تفسیر المیزان

المیزان جلد۹ بخش۱۱

ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۲۶ کسى هم که به جنگ رفته، و با دشمن روبرو شده، و مى داند که در جنگ خونها ريخته مى شود، و دست و پاها قطع مى گردد و خلاصه به منظور رسيدن به هدف بايد از خود گذشتگى کرد و پيه همه ناملايمات را به خود ماليد. چنين کسى فکرش همه متوجه پيروزى و رسيدن به هدف و غلبه بر دشمنى است که او را به مرگ و فنا تهديد مى کند، و کسى که حالش اين و فکر و ذکرش اين است ذکر خدايش هم ذکرى است که با حالت و فکرش تناسب دارد. و اين خود بهترين قرينه است بر اين که منظور از «اذکروا الله کثيرا» اين است که مومن، متذکر آن معارفى باشد که مربوط به اين شان و اين حالت است، و آن اين است که خداى تعالى معبود او و پروردگار او است، و آن کسى است که مرگ و حيات به دست او است، و مى تواند او را در اين حال يارى کند، و او سرپرست اوست و چه سرپرست و ياور خوبى است. چنين کسى با اين که پروردگارش وعده نصرت داده و فرموده: «ان تنصروا الله ينصرکم و يثبت اقدامکم» و مى داند که خداوند اجر کسى را که عمل نيکى انجام دهد ضايع نمى کند يقينا به نصرت پروردگارش اطمينان داشته و مى داند که سرانجام کارش به يکى از دو وجه است که هر دو نيک است. چون يا بر دشمن غلبه پيدا مى کند که در اين صورت رايت دين را بلند کرده و محيط را براى سعادتمند شدن خود و ديگران مساعد کرده است. و يا کشته مى شود که در اين فرض به جوار اولياء مقربين درگاه پروردگارش شتافته است. اين گونه معارف حقيقى است که مربوط به حالت يک نفر مجاهد است ، و سرانجامش را به سعادت واقعى و کرامت دائمى منتهى مى کند. و اگر در جمله مورد بحث «ذکر» را مقيد به «کثير» کرد براى اين است که در ميدان هاى جنگ هر لحظه صحنه هايى که انسان را به دوستى زندگى فانى و شيرينى زخارف دنيوى وادار ساخته و شيطان هم با القاء وسوسه خود آن را تاييد کند تکرار مى شود، و لذا فرموده: خدا را زياد ياد کنيد تا بدين وسيله روح تقوا در دل ها هر لحظه تجديد و زنده تر شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۲۶ « و اطيعوا الله و رسوله » - ظاهر سياق اين است که منظور از «اطاعت»، اطاعت دستوراتى است که از ناحيه خدا و رسول راجع به امر جهاد و دفاع از حريم دين و بيضه اسلام صادر مى شود، و آيات جهاد و دستورات نبوى مشتمل بر آن است ، مثل اينکه بايد اول تمام حجت کنند، و در حين جنگ متعرض زن و فرزند دشمن نشوند و بدون اطلاع دشمن بر ايشان شبيخون نزنند و همچنين احکام ديگر جهاد. « و لا تنازعوا فتفشلوا و تذهب ريحکم » - يعنى با نزاع و کشمکش ‍ در ميان خود ايجاد اختلاف نکنيد، و در نتيجه خود را دچار ضعف اراده مسازيد و عزت و دولت و يا غلبه بر دشمن را از دست مدهيد. چون اختلاف ، وحدت کلمه و شوکت و نيروى شما را از بين مى برد. « و اصبروا ان الله مع الصابرين » - يعنى همواره در برابر مصائب و ناملايمات جنگى که دشمن به وسيله آن تهديدتان مى کند ملازم خويشتن دارى و اکثرا در ذکر خدا و اطاعت او و رسولش بوده باشيد، و حوادث و سنگينى بار اطاعت شما را از جاى نکند و از پا درنياورد، و لذت معصيت و عجب و تکبر شما را گمراه نسازد. و اگر امر به صبر را با جمله «ان الله مع الصابرين» تاکيد فرمود براى اين است که صبر قوى ترين ياورى است که در شدائد، و محکم ترين رکنى است در برابر تلون در عزم و سرعت تحول در اراده. و همين صبر است که به انسان فرصت تفکر صحيح داده و به منزله خلوتى است که در هنگام هجوم افکار پريشان و صحنه هاى هول انگيز و مصائبى که از هر طرف رو مى آورد به انسان فرصت مى دهد که صحيح فکر نموده و راى مطمئن و صد در صد اتخاذ کند، پس خداى سبحان با مردم صابر است. « و لا تکونوا کالذين خرجوا