المیزان جلد۹ بخش۹
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۰۰
بحث روايتى: (روایاتی ذیل آیات گذشته)
در تفسير قمى در ذيل آيه «و اذ يمکر بک الذين کفروا...» گفته است: اين آيه در مکه و قبل از هجرت نازل شده.
و در الدر المنثور است که ابن جرير و ابوالشيخ از ابن جريح روايت کرده اند که گفت: آيه «و اذ يمکر بک الذين کفروا» مکى است.
مؤلف: اين معنا از ظاهر آن روايتى که نيز الدر المنثور از عبد بن حميد از معاويه بن قره نقل مى کند استفاده مى شود، ليکن خواننده محترم به خاطر دارد که گفتيم سياق آيات مساعد با اين معنا نيست.
و نيز در الدر المنثور است که عبدالرزاق، احمد، عبد بن حميد، ابن منذر، طبرانى، ابوالشيخ ، ابن مردويه و ابونعيم در کتاب دلائل و خطيب همگى از ابن عباس (رضى الله عنهما) روايت کرده اند که در باره آيه «و اذ يمکر بک الذين کفروا ليثبتوک» گفته است : قريش شبى در مکه مجلس شور تشکيل داده برخى از ايشان گفتند: وقتى صبح شد او را گرفته و در بند کنيد - مقصودشان رسول خدا (صلى الله عليه و آله) بود - بعضى ديگر گفتند: بلکه او را بکشيد، و عده اى راى دادند که بايد او را از مکه بيرون کنيد.
خداوند رسول گرامى خود را از تصميم ايشان آگاه کرد، و آن شب على (رضى الله عنه) در بستر پيغمبر (صلى الله عليه و آله) خوابيد، و رسول خدا (صلى الله عليه و آله) شبانه از شهر خارج شد تا به غار رسيد.
مشرکين اطراف خانه را محاصره کرده و على (عليه السلام) را به خيال اينکه پيغمبر است تحت نظر گرفتند، صبح که شد يکباره به درون خانه يورش برده و وقتى با على (رضى الله عنه) روبرو شدند فهميدند که خداوند نقشه ايشان را خنثى کرده ، از على (عليه السلام) پرسيدند، رفيقت کجا است؟
فرمود: نمى دانم ، ناچار اثر پاى رسول خدا (صلى الله عليه و آله) را گرفته و همچنان پيش مى رفتند تا به کوه رسيدند، در آنجا اثر را گم کرده و ناگزير به بالاى کوه رفته و به در غار رسيدند، ديدند عنکبوت به در غار تار تنيده با خود گفتند: اگر وارد اين غار شده باشد معقول نيست که عنکبوت به در آن تار تنيده باشد، به ناچار برگشتند. و رسول خدا (صلى الله عليه و آله) سه شب در آنجا توقف کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۰۱
و در تفسير قمى مى گويد: سبب نزول اين آيه آن بود که وقتى رسول خدا (صلى الله عليه و آله) در مکه دعوت خود را علنى کرد دو قبيله اوس و خزرج نزد او آمدند، رسول خدا (صلى الله عليه و آله) به ايشان فرمودند: آيا حاضريد از من دفاع کنيد و صاحب جوار من باشيد، و من هم کتاب خدا را بر شما تلاوت کنم و ثواب شما در نزد خدا بهشت بوده باشد؟
گفتند: آرى، از ما براى خودت و براى پروردگارت هر پيمانى که خواهى بگير، فرمود: قرار ملاقات بعدى شب نيمه ايام تشريق ، و محل ملاقات عقبه ، اوس و خزرج از آنجناب جدا شده و به انجام مناسک حج پرداختند آنگاه به منى برگشتند، و آن سال با ايشان جمع بسيارى نيز به حج آمده بودند.
روز دوم از ايام تشريق که شد رسول خدا (صلى الله عليه و آله) به ايشان فرمود: وقتى شب شد همه در خانه عبد المطلب در عقبه حاضر شويد، و مواظب باشيد کسى بيدار نشود، و نيز رعايت کنيد که تک تک وارد شويد، آن شب هفتاد نفر از اوس و خزرج در آن خانه گرد آمدند، رسول خدا (صلى الله عليه و آله) به ايشان فرمود: آيا حاضريد از من دفاع کنيد و مرا در جوار خود بپذيريد تا من کتاب پروردگارم را بر شما بخوانم و پاداش شما بهشتى باشد که خداوند ضامن شده.
از آن ميان اسعد بن زراره و براء بن معرور و عبدالله بن حزام گفتند: آرى، يا رسول الله! هر چه مى خواهى براى پروردگارت و براى خودت شرط کن .
