْ لَکُمْ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضلِ الْعَظِيمِ»:
«فرقان» به معناى چيزى است که ميان دو چيز فرق مى گذارد، و آن در آيه مورد بحث به قرينه سياق و تفريعش بر تقوا فرقان ميان حق و باطل است، چه در اعتقادات و چه در عمل ، فرقان در اعتقادات جدا کردن ايمان و هدايت است از کفر و ضلالت، و در عمل جدا کردن اطاعت و هر عمل مورد خشنودى خدا است از معصيت و هر عملى که موجب غضب او باشد، و فرقان در راى و نظر جدا کردن فکر صحيح است از فکر باطل ، همه اين ها نتيجه و ميوه اى است که از درخت تقوا به دست مى آيد.
در آيه شريفه هم فرقان مقيد به يکى از اين چند قسم تفرقه نگشته ، و اطلاقش همه را شامل مى شود، علاوه بر اينکه در آيات قبلى تمامى خيرات و شرور را ذکر کرده بود، پس فرقان در آيه مورد بحث شامل همه انحاء خير و شر مى شود، چون همه احتياج به فرقان دارند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۷۱
نظير آيه مورد بحث از جهت معنا آيه شريفه «و من يتق الله يجعل له مخرجا و يرزقه من حيث لا يحتسب و من يتوکل على الله فهو حسبه» است.
و معناى «تکفير سيئات و آمرزش» در سابق ذکر شد، و آيه شريفه در حقيقت به منزله خلاصه گيرى مطالب و اوامر و نواهيى است که آيات سابق متضمن آن بود. و معنايش اين است که : اگر از خدا بترسيد موجبات رضاى خدا براى شما مشتبه به موجبات سخطش نمى شود، و اوامر و نواهيى که بيان کرديم به يکديگر مختلط نمى گردد، علاوه اگر از خدا بترسيد خداوند گناهان شما را تکفير نموده و شما را مى آمرزد و خداوند داراى فضل عظيم است .
بحث روایتی: (ذيل آيات مربوط به جنگ بدر)
در کافى به سند خود از عقيل خزاعى از اميرالمؤ منين (عليه السلام) روايت کرده که فرمود: رعب و ترسيدن از جهاد با کسانى که بايد با آنان جهاد کرد و آن کسانى که يکديگر را در ضلالت پشتيبانى مى کنند خود ضلالت در دين و ذلت و خوارى در دنيا است ، علاوه بر اين که مسلمان را مستوجب آتش مى کند، چون مرعوب شدن و ترسيدن انسان را وادار به فرار از زحف (جنگ) مى کند، و خداوند در باره اين عمل نکوهيده فرموده: «يا ايها الذين آمنوا اذا لقيتم الذين کفروا زحفا فلا تولوهم الادبار: اى کسانى که ايمان آورده ايد وقتى با کفار در جنگ روبرو مى شويد پشت به ايشان مکنيد».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۷۲
و در کتاب فقيه و علل به سند خود از ابن شاذان روايت کرده که گفت : حضرت رضا (عليه السلام ) در ضمن جواب مسائلى که وى از آنجناب با نامه پرسيده بود نوشت : خداوند فرار از جنگ را حرام کرده چون موجب وهن در دين و استخفاف به انبياء و پيشوايان عادل و ترک نصرت ايشان عليه دشمنان است ، و اين موجب عقاب ايشان است ، چون با اين عمل خود دعوت خدا را مبنى بر اقرار به ربوبيت او و اظهار و گستردن عدالت و ترک جور و از ميان برداشتن فساد زير پا گذاشته و باعث مى شوند که دشمنان بر مسلمانان جرات يابند، علاوه بر اينکه با اين عمل باعث کشته شدن و اسير گشتن مسلمانان و باطل شدن دين خداى عزوجل و فسادهاى ديگر مى شوند.
مؤلف: روايات دال بر اينکه فرار از زحف از گناهان کبيره و هلاک کننده است از ائمه اهل بيت (عليهم السلام) بسيار وارد شده ، و ما در بحث از گناهان کبيره در تفسير آيه «ان تجتنبوا کبائر ما تنهون عنه نکفر عنکم سيئاتکم» در جلد چهارم ص ۵۱۱ اين کتاب تعدادى از آنها را ايراد کرديم.
و در همين معنا رواياتى از طرق اهل سنت وارد شده ، مانند روايتى که صحيح بخارى و مسلم از ابوهريره از رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) نقل کرده اند که فرمود: از هفت گناه هلاک کننده اجتناب کنيد، پرسيدند آن هفت گناه کدامند يا رسول الله.
فرمود: ۱ - شرک به خدا ۲ - کشتن کسى که خداوند کشتنش را حرام کرده مگر به حق ۳ - سحر ۴ - رباخوارى ۵ - خوردن مال يتيم ۶ - پشت به جنگ کردن در روز جنگ ۷ - نسبت دادن زنا به زنان پاکدامن و بى خبر از فحشاء البته روايات ديگرى نيز هست که از ابن عباس و ديگران نقل کرده اند، و دلالت دارد بر اينکه فرار از جنگ از گناهان کبيره است .
بله ، آيه شريفه «اليوم خفف الله عنکم و علم ان فيکم ضعفا فان يکن منکم ماه صابره يغلبوا ماتين» اطلاق آيه حرمت فرار از جنگ را به صورتى که عده مسلمين کمتر از ثلث عده کفار باشد تقييد نموده است.