من ديارهم بطرا و رئاء الناس ... » - نهى از اتخاذ طريقه مشرکين رياکار و مغرور و جلوگيران از راه خدا است، و به طورى که از سياق کلام استفاده مى شود مقصود از آنان مشرکين قريش است. و چون داراى اوصاف مذکور بودند يعنى مغرور و رياکار و سد راه خدا بودند مؤمنين را از اين که مثل آنان شوند نهى کرده. و اين معنا هم از سياق استفاده مى شود، و هم جمله «و الله بما يعملون» محيط بر آن دلالت دارد، چون مى فرمايد خداوند به کردار ايشان احاطه و سلطنت دارد، مالک کارهاى ايشان است، و معلوم است که لازمه اين معنا اين است که اعمال ايشان داخل در قضاى خدا و جارى به اذن و مشيت او باشد، و با اين حال اين فعاليت ها خدا را عاجز و ناتوان نمى کند. بنابراين مى توان گفت جمله مزبور به منزله کنايه از مطلبى است که در چند آيه بعد به آن تصريح کرده و فرموده است: و لايحسبن الذين کفروا سبقوا انهم لا يعجزون . ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۲۷ و نيز معلوم است که قيود سه گانه «بطرا» و «رئاء الناس» و «يصدون عن سبيل الله» را در کلام اخذ کردن باعث مى شود که نهى به همان ها تعلق بگيرد، و تقدير چنين شود: شما (مانند کفار) با خودنمائى و خودآرائى به تجملات دنيوى به سوى جنگ با دشمنان دين از ديار خود بيرون نشويد، و مردم را با گفتار و کردار ناپسند خود به ترک تقوا و فرو رفتن در گناهان و خروج از اطاعت اوامر و دستورات او دعوت مکنيد، و بدين وسيله سد راه خدا مباشيد، که اگر چنين کنيد زحماتتان بى اثر گشته و نور ايمان در دلهايتان خاموش مى گردد و آثار ايمان از اجتماع شما رخت بر مى بندد. پس اگر بخواهيد زحماتتان ثمربخش باشد و در نتيجه شما را به مقصد و غرض برساند جز صراط مستقيمى که دين قويم آن را برايتان فراهم نموده و ملت فطرى هموارش کرده راه ديگرى نداريد و خداوند مردم فاسق را به سوى ايده هاى فاسدشان راهنمائى نمى کند. پس روى هم رفته، اين سه آيه مشتمل بر شش امر است که خداوند رعايت آن را در جنگ هاى اسلامى در هنگامى که مسلمين با لشکر دشمن بر مى خورند واجب کرده: ۱ - ثبات. ۲ - بسيار خدا را ذکر کردن. ۳ - خدا و رسول را اطاعت نمودن. ۴ - نزاع نکردن. ۵ - اين که با غرور و شادمانى و خودنمائى به سوى جنگ بيرون نشوند. ۶ - از راه خدا جلوگيرى نکنند. و مجموع اين امور شش گانه دستور جنگى جامعى است که هيچ دستور مهم جنگى از آن بيرون نيست، و اگر انسان در جزئيات وقايع تاريخى جنگهاى اسلامى که در زمان رسول خدا(صلى الله عليه و آله) اتفاق افتاده از قبيل جنگ بدر، احد، خندق و حنين و غير آن دقت کامل به عمل آورد اين معنا برايش روشن مى گردد که سر غلبه مسلمين در آنجا که غالب شدند رعايت مواد اين دستورات بوده، و رمز شکست خوردنشان هر جا که شکست خوردند رعايت نکردن و سهل انگارى در آنها بوده است. تحریک مشرکان به جنگ با مسلمین، توسط شیطان «وَ إِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشيْطانُ أَعْمَالَهُمْ وَ قَالَ لا غَالِب لَکمُ الْيَوْمَ ...»: زينت دادن شيطان عمل آدمى را به اين است که به وسيله تهييج عواطف درونى مربوط به آن عمل، در دل آدمى القاء مى کند که عمل بسيار خوبى است، و در نتيجه انسان از عمل خود لذت مى برد و قلبا آن را دوست مى دارد، و آنقدر قلب متوجه آن مى شود که ديگر فرصتى برايش ‍ نمى ماند تا در عواقب وخيم و آثار سوء و شوم آن تعقلى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۲۸ و بعيد نيست که جمله «و قال لا غالب لکم اليوم...» تفسير و يا به منزله تفسير همين زينت دادن شيطان باشد، و اين در صورتى است که منظور از اعمال، نتيجه مادى آن باشد که همان نيرو، اسلحه، نفرات، غلامان و ابزار طرب و شراب هايى بوده که تهيه ديده بودند و شترانى