حضرت فرمود: اما آن شرطى که براى پروردگارم مى کنم اين است که فقط او را پرستش کنيد، و چيزى را شريک او نگيريد، و آن شرطى که براى خودم مى کنم اين است که از من و اهل بيت من به همان نحوى که از خود و اهل و اولاد خود دفاع مى کنيد، دفاع کنيد. گفتند: پاداش ما در مقابل اين خدمت چه خواهد بود؟
فرمود: بهشت خواهد بود در آخرت ، و در دنيا پاداشتان اين است که مالک عرب مى شويد و عجم هم به دين شما درمى آيند، و در هشت پادشاه خواهيد بود. گفتند: اينک راضى هستيم.
حضرت فرمود: دوازده نفر نقيب را از ميان خود انتخاب کنيد تا بر اين معنا گواه شما باشند، همچنان که موسى از بنى اسرائيل دوازده نقيب گرفت. به اشاره جبرئيل که مى گفت: اين نقيب ، اين نقيب ، دوازده نفر تعيين شدند، نه نفر از خزرج، و سه نفر از اوس ، از خزرج اسعد بن زراره ، براء بن معرور، عبد الله بن حزام (پدر جابر بن عبدالله)، رافع بن مالک ، سعد بن عباده، منذر بن عمر، و عبدالله بن رواحه، سعد بن ربيع و عباده بن صامت و از اوس ابوالهيثم بن تيهان که از اهل يمن بود، اسيد بن حصين و سعد بن خيثمه تعيين گرديدند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۰۲
وقتى اين مراسم به پايان رسيد و همگى با رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) بيعت کردند، ابليس در ميان قريش و طوايف ديگر عرب بانگ برداشت که اى گروه قريش و اى مردم عرب! اين محمد است و اين بی دينان مدينه اند که در محل جمره عقبه با وى براى محاربه با شما بيعت مى کنند، و فريادش چنان بود که همه اهل منى آن را شنيدند، قريش به هيجان آمده و با اسلحه به طرف آن حضرت روى آوردند، رسول خدا (صلى الله عليه و آله) هم اين صدا را شنيد، و به انصار دستور داد تا متفرق شوند.
انصار گفتند: يا رسول الله ، اگر دستور فرمايى با شمشيرهاى خود در برابرشان ايستادگى کنيم، رسول خدا (صلى الله عليه و آله) فرمود: من به چنين چيزى ماءمور نشده ام، و خداوند اذنم نداده که با ايشان بجنگم، گفتند: آيا تو هم با ما به مدينه مى آئى؟ فرمود: من منتظر امر خدايم.
در اين ميان قريش همگى با اسلحه روى آوردند، حمره و امير المؤمنين (عليه السلام) در حالى که شمشيرهايشان همراهشان بود بيرون شده و در کنار عقبه راه را بر قريش گرفتند، وقتى چشم قريشيان به آن دو نفر افتاد گفتند: براى چه اجتماع کرده بوديد؟
حمزه گفت: ما اجتماع نکرديم و اينجا کسى نيست ، و اين را هم بدانيد که به خدا سوگند احدى از اين عقبه نمى گذرد مگر اينکه من به شمشير خود او را از پا درمى آورم.
قريش اين را که ديدند به مکه برگشته و با خود گفتند: ايمن از اين نيستيم که يکى از بزرگان قريش به دين محمد درآمده و او و پيروانش به همين بهانه در دار الندوه اجتماع کنند، و در نتيجه مرام ما تباه گردد - و قانون قريشيان چنين بود که کسى داخل دار الندوه نمى شد مگر اين که چهل سال از عمرش گذشته باشد - لذا به منظور پيشگيرى از چنين پيشامدى بى درنگ در دار الندوه مجلس تشکيل داده و چهل نفر از سران قريش گرد هم جمع شدند، و ابليس به صورت پيرى سالخورده در انجمن ايشان درآمد، دربان پرسيد تو کيستى؟
گفت: من پيرى از اهل نجدم که هيچ گاه راى صائبم را از شما دريغ نداشته ام و چون شنيده ام که در باره اين مرد انجمن کرده ايد آمده ام تا شما را کمک فکرى کنم. دربان گفت: اينک در آى، ابليس داخل شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۰۳
بعد از آن که جلسه وارد شور شد ابوجهل گفت: اى گروه قريش! همه مى دانند که هيچ طايفه از عرب به پايه عزت ما نمى رسد، ما خانواده خدائيم ، همه طوائف عرب سالى دو بار به سوى ما کوچ مى کنند، و ما را احترام مى گذارند. علاوه، ما در حرم خدا قرار داريم کسى را جرات آن نيست که به ما طمع ببندد ما چنين بوده ايم تا اين که محمد بن عبدالله در ميان ما پيدا شد، و چون او را مردى صالح و بى سر و صدا و راستگو يافتيم به لقب امين او را ملقب کرديم ، تا آن که رسيد به آن جا که رسيده، ما همچنان پاس حرمتش را داشتيم، ولى از اين رفتار سوء استفاده کرد و ادعا کرد که فرستاده خدا است، و اخبار آسمان را برايش مى آورند، عقايد ما را خرافى دانست ، و خدايان ما را ناسزا گفت و جوانانمان را از راه بيرون کرد، و ميان جماعت هاى ما تفرقه انداخت ، هيچ لطمه اى بزرگتر از اين نبود که پدران و نياکان ما را دوزخى خواند و من اينک فکرى در باره او کرده ام.