و نيز از طرق اهل سنت از عمر بن خطاب و عبدالله بن عمر و ابن عباس و ابوهريره و ابوسعيد خدرى و ديگران روايت شده که تحريم فرار از جنگ که در اين آيه آمده مخصوص به روز بدر است ، و اين روايت را به اين طرق الدر المنثور نقل کرده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۷۳
رد سخن صاحب «المنار»، در اختصاص نهى از فرار از جنگ، به جنگ بدر
و چه بسا توجيه شده باشد به اين که آيه شريفه در جنگ بدر نازل شده ، و ظرف «يومئذ» در جمله «و من يولهم يومئذ» دبره اشاره به روز بدر است، وليکن خواننده فهميد که سياق آيات شهادت مى دهد بر اين که آيه شريفه بعد از روز بدر نازل شده ، و منظور از ظرف يومئذ همان روز جنگ است نه روز بدر، علاوه بر اين که اگر هم فرض کنيم آيه روز بدر نازل شده باشد خصوصيت سبب نزول در عموميت مدلول آيه هيچ اثرى نمى گذارد، همچنان که در ساير آياتى که سبب نزول را با عموميت مدلول جمع کرده خاص بودن سبب عموميت مدلول را از بين نمى برد.
صاحب المنار در تفسير خود گفته است: البته وقتى مى توان به دلالت قرينه حاليه اين آيه را مخصوص به خصوص جنگ بدر دانست که بتوان بر خلاف بيشتر مفسرين گفت که آيه شريفه قبل از در گرفتن جنگ نازل شده است، که در اين صورت شواهد ديگرى هم دلالت بر خصوصيت مى کند.
يکى اين که: جنگ بدر اولين جنگ در اسلام بود و اگر مسلمين در اين جنگ شکست مى خوردند، و با اين که رسول خدا (صلى الله عليه و آله) در ميان ايشان بود پا به فرار مى گذاشتند معلوم است که چه فتنه بزرگى رخ مى داد (و آن اين بود که براى هميشه افراد مسلمان روحيه خود را از دست مى دادند).
دوم اين که: در اين جنگ ملائکه مسلمان ها را تاييد نموده و استقامت مى دادند.
سوم اين که: خداوند صراحتا وعده نصرت و القاء رعب در دلهاى دشمنان داده بود.
پس وقتى همه اين شواهد و خصائص را با قرينه حاليه اى که در نهى است در نظر بگيريم ادعاى اينکه تحريم با وعيد شديدى که در آيه است مختص به جنگ بدر است به نظر ادعايى صحيح و وجيه مى رسد. علاوه بر اين که خداوند، صحابه رسول خدا (صلى الله عليه و آله) را در دو نوبت با مساله فرار و گريختن در جنگ امتحان کرد.
يکى در روز احد و در آن باره فرموده: «ان الذين تولوا منکم يوم التقى الجمعان انما استزلهم الشيطان ببعض ما کسبوا و لقد عفا الله عنهم ان الله غفور حليم».
و يکى هم در روز حنين که در باره اش فرموده: «لقد نصرکم الله فى مواطن کثيره و يوم حنين اذ اعجبتکم کثرتکم فلم تغن عنکم شيئا و ضاقت عليکم الارض بما رحبت ثم وليتم مدبرين ، ثم انزل الله سکينته على رسوله و على المؤمنين».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۷۴
و اين معنا منافات ندارد با اينکه فرار از جنگ حرام و از گناهان کبيره بوده باشد، و مقتضى اين است که مطلق عقب نشينى و فرار حرام باشد مگر بخاطر آن دو سببى که در سوره «انفال» استثناء شده، و شخص فرارى به غير آن دو سبب به غضب عظيمى از جانب خدا دچار گشته و ماوايش جهنم مى باشد - «و بئس المصير»، بلکه ممکن است صورتى فرض شود که فرار از جنگ در آن صورت آن حرمت را نداشته باشد، آيه زحف با آيه رخصت ضعف که در اين سوره خواهد آمد و آيه تهلکه که در سوره «بقره» گذشت از حيث عموم مقيد شود و فرار از جنگ را در صورت ضعف نيروى دفاعى اسلام جايز بداند، و نيز مشمول آيه اى باشد که مردم را از اينکه خود را به هلاکت اندازند نهى مى کند و در سوره بقره گذشت، و تفصيلش به زودى خواهد آمد.
احمد و صاحبان سنن بغير از نسائى همه از حديث ابن عمر اين جمله را نقل کرده اند که گفته است: من در يکى از سريه هاى رسول خدا (صلى الله عليه و آله) (جنگ هايى که خود رسول خدا شرکت نمى کرد) بودم، مردم پا به فرار گذاشتند، من نيز در ميان فراريان بودم ، با خود گفتم چه کنيم و اين چکار بود که کرديم و خود را دچار غضب پروردگار نموديم؟
آنگاه به نظرمان رسيد برويم مدينه و شب را در آنجا به سر ببريم. دوباره گفتيم چطور است حال خود را مستقيما به رسول خدا (صلى الله عليه و آله) عرضه کنيم. اگر اين گناه توبه پذير بود توبه کنيم، و گرنه به ميدان جنگ برگرديم. همينطور هم کرديم، و قبل از نماز صبح شرفياب حضورش شديم. حضرت بيرون آمد و فرمود شما از فراريانيد؟ عرض کرديم: آرى، از جنگ فرار کرده ايم.
فرمود: بلکه شما آمده ايد که برگرديد و حمله سنگين ترى بنماييد، من فئه شما و فئه مسلمانانم (شما مشمول جمله «او متحيزا الى فئه» هستيد - مترجم). ابن عمر سپس اضافه کرد که وقتى اين را شنيديم نزديک شده و دست آن حضرت را بوسيديم.
رده:تفسیر المیزان