که با خود مى راندند، و ممکن هم هست مقصود خود اعمال باشد، و آن انواع لجاجت و اصرارى بوده که در گمراهى خود و در دشمنى با خدا و رسول مى ورزيده و آن بى بند و بارى که در ظلم و فسق داشته اند. و در اين صورت جمله «لا غالب لکم اليوم من الناس»، تفسير زينت دادن شيطان نيست، بلکه تتميم آن است، و خلاصه اين که شيطان با گفتن اين جمله کفار را در آنچه که تصميم گرفته اند يعنى در قتال با مسلمين تشويق و خوشدل ساخته و در تکميل اين غرض گفت: «و انى جار لکم». و کلمه «جار» از «جوار» است، و جوار از سنت هاى عهد جاهليت عرب است که زندگى قبيله اى داشته ، و از احکام جوار (پناهندگى) يکى اين بوده که صاحب جار پناهنده خود را در هنگام سوء قصد دشمن يارى کند، و البته آثار مختلف ديگرى به حسب سنن جارى در مجتمعات بشرى داشته است. « فلما تراءت الفئتان نکص على عقبيه » - «نکوص» به معناى خوددارى از چيزى است، و «على عقبيه» حال و کلمه «عقب» به معناى پاشنه است، و معناى جمله اين است که: وقتى دو طايفه به هم برخوردند از ترس به عقب برگشته و فرار کردند. « انى ارى ما لا ترون... » - اين جمله تعليل است براى جمله «انى برئ منکم» و شايد اشاره باشد به نزول ملائکه مردفين که خداوند با آنان مسلمين را يارى و کمک نموده، و همچنين جمله «انى اخاف الله و الله شديد العقاب» تعليل جمله «انى برئ منکم» و مفسر تعليل سابق است. و معنايش اين است که : روز فرقان آن روزى بود که شيطان رفتارى را که مشرکين در دشمنى با خدا و رسول و جنگ با مسلمين داشتند و آن رفتار را در آمادگى براى خاموش کردن نور خدا اعمال مى کردند در نظر ايشان جلوه داده و براى تشويق و خوشدل ساختن آنان مى گفت: «لا غالب لکم اليوم من الناس» هيچ کس امروز نمى تواند بر شما غلبه کند، و من هم خود پناه شمايم، و دشمن شما را از شما دفع مى دهم، ولى وقتى دو فريق با هم روبرو شدند مشرکين مؤمنين را و مؤمنين مشرکين را ديدند او (شيطان ) شکست خورده و فرارى به عقب برگشت و به مشرکين گفت: من چيزهايى مى بينم که شما نمى بينيد، من ملائکه را مى بينم که براى کمک مؤمنين با عذاب هايى که شما را تهديد مى کند نازل مى شوند، من از عذاب خدا مى ترسم ، و خدا شديد العقاب است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۲۹ و اين معنا به طورى که ملاحظه مى کنيد، با وسوسه شيطان در دل مشرکين و تهييج و تشجيع آنان بر جنگ با مؤمنين و تشويقشان در آماده شدن و دگرگونى افکار ايشان بعد از روبرو شدن با لشکر اسلام و نزول کمک براى مؤمنين و دچار شدن ايشان به رعب، و اين که آرزوى فتح و تصميم بر غالب شدنشان جاى خود را به ترس و نوميدى داد، قابل انطباق است. و نيز معنايى است که ممکن است با احتمال زير هم منطبق شود، و آن احتمال اينکه يک تصور شيطانى آنچنان حواس مشرکين را به خود جلب کرده باشد که در نظرشان به صورت يک انسانى درآمده و بطورى که خداوند حکايت کرده به ايشان گفته باشد: «لا غالب لکم اليوم من الناس و انى جار لکم» و اين تصور درونى با القاء همين حرف ايشان را گمراه کرده و به راه انداخته و به ميدان جنگ کشانده باشد، تا آن که هر دو لشکر يکديگر را برخورد نموده و چون وضع را بر خلاف آنچه آرزو و طمع داشت مشاهده کرد پا به فرار گذاشته و گفته باشد: «انى برى ء منکم انى ارى ما لا ترون من نزول ملائکه» را به کمک مؤمنين مى بينم «انى اخاف الله و الله شديد العقاب»؛ روايات راجع به اين داستان هم که از طريق شيعه و سنى وارد شده اين احتمال را تاييد مى کند. و مضمون اين روايات اين است که: شيطان در نظر مشرکين به صورت سراقة بن مالک بن جشعم کنانى مدلجى که از اشراف کنانه بوده مجسم شده و به ايشان گفت آنچه را که گفت، و حتى پرچمشان را هم بلند کرد تا بالاخره آنان را