گفتند: چه فکرى کرده اى؟ گفت: من صلاح مى بينم مردى از ميان خود انتخاب کنيم تا او را بکشد، اگر بنى هاشم به خون خواهى او برخاستند به جاى يک خونبها ده خونبها به ايشان مى پردازيم.
خبيث (ابليس) گفت: اين راى ناپسند و نادرستى است. گفتند: چطور؟ گفت: براى اينکه قاتل محمد را خواهند کشت، و آن کداميک از شما است که خود را به کشتن دهد؟ آرى اگر محمد کشته شود بنى هاشم و هم سوگندان خزاعى ايشان به تعصب درآمده و هرگز راضى نمى شوند که قاتل محمد آزادانه روى زمين راه برود، و قهرا ميان شما و ايشان جنگ واقع خواهد شد و در حرمتان به کشت و کشتار وادار مى گرديد.
يکى ديگر از ايشان گفت: من راى ديگرى دارم. ابليس گفت: راى تو چيست؟ گفت: او را در خانه اى زندانى کنيم و قوت و غذايش دهيم تا مرگش برسد، و مانند زهير و نابغه و امرء القيس بميرد. ابليس گفت: اين از راى ابوجهل نکوهيده تر و خبيث تر است .
گفتند: چطور؟ گفت: براى اينکه بنى هاشم به اين پيشنهاد رضايت نمى دهند، و در يکى از موسم ها که همه اعراب به مکه مى آيند نزد اعراب استغاثه برده و به کمک ايشان محمد را از زندان بيرون مى آورند.
يکى ديگر از ايشان گفت: نه، وليکن او را از شهر و ديار خود بيرون نموده و خود به فراغت بتهايمان را پرستش مى کنيم. ابليس گفت: اين از آن دو راى نکوهيده تر است. گفتند: چطور؟
گفت: براى اينکه شما زيباترين و زبان آورترين و فصيح ترين مردم را از شهر و ديار خود بيرون مى کنيد، و او را بدست خود به اقطار عرب راه مى دهيد، و او همه را فريفته و به زبان خود مسحور مى کند، يک وقت خبردار مى شويد که سواره و پياده عرب مکه را پر کرده متحير و سرگردان مى مانيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۰۴
بناچار همگى به ابليس گفتند: پس تو اى پيرمرد بگو که راى چيست؟ ابليس گفت: جز يک پيشنهاد هيچ علاج ديگرى در کار او نيست ، پرسيدند آن پيشنهاد چيست؟
گفت: آن اين است که از هر قبيله اى از قبائل و طوائف عرب يک نفر انتخاب شود، حتى يک نفر هم از بنى هاشم، و اين عده هر کدام يک کارد و يا آهن و يا شمشيرى برداشته و نابهنگام بر سرش ريخته همگى دفعتا بر او ضربه اى وارد آورند، تا معلوم نشود به ضربه کداميک کشته شده، و در نتيجه خونش در ميان قريش متفرق و گم شود، و بنى هاشم نتوانند به خون خواهى او قيام کنند، چون يک نفر از خود ايشان شريک بوده، و اگر بناچار مطالبه خونبها کردند شما مى توانيد سه برابر آن را هم بدهيد،
گفتند: آرى، ده برابر مى دهيم ، آنگاه همگى راى پيرمرد نجدى را پسنديده و بر آن متفق شدند، و از بنى هاشم ابولهب عموى پيغمبر داوطلب شد.
از طرفى جبرئيل به رسول الله (صلى الله عليه و آله) نازل شد و براى وى خبر آورد که قريش در دار الندوه اجتماع نموده و عليه تو توطئه مى کنند، خداوند اين آيه را نازل کرد: «و اذ يمکر بک الذين کفروا ليثبتوک او يقتلوک او يخرجوک و يمکرون و يمکر الله و الله خير الماکرين» .