به ميدان جنگ آورد، و وقتى دو لشکر روبرو شدند خودش پا به فرار گذاشت، و گفت: «انى برئ منکم انى ارى ما لا ترون» تا آخر آن کلماتى که خداوند از وى حکايت کرده ، و اين روايت به زودى در بحث روايتى همين آيات خواهد آمد - ان شاء الله. بعضى از مفسرين اصرار کرده اند بر اينکه معناى آيه با وجه اول منطبق است، و وجه دوم را به خاطر ضعف سند روايات و بى اعتبارى مدارک تاريخى آن ضعيف دانسته، وليکن هر چند روايات مزبور متواتر و يا همراه با قرائن قطعى و موجب اطمينان تام نيست اما اصل احتمال محال نيست تا با عقل سليم موافق نباشد، و نيز از قصه هايى نيست که آثار صحيح مخالف آن است، و هيچ مانعى ندارد که شيطان در نظر مشرکين مجسم شده و ايشان را به سوى ضلالت کشانيده باشد و بعد از اين که کار خود را کرده ايشان را در هلاکتشان تنها گذاشته باشد و يا بعد از آنکه عذاب الهى را مشاهده کرده پا به فرار گذاشته باشد. علاوه بر اينکه سياق آيه کريمه، مخصوصا با در نظر داشتن جملات: «و انى جار لکم» و «حتى اذا تراءت الفئتان نکص على عقبيه» و «انى ارى ما لا ترون» به افاده معناى دوم نزديک تر است تا افاده معناى اول، براى اين که برگشت دادن معناى «انى ارى...» را به خاطرات درونى مستلزم نوعى عنايت استعارى است که خود خيلى بعيد به نظر مى رسد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۳۰ سخن منافقان بيماردل، درباره مسلمانان مجاهد، در جنگ بدر «إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَ الَّذِينَ فى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ غَرَّ هَؤُلاءِ دِينُهُمْ ...»: منافقين يعنى آنان که ايمان را اظهار و کفر را در دل پنهان مى داشتند و آن کسانى که در دلهايشان مرض بود سست ايمان هايى که دل هايشان خالى از شک و ترديد نبود - در حالى که به مؤ منين اشاره مى کردند و آنان را ذليل و حقير مى شمردند - گفتند: دين اينان مغرورشان کرده ، چون اگر غرور دينيشان نبود به چنين خطر واضحى اقدام ننموده، و با اينکه عده کمى هستند و قوا و نفراتى ندارند هرگز حاضر نمى شدند با قريش نيرومند و داراى قوت و شوکت مصاف شوند. « و من يتوکل على الله فان الله عزيز حکيم » - در اين جمله در مقام جواب گفتار منافقين مى فرمايد: خود ايشان دچار غرورند، و جمله «فان الله عزيز حکيم» در حقيقت سببى است که در جاى مسبب به کار رفته، و معنايش اين است که: اين منافقين و بيماردلان در گفتار خود اشتباه کرده اند، راى اينکه مؤ منين بر خداى تعالى توکل کرده اند، و حقيقت هر تاثيرى را به او نسبت داده اند و خود را به نيروى خدا و حول و قوه او تکيه داده اند و معلوم است کسى که در امور خود بر خدا توکل کند خداوند کفايتش مى کند، چون او عزيز است، و هر کس که از او يارى جويد ياريش مى کند او حکيم است ، و در نهادن هر امرى را در جاى خود به خطا نمى رود. از اين آيه استفاده مى شود که جمعى از منافقين و سست ايمانها در جنگ بدر در ميان مؤمنين بوده اند. چون کسى را منافق گويند که اظهار اسلام کند ولى در باطن کافر باشد، و معنا ندارد که چنين کسانى در بين لشکر کفار باشند، پس لاجرم در ميان مسلمين بوده اند، و عمده اين جاست که با نفاق درونى در آن روز که روز سختى بود ايستادگى کردند، و بايد ديد عامل اين ثبات و ايستادگى چه بوده. و اما سست ايمانها و يا آنهايى که در باره حقانيت اسلام شک داشته اند هم بودنشان ميان مؤمنين تصور مى شود و هم بودنشان در ميان مشرکين. بعضى ها هم گفته اند که طايفه اى از قريش بودند که در مکه مسلمان شده و پدرانشان ايشان را از اين که به مسلمين ملحق شوند مانع بودند و در جنگ بدر مجبور شدند که با مشرکين قريش به جنگ بدر بيايند، و وقتى در بدر کمى و ذلت مسلمين را ديدند گفتند: اين بيچاره ها دينشان مغرورشان کرده، و اين قول در بحث روايتى آينده به زودى خواهد آمد - ان شاء الله. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۳۱ و به هر حال بايد در پيرامون مفاد اين آيه به دقت بحث کرد، و ديد که به چه سبب اين منافقين و آن سست ايمانها در اين صحنه حاضر شدند، و چه شد که خود را به چنين موقف خطرناک درآوردند، چون شرکت در اين گونه مواقف تنها کار مردان حقيقت است که خدا دلهايشان را براى ايمان آزموده و شرکت منافقين با اسباب عادى معمولى جور نمى آيد. خلاصه اين که منافقين چرا در اين صحنه حاضر شدند؟ و به چه منظورى تا آخرين لحظه با مسلمانان صابر صبر کردند؟ شايد در ذيل آيات راجع به منافقين و بيماردلان که به زودى در سوره توبه خواهد آمد - ان شاء الله - تا اندازه اى بحث کنيم. «وَ لَوْ تَرَى إِذْ يَتَوَفى الَّذِينَ کفَرُوا الْمَلَائکَةُ ...»: کلمه «توفى» به معناى گرفتن تمامى حق است، و در کلام الهى بيشتر به معناى قبض روح استعمال مى شود، و در اين آيه آن را به ملائکه نسبت داده، و در برخى آيات آن را به ملک - الموت منسوب کرده، مانند آيه «قل يتوفاکم ملک الموت الذى وکّل بکم» و در برخى ديگر به خود خداى سبحان نسبت داده شده مانند، «الله يتوفى الانفس حين موتها». و اين خود دليل بر اين است که قبض روح کار ملک الموت است و ملک الموت کارکنانى دارد که به اذن او و به امرش جانها را مى گيرند، و خود او به اذن خدا و به امر او عمل مى کند و به همين جهت هم صحيح است گرفتن ارواح را به ملائکه نسبت داد و هم به ملک الموت منسوب کرد و هم به خداى سبحان. « يضربون وجوههم و ادبارهم » - از ظاهر اين جمله بر مى آيد که ملائکه هم از جلو کفار را مى زدند و هم از پشت سر، و اين کنايه است از احاطه و تسلط ملائکه و اين که آنان را از همه طرف مى زدند. بعضى از مفسرين گفته اند: «ادبار»، کنايه از نشيمنگاه ها است. و منظور از «وجوه» جلو سرهاى ايشان است، و زدن به نشيمنگاه ها و روی ها، معنايش خوار و ذليل کردن ايشان است. « و ذوقوا عذاب الحريق » - ملائکه به ايشان گفتند: عذاب سوزان را بچشيد؛ و منظور از آن عذاب آتش است. « ذلک بما قدمت ايديکم » - اين جمله تتمه گفتارى است که خداوند از ملائکه حکايت کرده، و يا اشاره است به مجموع گفتار ملائکه با مشرکين و مجموع افعال آنها با ايشان، و معنايش اين است که: اين عذاب سوزان را به شما مى چشانيم بخاطر آن رفتارى که مى کرديد. و يا معنايش اين است: از همه طرف شما را مى زنيم و عذاب حريق را هم به شما مى چشانيم بخاطر آن رفتارى که مى کرديد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۳۲ « و ان الله ليس بظلام للعبيد » - اين جمله عطف است بر محل «ما قدمت» و معنايش اين است که: اين بدان ملاک است که خداوند احدى از بندگان خود را ظلم نمى کند، چون خداى تعالى صراطش مستقيم، و در فعلش خلف و اختلاف نيست، اگر به يک نفر ظلم کند به همه ظلم مى کند، و اگر ظالم باشد ظلام (بسيار ستمگر) هم خواهد بود - دقت فرماييد. سياق آيات دلالت دارد بر اين که منظور از آن هايى که خداوند سبحان در وصفشان فرموده که ملائکه جان هايشان را مى گيرند و عذابشان مى کنند همان مشرکينى هستند که در جنگ بدر کشته شدند. «کَدَأْبِ ءَالِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ کَفَرُوا بِئَايَاتِ اللَّهِ ...»: کلمه «دأب» و همچنين «ديدن» به معناى عادت است، و عادت عبارت است از عملى که به طور مداوم از انسان سر زند و طريقه و مشى آدمى شمرده شود. و معناى آيه اين است که کفر اين مردم شبيه به کفر فرعونيان و امتهاى کافر قبل از فرعونيان است که به آيات خدا کفر ورزيده ، و از اين راه خدا را عصيان کرده اند، و خداوند آنان را به گناهانشان بگرفت، چون خداى تعالى قويى است که هرگز از گرفتن آنان ضعيف نمى شود، و وقتى هم بگيرد شديد العقاب است. سنت الهی در تبدیل و تغییر نعمت، به نقمت و عذاب «ذَلِک بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَک مُغَيراً نِّعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلى قَوْمٍ حَتى يُغَيرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ ...»: يعنى عقابى که خداوند معاقبين را با آن عذاب مى کند هميشه به دنبال نعمت الهى اى است که خداوند قبل از آن عقاب ارزانى داشته، به اين طريق که نعمت را برداشته عذاب را به جايش مى گذارد و هيچ نعمتى از نعمت هاى الهى به نقمت و عذاب مبدل نمى شود مگر بعد از تبدل محلش که همان نفوس انسانى است. پس نعمتى که خداوند آن را بر قومى ارزانى داشته وقتى به آن قوم افاضه مى شود که در نفوسشان استعداد آن را پيدا کنند و وقتى از ايشان سلب گشته و مبدل به نقمت و عقاب مى شود که استعداد درونيشان را از دست داده و نفوسشان مستعد عقاب شده باشد. و اين خود يک قاعده کليى است در تبديل نعمت به نقمت و عقاب ، و از اين جامع تر آيه شريفه «ان الله لا يغير ما بقوم حتى يغيروا ما بانفسهم» است (چون اين آيه شامل تغيير نعمت و نقمت هر دو است). گو اين که آيه مورد بحث در تبدل نعمت به نقمت روشن تر است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۳۳ و به هر حال، پس اين که فرمود: «ذلک بان الله لم يک مغيرا...»، از قبيل تعليل به امرى عام و تطبيق آن بر موردى خاص است، و معنايش اين است که: مشرکين قريش را به گناهانشان گرفتن و ايشان را به اين عقاب شديد معاقب کردن و نعمت خدايشان به عقاب شديد مبدل گشتن فرعى است از فروع سنت جارى الهى، و آن سنت اين است که خداوند نعمتى را که به قومى بدهد تغييرش نمى دهد مگر آن که آن قوم آنچه را که در نفوس دارند تغيير دهند. و اين که فرمود: «و ان الله سميع عليم» تعليل ديگرى است بعد از آن تعليل، و ظاهرش - به طورى که سياق به آن اشعار دارد - اين است که منظور از آن: «و ذلک بان الله سميع عليم» بوده و معنايش اين است که مشرکين را به کيفر گناهانشان گرفتن براى اين بود که خدا دعاهاى شما را مى شنيد، و به حوائج شما دانا و به استغاثه شما شنوا است. لذا دعاى شما را مستجاب نمود و دشمنان شما را که به آيات خدا کفر مى ورزيدند عذاب کرد. احتمال هم دارد که منظور از آن اين باشد که اين عذاب براى اين بود که خدا گفتار مشرکين را مى شنيد و به کردار ايشان دانا بود، لذا به کيفر آن عذابشان کرد. ممکن هم هست که هر دو احتمال مقصود باشد. «کدَأْبِ ءَالِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ کَذَّبُوا بِئَايَاتِ رَبهِمْ فَأَهْلَکْنَاهُم بِذُنُوبِهِمْ ...»: اين آيه همان تشبيه سابق را تکرار مى کند، چون هر دو فرض شبيه به هم اند. پس اين که در آيه قبلى فرمود: «کداب آل فرعون...» مثالى بود براى جمله «ذلک بما قدمت ايديکم و ان الله ليس بظلام للعبيد». همچنان که در آيه مورد بحث، جمله «کداب آل فرعون» تا جمله «و کل کانوا ظالمين» مثالى است براى جمله «ذلک بان الله لم يک مغيرا نعمة...». چيزى که هست مثال دوم مشتمل بر نوعى التفات هم هست. چون به جاى اين که مانند آيه قبلى بفرمايد: «فاخذهم الله بذنوبهم» فرمود: «فاهلکناهم بذنوبهم» و وجه اين التفات شايد اين باشد که تشبيه در اين آيه مسبوق به اين معنا بود که خداوند نعمتها را بر بندگان خود افاضه نموده و آن را تغيير نمى دهد مگر بعد از آن که مردم آنچه را که در نفوس ‍ خود دارند تغيير دهند و اين خود از شؤون پروردگار نسبت به بندگان است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۳۴ و همين سابقه اقتضا مى کند که مشرکين را بندگانى خارج از رسوم بندگى