آن شبى که قريشيان مى خواستند آن حضرت را به قتل برسانند اجتماع کرده به مسجد الحرام درآمدند، و شروع کردند به سوت زدن و کف زدن و دور خانه طواف کردن، خداوند در اين باره آيه «و ما کان صلوتهم عند البيت الا مکاء و تصديه» را نازل کرد، که منظور از «مکاء» سوت زدن و منظور از «تصديه» کف زدن است، و اين آيه به دنبال آيه «و اذ يمکر بک الذين کفروا» نازل شده، هر چند بعد از آيات بسيارى در قرآن نوشته شده است.
وقتى خواستند بر آن حضرت درآمده و به قتلش برسانند، ابولهب گفت: من نمى گذارم شبانه به خانه او درآييد، براى اين که در خانه زن و بچه هست، و ما ايمن نيستيم از اين که دست خيانتکارى به آنان نرسد، لذا او را تا صبح تحت نظر مى گيريم وقتى صبح شد وارد شده و کار خود را مى کنيم، به همين منظور آن شب تا صبح اطراف خانه رسول خدا (صلى الله عليه و) خوابيدند.
از طرفى رسول خدا (صلى الله عليه و آله) فرمود تا بسترش را بگستردند، آنگاه به على بن ابى طالب (عليه السلام) فرمود: جانت را فداى من کن، عرض کرد: چشم يا رسول الله، فرمود: در بستر من بخواب و پتوى مرا به سر بکش ، على (عليه السلام) در بستر پيغمبر (صلى الله عليه و آله) خوابيد و پتوى آن حضرت را بر سر کشيد.
آنگاه جبرئيل آمد و دست رسول خدا (صلى الله عليه و آله) را گرفت و از منزل بيرون برد، و از ميان قريشيان که همه در خواب بودند عبور داد، و اين در حالى بود که رسول خدا (صلى الله عليه و آله) آيه «و جعلنا من بين ايديهم سدا و من خلفهم سدا فاغشيناهم فهم لا يبصرون» را مى خواند. جبرئيل گفت: راه ثور را پيش گير، و ثور کوهى است بر سر راه منى و از اين جهت ثور (گاو) ناميده اند که کوهانى نظير کوهان گاو دارد، و رسول خدا صلى الله عليه وآله ) وارد غار ثور شده و در آنجا چه شد بماند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۰۵
وقتى صبح شد قريش به درون خانه ريخته و يکسره به طرف بستر رفتند، على (عليه السلام) از رختخواب پريد و در برابرشان ايستاد و گفت: چکار داريد؟ گفتند: محمد کجا است؟ گفت: مگر او را به من سپرده بوديد؟ شما خودتان مى گفتيد: او را از شهر و ديار خود بيرون مى کنيم، او هم (قبل از اينکه شما بيرونش کنيد) خودش بيرون رفت ، قريش رو به ابى لهب آورده و او را به باد کتک گرفته و گفتند: اين نقشه تو بود که از سر شب ما را به آن فريب دادى.
به ناچار راه کوه ها را پيش گرفته و هر يک به طرفى رهسپار شدند، در ميان آنان مردى بود از قبيله خزاعه به نام «ابوکرز» که جاى پاى اشخاص را خوب تشخيص مى داد، قريشيان به او گفتند: امروز روزى است که تو بايد هنرنمائى کنى.
ابوکرز به در خانه رسول خدا (صلى الله عليه و آله) آمد و به قريشيان جاى پاى رسول خدا (صلى الله عليه و آله) را نشان داد و گفت: به خدا سوگند اين جاى پا مانند جاى پائى است که در مقام است - منظور جاى پاى ابراهيم (عليه السلام) است. مترجم -
و چون آن شب ابوبکر به طرف منزل رسول خدا (صلى الله عليه و آله) مى آمد و حضرت او را برگردانيد و با خود به غار برد ابوکرز گفت : اين جاى پا مسلما جاى پاى ابوبکر و يا جاى پاى پدر او است، آنگاه گفت شخص ديگرى غير از ابوبکر نيز همراه او بوده، و همچنان جلو مى رفت و اثر پاى آن حضرت و همراهش را نشان مى داد تا به در غار رسيد.
آنگاه گفت از اين جا رد نشده اند، يا به آسمان رفته و يا به زمين فرو شده اند، چون احتمال نمى داد وارد غار شده باشند، زيرا خداوند عنکبوت را ماءمور کرد تا دهنه ورودى غار را با تار خود بپوشاند، علاوه سواره اى از ملائکه در ميان قريشيان گفت: در غار کسى نيست ، لذا قريشيان در دره هاى اطراف پراکنده شدند، و خداوند بدين وسيله ايشان را از فرستاده خود دفع کرد. آنگاه به رسول گرامى خود اجازه داد تا مهاجرت کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۶.۱
مؤلف: روايتى قريب به اين مضمون بطور خلاصه الدر المنثور از ابن اسحاق و ابن جرير و ابن منذر و ابن ابى حاتم و ابى نعيم و بيهقى با هم در دلائل از ابن عباس روايت کرده ، وليکن مطالبى که در آن روايت به پيرمردى نجدى نسبت داده بود به ابى جهل نسبت داده و گفته است که پيرمرد نجدى ابو جهل را در حرف هايش تصديق مى کرده ، و در نتيجه قريشيان همه گفتار او را پسنديدند.
و مساله درآمدن ابليس در آن انجمن به صورت پيرمردى از اهل نجد در روايات از طرق شيعه و سنى آمده.
و اما اينکه داشت «ابوکرز بعد از آنکه جاى پاى رسول خدا (صلى الله عليه و آله) را پيدا کرد گفت: اين جاى پاى محمد و اين جاى پاى پسر ابى قحافه است، و در اينجا غير از پسر ابى قحافه شخصى ديگر هم بوده» در بعضى از روايات دارد آن شخص ديگر هند پسر ابى هاله ربيب رسول خدا (صلى الله عليه و آله) بوده که مادرش خديجه دختر خويلد (رضى الله عنها) است.
شيخ در امالى به سند خود از ابى عبيده بن محمد بن عماربن ياسر از پدرش و همچنين عبيدالله بن ابى رافع همگى از عمار بن ياسر، و همچنين از ابى رافع و از سنان بن ابى سنان از پسر هند بن ابى هاله حديث مفصلى راجع به هجرت رسول خدا (صلى الله عليه و آله) روايت کرده، ولى روايت عمار و روايات ابى رافع و روايت هند در اين حديث مخلوط به هم شده ، و در آن دارد: ابوبکر و هند بن ابى هاله خواستند همراه رسول خدا (صلى الله عليه و آله) باشند.
حضرت دستور داد تا قبلا در فلان نقطه از راه غار که برايشان معلوم کرده بود بروند، و در آنجا بنشينند تا آن حضرت برسد، و خودش با على (عليه السلام) در منزل ماند و او را امر به صبر مى کرد تا نماز مغرب و عشا را خواند، آنگاه در تاريکى اوايل شب بيرون آمد در حالى که قريشيان در کمينش بودند و اطراف خانه اش قدم مى زدند و منتظر بودند تا نصف شب شود و مردم به خواب روند.
او در چنين وضعى بيرون شد در حالى که مى خواند: «و جعلنا من بين ايديهم سدا و من خلفهم سدا فاغشيناهم فهم لا يبصرون» و کفى خاک در دست داشت، آن را به سر قريشيان پاشيد، و در نتيجه هيچ يک از ايشان او را نديدند و او همچنان پيش مى رفت تا به هند و ابوبکر رسيد، آن دو تن نيز برخاسته در خدمتش به راه افتادند تا به غار رسيدند، و هند به دستور آن حضرت به مکه برگشت ، و رسول خدا (صلى الله عليه و آله) و ابوبکر وارد غار شدند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۰۷
و بعد از ادامه داستان آن شب مى گويد: تا آنکه از شب بعد يک ثلث گذشت او يعنى على (عليه السلام) و هند بن ابى هاله به راه افتاده و در غار رسول خدا (صلى الله عليه و آله) را ديدار کردند، حضرت به هند دستور داد تا دو شتر براى او و همراهش خريدارى کند. ابوبکر عرض کرد: من دو راحله تهيه ديده ام که با آن به يثرب برويم.
فرمود: من آنها را نمى گيرم مگر اينکه قيمتش را از من بستانى، عرض کرد: به قيمت برداريد، حضرت به على (عليه السلام) فرمود: قيمت مرکب هاى ابوبکر را به او بده ، او نيز پرداخت، آنگاه به على (عليه السلام) در باره بدهى ها و تعهداتى که از مردم مکه به عهده داشت و امانت هايى که به وى سپرده بودند سفارشاتى کرد.
آرى ، قريشيان در ايام جاهليت ، محمد (صلى الله عليه و آله) را امين مى ناميدند، و به وى امانت مى سپردند، و او را حافظ اموال و متاع هاى خود مى دانستند، و همچنين اعرابى که از اطراف در موسم حج به مکه مى آمدند، و اين معنا همچنان تا ايام رسالت آن حضرت ادامه داشت، و در هنگام هجرت امانت هايى نزد آن حضرت گرد آمده بود و لذا به على (عليه السلام) فرمود تا همه روزه صبح و شام در مسيل مکه جار بزند که: هر کس در نزد محمد امانتى و يا طلبى دارد بيايد تا من امانتش را به او بدهم.
سپس اضافه کرده است که رسول خدا (صلى الله عليه و آله) فرمود: يا على مردم مکه به تو آسيبى نمى رسانند تا به مدينه نزد من آئى پس امانت هاى مرا در جلو انظار مردم به صاحبانش برسان ، و من فاطمه دخترم را به تو و تو و او را به خدا مى سپارم، و از او مى خواهم که شما را حفظ کند، سپس فرمود: براى خودت و براى فاطمه ها و براى هر کس که بخواهد با تو هجرت کند راحله و مرکب خريدارى کن.
ابوعبيده مى گويد: من به عبيدالله يعنى ابن ابى رافع گفتم: مگر رسول خدا (صلى الله عليه و آله) آن روز پولى که بتواند اين طور خرج کند داشت؟ گفت: من نيز همين سؤال را از پدرم در موقعى که اين حديث را برايم مى گفت پرسيدم. او در جوابم گفت: مگر از ثروت خديجه (عليها السلام) غافلى.
عبيدالله بن ابى رافع مى گويد: على (عليه السلام) به ياد آن شبى که در بستر رسول خدا (صلى الله عليه و آله) خوابيد و به ياد آن سه شبى که رسول خدا (صلى الله عليه و آله) در غار بود اين اشعار را مى سرود:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۰۸
وقيت بنفسى خيرمن وطى ء الحصا * و من طاف بالبيت العتيق و بالحجر
محمد لما خاف ان يمکروا به * فوقاه ربى ذو الجلال من المکر
و بت اراعيهم متى ينشروننى * و قد وطنت نفسى على القتل و الاسر
و بات رسول الله فى الغار آمنا * هناک و فى حفظ الاله و فى ستر
اقام ثلاثا ثم زمت قلائص * قلائص يفرين الحصا اينما تفرى
الدر المنثور همين ابيات را با مختصر تفاوتى از حاکم از على بن الحسين (عليهماالسلام ) نقل کرده است.
در تفسير عياشى از زراره و حمران از ابى جعفر و ابى عبد الله (عليه السلام) روايت کرده که در ذيل جمله «خير الماکرين» فرمود: رسول خدا (صلى الله عليه و آله) از قومش بلا و ستم فراوانى ديد، حتى کار را به اين جا رساندند که در حال سجده رحم گوسفندى را بر روى او انداختند، دخترش نزد او آمد و او همچنان در سجده بود و آن رحم را از روى آن جناب برداشت، و کثافات را از او پاک کرد.
رسول خدا (صلى الله عليه و آله) اين ستمها را تحمل نمود تا آنکه خداوند او را به آرزوها و آنچه که دوست مى داشت رسانيد. آرى، در جنگ بدر همراه او از سوارگان بيش از يک سوار نبود، ولى در فتح مکه دوازده هزار نفر در رکابش بودند، حتى ابو سفيان و ساير مشرکين آن روز به استغاثه درآمدند...
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۰۹
و در الدر المنثور است که ابن جرير و ابن ابى حاتم از سدى روايت کرده اند که گفت: نضر بن حارث هميشه به حيره رفت و آمد داشت، و زبان مردم آنجا را که به سجع تکلم مى کردند شنيده بود، وقتى به مکه آمد و کلام رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) و قرآن به گوشش خورد گفت: «قد سمعنا لو نشاء لقلنا مثل هذا ان هذا الا اساطير الاولين».
مؤلف: در اين جا بعضى روايات ديگر هست که آنها نيز گوينده اين جمله را نضر بن حارث دانسته اند، و اين نضر در جنگ بدر به قتل صبر کشته شد.
و نيز در الدر المنثور است که بخارى و ابن ابى حاتم و ابوالشيخ و ابن مردويه و بيهقى در دلائل از انس بن مالک روايت کرده اند که گفت: ابوجهل بن هشام گفته بود: بار الها! اگر اين حق است و از ناحيه تو است سنگى از آسمان بر ما بباران و يا عذاب دردناکى به سوى ما بفرست، در پاسخش اين آيه نازل شد: «و ما کان الله ليعذبهم و انت فيهم و ما کان الله معذبهم و هم يستغفرون»
مؤلف: اين معنا را قمى در تفسيرش و سيوطى در الدر المنثو ر از ابن جرير طبرى و ابن ابى حاتم از سعيد بن جبير، و نيز از ابن جرير از عطاء نقل کرده اند که گفته است : گوينده اين گفتار «اللهم ان کان هذا هو الحق»، نضربن حارث بوده، و در بيان سابق ما گذشت که سياق آيه چه اقتضاء دارد.
و نيز در الدر المنثور است که ابن جرير از يزيد بن رومان و محمد بن قيس روايت کرده که گفتند: قريشيان برخى به برخى ديگر گفتند: آيا خداوند از ميان همه ما محمد را گرامى داشته؟ بار الها! اگر اين معنا حق و از ناحيه تو است سنگى از آسمان بر ما فرو آور. ليکن چون شب شد از گفته خود پشيمان شده و گفتند: خدايا ما را ببخش. لذا خداى تعالى اين آيه را نازل کرد: «و ما کان الله معذبهم و هم يستغفرون... لا يعلمون».
و نيز در آن کتابست که ابن جرير و ابن ابى حاتم و ابو الشيخ از ابن ابزى روايت کرده اند که گفت: رسول خدا (صلى الله عليه و آله) در مکه بود که خداوند آيه «و ما کان الله ليعذبهم و انت فيهم را نازل کرد و بعد از آن که به مدينه مهاجرت فرمود جمله «و ما کان الله معذبهم و هم يستغفرون» را نازل کرد، و بعد از آن که بر اى جنگ بدر از مکه بيرون آمدند آيه «و ما لهم ان لا يعذبهم الله...»، را فرستاد و به دنبالش اجازه فتح مکه را داد، و همين شکست خوردنشان در فتح مکه عذابى بود که خداوند به ايشان وعده داد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۱۰
و نيز در همان کتاب از عبد بن حميد، ابن جرير، ابن منذر، ابن ابى حاتم و ابوالشيخ از عطيه (رضى الله عنه) نقل کرده که گفت: معناى آيه «و ما کان الله ليعذبهم و انت فيهم» اين است که خداوند مشرکين را عذاب نمى کند تا تو را از ميان ايشان بيرون برد.
و معناى جمله «و ما کان الله معذبهم و هم يستغفرون» اين است که خداوند مؤ منين را عذاب نمى کند مادام که استغفار کنند، آنگاه دوباره در باره مشرکين فرموده: «و مالهم ان لا يعذبهم الله و هم يصدون عن المسجد الحرام».
و نيز در آن کتاب از ابن ابى حاتم از سدى نقل کرده که گفته است خداوند در آيه «و ما کان الله معذبهم و هم يستغفرون» مى خواهد بفرمايد که اگر استغفار کنند و به گناهان خود اعتراف نمايند مؤمن خواهند بود و در آيه «و ما لهم ان لا يعذبهم الله و هم يصدون عن المسجد الحرام» مى فرمايد: چگونه عذابشان نکنم و حال آن که استغفار نمى کنند.
و نيز از عبد بن حميد و ابن جرير و ابن منذر و ابوالشيخ از مجاهد روايت کرده که در ذيل آيه «و ما کان الله ليعذبهم و انت فيهم» گفته است: يعنى در ميان ايشان، و در ذيل: «و ما کان الله معذبهم و هم يستغفرون» يعنى مسلمان مى شوند.
و نيز از عبد بن حميد و ابن جرير از ابى مالک نقل کرده که گفت: «و ما کان الله ليعذبهم و انت فيهم» يعنى اهل مکه، و از جمله «و ما کان الله معذبهم» نيز منظور اهل مکه است، و معنايش اين است که خداوند اهل مکه را عذاب نمى کند در حالى که مؤمنين در ميان ايشان باشند و استغفار کنند.
و نيز مى گويد: ابن جرير و ابن ابى حاتم از عکرمه و حسن روايت کرده اند که در ذيل آيه «و ما کان الله معذبهم و هم يستغفرون» گفته اند: اين آيه را آيه بعدى که مى فرمايد «و ما لهم ان لا يعذبهم الله» نسخ کرده و لذا در مکه به مقاتله و گرسنگى و حصر دچار شدند.
مؤلف: ناسازگارى اين روايت با ظاهر آيه و مخصوصا با در نظر داشتن سياق آن خيلى روشن است، صاحبان اين اقوال به اين جهت دچار چنين تکلفات شده اند که خواسته اند ميان اين آيه و آيه قبلش و آيات قبل از آن اتصال را حفظ کنند، و از حرف هاى عجيبى که در اين باره زده اند اين است عذاب مذکور در آيه را به فتح مکه تفسير کرده اند، و حال آنکه فتح مکه هم براى مشرکين و هم براى مؤ منين جز رحمت چيز ديگرى نبوده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۱۱
و نيز مى گويد: ترمذى از ابى موسى اشعرى روايت کرده که گفت: رسول خدا (صلى الله عليه و آله) فرمود: خداوند براى امت من دو امان نازل کرد، يکى در جمله «و ما کان الله ليعذبهم و انت فيهم» است و يکى ديگر در جمله «و ما کان الله معذبهم و هم يستغفرون» است، و وقتى من از ميان امتم بروم يک امان براى ايشان تا روز قيامت باقى مى ماند، و آن استغفار است.
مؤلف: مضمون اين روايت از خود آيه هم استفاده مى شود، و در معناى آن از ابى هريره و ابن عباس از رسول خدا (صلى الله عليه و آله) نيز روايت آمده و مرحوم سيد رضى همين معنا را در نهج البلاغه از على (عليه السلام) نقل کرده است.
و در ذيل اين روايت اشکالى است، و آن اين است که با بيان سابق ما که گفتيم (خداوند در قرآن امت اسلام را وعده عذابى داده که قبل از روز قيامت واقع خواهد شد) نمى سازد، مگر اين که بگوييم قبل از روز قيامت روزگارى بر اين امت خواهد آمد که مردم استغفار را به کلى ترک مى کنند.
و نيز مى گويد: احمد از فضاله بن عبيد از رسول خدا (صلى الله عليه و آله) روايت کرده که فرمود: بنده از عذاب خدا ايمن است تا وقتى که استغفار کند.
و در کافى از على بن ابراهيم از پدرش از حنان بن سدير از پدرش از ابى جعفر (عليه السلام) روايت کرده که فرمود: رسول خدا (صلى الله عليه و آله) فرمود: بودن من در ميان شما براى شما خير است، چون خداوند مى فرمايد: «و ما کان الله ليعذبهم و انت فيهم»، و رفتن من از ميان شما نيز براى شما خير است.
گفتند: يا رسول الله! با اين که فرمودى بودنت در ميان ما خير است چطور ممکن است رفتنت از ميان ما براى ما خير باشد؟
فرمود: اما رفتنم از ميان شما بدان جهت براى شما خير است که اعمال شما در هر پنج شنبه و دوشنبه بر من عرضه مى شود، هر عمل نيکى که در نامه عمل شما ببينم خدا را حمد مى کنم، و هر گناهى ببينم براى شما طلب مغفرت مى کنم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۱۲
مؤلف: اين معنا را عياشى در تفسير خود و همچنين شيخ در امالى خود از حنان بن سدير از پدرش از آن حضرت روايت کرده اند، و در روايت اين دو بزرگوار دارد که اين سؤال را جابر بن عبدالله انصارى (رضى الله عنه) از رسول خدا (صلى الله عليه و آله) کرد، و کافى نيز اين روايت را به سند خود از محمد بن ابى حمزه و از عده اى ديگر، از امام صادق (عليه السلام) نقل کرده است.
و در الدر المنثور است که عبد بن حميد و ابن جرير از سعيد بن جبير روايت کرده اند که گفت: قريش در طواف به رسول خدا (صلى الله عليه و آله) برمى خوردند و آن حضرت را استهزاء نموده و سوت و کف مى زدند، و در اين مقام آيه «و ما کان صلوتهم عند البيت الا مکاء و تصديه» نازل گرديد.
و نيز مى نويسد ابو الشيخ از نبيط که يکى از صحابه بوده روايت کرده که در تفسير آيه «و ما کان صلوتهم عند البيت الا مکاء و تصديه» گفته: اين آيه در اين باره نازل شد که قريش در طواف خانه کعبه سوت مى زدند.
و نيز مى نويسد: طستى از ابن عباس (رضى الله عنه) روايت کرده که نافع بن ازرق به وى گفت: مرا خبر ده از معناى آيه «الا مکاء و تصديه» و او در جوابش گفت «مکاء» آواز قنبره و «تصديه» آواز (بال) گنجشکان است که «تصفيق» هم گفته مى شود، و داستان مورد نظر آيه اين بود که:
وقتى رسول خدا (صلى الله عليه و آله) در مکه در ميان حجر اسماعيل و رکن يمانى به نماز مى ايستاد دو نفر از بنى سهم يکى طرف راست و يکى طرف چپ آن حضرت مى ايستادند، آن يکى آواز قنبره درمى آورد، و آن ديگرى با دستهايش صداى بال گنجشکان را، تا شايد بدين وسيله نماز آن حضرت را بر هم زنند.
و در تفسير عياشى از ابراهيم بن عمر يمانى از آنکس که او نامبرده از امام صادق (عليه السلام) روايت کرده که در ذيل آيه «و هم يصدون عن المسجد الحرام و ما کانوا اوليائه» فرمود: يعنى مشرکين سرپرست و متولى خانه نيستند، «ان اوليائه الا المتقون» چون پرهيزگاران از مشرکين سزاوارترند، «و ما کان صلوتهم عند البيت الا مکاء و تصديه» يعنى سوت زدن و کف زدن.
رده:تفسیر المیزان