بداند، و به همين جهت سياق تشبيه را تغيير داده و با اين که در آيه اول فرموده بود: «کفروا بايات الله» در اين جا فرمود: «کذبوا بايات ربهم» و اين سياق را نيز که سياق غيبت است به سياق تکلم با غير (ما) تغيير داده و فرموده: «فاهلکناهم بذنوبهم» تا دلالت کند بر اين که خداى سبحان پروردگار ايشان و هلاک کننده ايشان است، و اگر فرمود «هلاک کرديم» و نفرمود «هلاک کردم». براى دلالت بر عظمت شان و جلالت مقام بود و نيز براى اين بود که بفهماند وسايطى هستند که به امر او عمل نموده و مجرى مشيت او هستند. و اگر در جمله «و اغرقنا آل فرعون» مفعول را به اسم ظاهر آورد و نفرمود: «و اغرقناهم» براى اين بود که اگر به ضمير مى آورد باعث اشتباه مى شد، و خواننده خيال مى کرد ضمير، هم به «آل فرعون» بر مى گردد و هم به «الذين من قبلهم». و معناى جمله «و کل کانوا ظالمين» اين است که همه اين اقوامى که به عذاب خدا گرفتار شدند چه کفار قريش و چه آل فرعون و چه آن ها که قبل از فرعونيان بودند همه ستمگر و نسبت به خداى تعالى ظالم بودند. و از اين بيان اين نکته نيز استفاده مى شود که خداى سبحان هيچ وقت کسى را به عقاب خود گرفتار نکرده و نعمتش را مبدل به نقمت نمى کند مگر وقتى که ظالم شمرده شود و ظلم کفران نعمت و کفر به آيات خدا را مرتکب گردد، پس خداوند جز مستحقين را به عذاب خود معذب نمى سازد. بحث روايتى: (روایاتی ذیل آیات گذشته) در کافى بسند خود از على بن ابراهيم از پدرش از ابن ابى عمير از حسين بن عثمان از سماعه روايت کرده که گفت: از امام ابى الحسن (عليه السلام) از مساله خمس سؤال کردم ؛ حضرت فرمود: خمس در هر فائده اى که مردم مى برند چه کم و چه زياد واجب است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۳۵ و نيز از على بن ابراهيم از پدرش از حماد بن عيسى از اصحاب ما (راويان شيعه) از عبد صالح (موسى بن جعفر - (عليه السلام ) روايت کرده که فرمود: خمس در پنج چيز واجب است: در غنيمت ها، غوص، گنج ها، معادن و کشتیرانى، از همه اين چند صنف خمس گرفته مى شود، و در مصارفى که خدا معلوم کرده تقسيم مى شود، و چهار پنجم ديگر اگر غنيمت است در ميان لشکريان تقسيم و اگر غير آن است به صاحبش رد مى شود، و در ميان آنان به شش سهم تقسيم مى شود: سهمى براى خدا، سهمى براى رسول خدا (صلى الله عليه و آله)، سهمى براى ذى القربى ، سهمى براى يتيمان، سهمى براى مسکينان و سهمى براى درماندگان در سفر، آنگاه سهم خدا و رسول خدا (صلى الله عليه و آله) را به وراثت به جانشين او مى دهند. پس زمامدارى که جانشين پيغمبر است سه سهم مى برد دو سهم از خدا و رسولش و يک سهم از خودش، پس به اين حساب نصف تمامى خمس به او مى رسد، و نصف ديگر آن طبق کتاب و سنت در ميان اهل بيت او سهمى به يتيمان و سهمى به مسکينان ايشان و سهمى به سادات درمانده در سفر داده مى شود، آن قدر که کفاف مخارج يکسال ايشان بکند. و اگر چيزى باقى ماند آن نيز به والى داده مى شود، و اگر به همه آنان نرسيد و يا اگر رسيد کفاف مخارج يکسال ايشان را نکرد، والى (زمامدار) بايد از خودش بدهد تا همه براى يکسال بى نياز شوند. و اگر گفتيم: بايد از خودش بدهد براى اين است که اگر زياد مى آمد او مى برد. و اين که خداوند خمس را مخصوص اهل بيت رسول خدا (صلى الله عليه و آله) کرد و به مسکينان و درماندگان در سفر از غير سادات نداد براى اين است که عوض خمس به آنان صدقات را داد، چون خداوند مى خواهد که آل محمد (صلى الله عليه و آله) به خاطر قرابتى که با آن حضرت دارند منره و محترم باشند، و به چرک (زکات) مردم محتاج نشوند. لذا خمس را تا حدى که رفع نيازشان را بکند براى آنان قرار داد تا به ذلت و مسکنت نيفتند، و اما صدقه دادن خود سادات به يکديگر عيبى ندارد. و اين کسانى که خداوند خمس را برايشان قرار داده خويشاوندان رسول خدا (صلى الله عليه و آله) و همان هايند که در آيه «و انذر عشيرتک الاقربين» از آنان ياد کرده، و ايشان فرزندان عبدالمطلب از ذکور و اناث مى باشند، و احدى از خاندانهاى قريش و ساير تيره هاى عرب جزو آنان نيستند. و همچنين موالى اهل بيت (عليهم السلام) نيز در اين خمس ‍ سهمى ندارند، صدقات مردم براى موالى ايشان حلال است، و موالى با ساير مردم يکسانند. و کسى که مادرش از بنى هاشم و پدرش از ساير دودمان هاى قريش باشد زکات و ساير صدقات بر او حلال است، و از خمس چيزى به او نمى رسد، براى اينکه خداى تعالى مى فرمايد: «ادعوهم لابائهم: ايشان را به نام پدرانشان بخوانيد». ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۳۶ و در تهذيب به سند خود از على بن مهزيار روايت کرده که گفت : على بن راشد برايم گفت که خدمت امام (عليه السلام) عرض کردم: شما مرا امر فرمودى که به امرت قيام نموده و حقت را بگيرم، و من اين معنا را نزد ارادتمندانت اعلام کردم. بعضى از ايشان به من گفتند که حق امام چيست؟ من نفهميدم که جواب چه بگويم. حضرت فرمود: خمس برايشان واجب است. پرسيدم: در چه چيز؟ فرمود: در متاع و باغاتشان. پرسيدم: آيا تاجر و صنعتگر هم بايد بدهد؟ فرمود: البته وقتى که مخارج خود را تحصيل کردند و توانستند خمس بدهند بايد بدهند. و نيز تهذيب به سند خود از زکريا بن مالک جعفى از امام صادق (عليه السلام) روايت کرده که شخصى از آن حضرت از معناى آيه «و اعلموا انما غنمتم من شى ء فان لله خمسه و للرسول و لذى القربى و اليتامى و المساکين و ابن السبيل» سؤال کرد. حضرت فرمود: خمس خداى عزوجل و خمس رسول و خمس ذى القربى که به ملاک خويشاوندى رسول خدا (صلى الله عليه و آله) مى بردند همه براى امام است. و اما يتيمان و مسکينان و درماندگان در سفر از ذى القربى سهم هيچ يک ايشان به غير ايشان داده نمى شود. و نيز تهذيب به سند خود از احمد بن محمد بن ابى نصر از ابى عبد الله (عليه السلام) روايت کرده که ابراهيم بن ابى البلاد به آن حضرت عرض کرد: آيا زکات بر تو واجب مى شود؟ (گويا منظورش اين بوده که آيا درآمد شما به حد زکات مى رسد). فرمود: نه، وليکن زياد مى آيد و همين طور مى دهيم. و نيز از قول خداى عزوجل که فرموده: «و اعلموا انما غنمتم من شئ فان لله خمسه و للرسول ولذى القربى» پرسش کرد و شخصى عرض کرد: سهم خدا را به چه کسى بايد داد؟ فرمود: به رسول خدا (صلى الله عليه و آله)، و سهم رسول خدا (صلى الله عليه و آله) را هم به امام بايد داد. عرض شد: اگر يکى از اصناف مصرف خمس ‍ از ساير اصناف بيشتر و صنف ديگرى کمتر شد چه بايد کرد؟ فرمود: اختيار و تشخيص تکليف در اين موارد با امام است. شخصى پرسيد: آيا مى دانيد رسول خدا (صلى الله عليه و آله) در اين گونه موارد چه مى کرده؟ فرمود: به هر صنفى هر مقدارى را که مصلحت مى ديد مى داد و امام هم اين چنين مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۳۷ مؤلف: اخبارى که از ائمه اهل بيت (عليهم السلام) رسيده متواتر است در اين که خمس مختص به خدا و رسول و امام از اهل بيت و يتيمان و مسکينان و ابن سبيل سادات است، و به غير ايشان داده نمى شود. و اين که خمس به شش سهم به همان نحوى که در روايات بالا آمده تقسيم مى شود. و اين که خمس مختص به غنائم جنگى نيست ، بلکه هر چيزى را که در لغت غنيمت شمرده شود شامل مى شود، مانند سود کسب و گنج و استخراج مرواريد از دريا و معدن ها و کشتیرانى. و در روايات ائمه - همان طور که گذشت - آمده که خمس موهبتى است از ناحيه خدا براى اهل بيت که بدين وسيله زکات و صدقات را بر ايشان حرام کرد. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه