تفسیر المیزان

المیزان جلد۹ بخش۱۲

و در الدر المنثور است که ابن ابى شيبه به وجهى و ابن منذر به وجهى ديگر از ابن عباس (رضى الله عنه) نقل کرده اند که نجده حرورى اشخاصى را نزد او فرستاد و از سهم ذى القربى که خداوند در قرآن ذکر کرده پرسيد. ابن عباس در جوابش نوشت: ما معتقد بوديم که ذى القربى رسول خدا (صلى الله عليه و آله) مائيم، ليکن قوم ما، ما را از اين حرف منع کردند. گفتند: او مى پرسد به عقيده تو از آن کيست؟ ابن عباس (رضى الله عنه) گفت: اين سهم مال اقرباى رسول خدا (صلى الله عليه و آله) است و رسول خدا (صلى الله عليه و آله) در ميان ايشان تقسيم کرد. و اما عمر خمس را بر ما عرضه کرد و ما آن را کمتر از حق خود ديديم لذا قبول نکرده و به او برگردانديم و به اهل بيت پيشنهاد کرده بود که تنها کسانى را که زن مى گيرند کمک کند و قرض مقروضين را ادا کند و به فقر ايشان بدهد و به بيشتر از آن حاضر نشد. مؤلف: اين که در روايت داشت: گفتند او مى پرسد به عقيده تو از آن کيست، معنايش اين است که آن اشخاصى که نجده آن ها را نزد ابن عباس ‍ فرستاده بود، گفتند: نجده مى گويد، يعنى مى پرسد فتواى تو در مصرف خمس چيست؟ و اين که ابن عباس در جواب گفت: «اين سهم مال اقرباى رسول خدا (صلى الله عليه و آله) است...»، ظاهر در اين است که خواسته است ذى القربى را به اقرباى رسول خدا (صلى الله عليه و آله) تفسير کند. و ظاهر روايات سابق که از ائمه اهل بيت (عليهم السلام) نقل کرديم اين است که ائمه (عليهم السلام) ذى القربى را به امامان از اهل بيت تفسير کرده اند. و ظاهر آيه شريفه هم همين معنا را تاييد مى کند، چون از «ذى القربى» به لفظ مفرد تعبير کرده و نفرموده «ذوى القربى». ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۳۸ و نيز در الدر المنثور است که ابن منذر از عبدالرحمان بن ابى ليلى روايت کرده که گفت: از على (رضى الله عنه) پرسيدم و عرض کردم: يا اميرالمومنين! مرا خبر ده از اينکه رفتار ابوبکر و عمر در سهم شما از خمس چگونه بود؟ فرمود و اما ابوبکر در روزگار حکومتش خمسى در بيت المال نداشت. و اما عمر، او همواره از هر خمسى سهم ذى القربى را به من مى داد، حتى خمس شوش و جندی شاپور را که آوردند من نزد او بودم به من گفت: اين سهم اهل بيت است از خمس وليکن بعضى از مسلمانان احتياج شديدى دارند و گرفتارند. من گفتم: بله. عباس بن عبد المطلب از جاى جست و گفت: سهم ما را نبايد به ديگرى بدهى. من گفتم: آيا ما از هر کس به مسلمانان مهربان تر نيستيم؟ امير المؤمنين (عمر) هم شفاعت کرد. پس عمر خمس را گرفت و به خدا سوگند ما در عهد وى بعد از اين جريان خمس را نگرفتيم. و در عهد عثمان به آن دست نيافتيم. آنگاه على (عليه السلام) شروع کرد به حرف زدن و فرمود: خداوند صدقه را بر رسول خود حرام کرد و در عوض آنچه حرام کرد، سهمى از خمس را برايش قرار داد و همچنين در ميان همه مسلمين صدقه را تنها بر اهل بيت پيغمبرش حرام کرده و در عوض آنچه حرام کرده سهمى با رسول خدا (صلى الله عليه و آله) برايشان تعيين نمود. و نيز مى نويسد ابن ابى حاتم از ابن عباس (رضى الله عنهما) روايت کرده که گفت: رسول خدا (صلى الله عليه و آله) فرمود: من آب چرکين دست مردم را براى شما (اهل بيت) نپسنديدم، چون يک پنجم خمس شما را بى نياز مى کند، و براى شما بس است. مؤلف: اين که فرمود: «يک پنجم خمس» مبنى بر اين است که سهم اهل بيت تنها همان سهم ذى القربى باشد. و نيز مى نويسد: ابن ابى شيبه از جبير بن مطعم روايت کرده که گفت: رسول خدا (صلى الله عليه و آله) سهم ذى القربى را ميان بنى هاشم و بنى عبد المطلب تقسيم کرد. آنگاه گفت: من و عثمان بن عفان به راه افتاده و شرفياب حضورش شديم و عرض کرديم: يا رسول الله! اينها برادران تو هستند از بنى هاشم، فضل آن ها به جهت موقعيتى که خداوند از ميان آنان به تو داده قابل انکار نيست، آيا به برادران ما از بنى مطلب مى دهى و به ما نمى دهى، با اين که ما و ايشان از جهت خويشاوندى در يک رتبه هستيم؟ فرمود: آنان در جاهليت و هم در اسلام هرگز از ما جدا نبودند. و نيز مى نويسد: ابن مردويه از زيد بن ارقم روايت کرده که گفت: آل محمد که خمس به ايشان مى رسد عبارتند از: آل على، آل عباس، آل جعفر و آل عقيل. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۳۹ مؤلف: روايات در اين باب از طريق شيعه و سنى زياد است، و آن رواياتى که عمل و رفتار رسول خدا (صلى الله عليه و آله) را حکايت مى کند، و از طرق عامه رسيده است از جهت مضمون مختلف اند، مضمون بعضى از آن ها اين است که رسول خدا (صلى الله عليه و آله) خمس را به چهار سهم تقسيم مى کرده و در برخى ديگر اين است که آن حضرت به پنج سهم تقسيم مى کرده است. چيزى که هست اگر مسلم نباشد نزديک به مسلم است که در اين روايات يکى از سهام چهارگانه و يا پنجگانه مختص به قرابت رسول خدا (صلى الله عليه و آله) است، و مقصود از ذى القربى در قرآن در آيه خمس هم ايشانند، و اين مخالف با رواياتى است که از ائمه اهل بيت (عليهم السلام) رسيده. و نيز نزديک به مسلم در اين روايات است که رسول خدا (صلى الله عليه و آله) تا چندى که زنده بود خمس را ميان دودمان عبد المطلب تقسيم مى کرد، و در زمان خلفاى سه گانه از ايشان منقطع گرديد، و باز بعد از ايشان همچنان از ايشان بريده شد. و باز از مسلمات اين روايات است که خمس مختص به غنيمت هاى جنگى است، و اين نيز با روايات وارده از طرق ائمه اهل بيت (عليهم السلام) مخالف است. زيرا اهل سنت روايات خمس را در غنيمت هاى ديگرى که به حسب لغت غنيمت شمرده مى شود واجب نمى داند، وليکن اين روايات در آنها نيز واجب مى داند. مطالبى که از نظر بحث تفسيرى بايد در باره آيه مورد بحث گفته شود گفته شد، و البته در ذيل اين آيه مباحث ديگرى از نظر کلام و از نظر فقه هست که چون مربوط به غرض تفسيرى ما نيست ايراد نمى شود. و در اين جا نيز بحثى از نظر حقوق و اينکه خمس چه اثرى در مجتمع اسلامى داشته و دارد بايد شود که - ان شاء الله - در ضمن گفتار در پيرامون زکات ايراد مى گردد. باقى مى ماند بحث در اين که روايات داشت: خداى سبحان غرضش از تشريع خمس احترام اهل بيت رسول خدا (صلى الله عليه و آله) و دودمان او بوده و خواسته است تا محترم تر از آن باشند که چرک اموال مردم را بگيرند. و ظاهر اين روايات اين است که نکته مذکور را از آيه زکات که خطاب به پيغمبرش مى فرمايد: «خذ من اموالهم صدقه تطهرهم و تزکيهم بها و صل عليهم ان صلوتک سکن لهم» گرفته شده باشد، چون تطهير و تزکيه (پاکيزه کردن) هميشه در چيزهايى است که چرک و آلودگى و مانند آن داشته باشند، و گرنه اگر اين معنا در آيه زکات نبود و از آنجا گرفته نمى شد در خود آيه خمس چنين معنايى وجود ندارد تا بگوييم از خود آيه گرفته شده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۴۰ رواياتى در ذيل آيات مربوط به جنگ بدر و در الدر المنثور است که عبدالرزاق و ابن جرير از عروه بن زبير (رضى الله عنه) روايت کرده اند که گفت: رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) در چند آيه قرآن ماءمور به جنگيدن و قتال با کفار شده، و اولين صحنه اى که آن حضرت در آن حاضر شد بدر بود، و رئيس مشرکين در آن روز عتبه بن ربيعه بن عبد شمس بود، و در روز جمعه شانزدهم رمضان بود که در بدو دو لشکر با هم تلاقى کردند. اصحاب رسول خدا (صلى الله عليه و آله) سيصد و اندى نفر بودند، و مشرکين بين نهصد و هزار نفر، روز فرقان همين روز بود که خدا ميان حق و باطل جدائى انداخت ، و اولين کشته در آن روز مهجع غلام عمر و مردى از انصار بود. خداوند در آن روز مشرکين را شکست داد و بيشتر از هفتاد نفر از ايشان کشته شد و همين مقدار از ايشان اسير شدند. و نيز مى نويسد ابن مردويه از على بن ابيطالب (رضى الله عنه) روايت کرده که فرمود: شب فرقان که صبحش روز تلاقى فريقين بود شب جمعه هفدهم ماه رمضان بود. مؤلف: الدر المنثور نظير اين روايت را از ابن جرير از حسن بن على و از ابن ابى شيبه از جعفر از پدرش و نيز از جعفر از ابوبکر بن عبدالرحمن بن هشام، و نيز از جعفر از عامر بن ربيعه بدرى نقل کرده وليکن در آن دارد: روز بدر روز دوشنبه هفدهم ماه رمضان بود. و بسا در بعضى از اخبار وارده از طرق ائمه اهل بيت (عليهم السلام) به روز نوزدهم رمضان «يوم يلتقى الجمعان» اطلاق شده، چون در روايات ايشان شب نوزدهم شب قدر خوانده شده، و اين معناى ديگرى و غير آن معنا است که در آيه اراده شده. مثلا در تفسير عياشى از اسحاق بن عمار از ابى عبدالله (عليه السلام) روايت کرده که فرمود: در نوزدهم ماه رمضان تلاقى جمعان مى شود، پرسيدم معناى کلام خداى تعالى که مى فرمايد: «يلتقى الجمعان» چيست؟ فرمود: روزی است که در آن روز همه آنچه اراده کرده مقدم بدارد و آنچه که اراده کرده مؤخر بدارد و اراده و قضائش اجتماع مى کنند. و در تفسير عياشى از محمد بن يحيى از ابى عبدالله (عليه السلام) روايت کرده که در تفسير جمله «و الرکب اسفل منکم» فرمود: مقصود ابوسفيان و اصحاب او است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۴۱ و در تفسير قمى دارد که امام در ذيل جمله «ليهلک من هلک عن بينة و يحيى من حى عن بينة» فرمود: يعنى تا آن که باقى ماندگان بدانند خداوند پيغمبر را يارى کرد. و در الدر المنثور در تفسير جمله «و اذ يريکموهم اذ التقيتم» مى گويد که ابن ابى شيبه و ابن جرير و ابوالشيخ و ابن مردويه از ابن مسعود روايت کرده اند که گفت: لشکر کفار در روز بدر به نظر ما کم آمدند، حتى من به يک نفر که پهلويم بود گفتم به نظر تو هفتاد نفر هستند؟ گفت: نه بلکه صد نفر مى شوند. و نيز در تفسير جمله «يا ايها الذين آمنوا اذا لقيتم...» دارد که حاکم - وى روايت را صحيح دانسته - از ابى موسى روايت کرده که گفت: رسول خدا (صلى الله عليه و آله) آواز را در جنگ کراهت مى داشت. و نيز مى نويسد: ابن ابى شيبه از نعمان بن مقرن روايت کرده که گفت: رسول خدا (صلى الله عليه و آله) وقتى که جنگ مى شد در اول روز، جنگ نمى کرد، و جنگ را تا موقع ظهر تاءخير مى انداخت، و وقتى مشغول مى شد بادها مى وزيد و نصرت خدا نازل مى شد. و در تفسير برهان در ذيل آيه «و اذ زين لهم الشيطان اعمالهم...» به سند خود از يحيى بن حسن بن فرات روايت کرده که گفت : ابوالمقدم ثعلبه بن زيد انصارى براى ما حديث کرد و گفت: من از جابر بن عبدالله بن حرام انصارى (رحمه الله عليه) شنيدم که مى گفت: شيطان در چهار صورت مجسم شد: در روز جنگ بدر به صورت سراقه بن مالک بن جشعم مدلجى درآمد و به قريش گفت: «لا غالب لکم اليوم من الناس و انى جار لکم فلما تراءت الفئتان نکص على عقبيه و قال انى برئ منکم». و در روز عقبه به صورت منبه بن حجاج مجسم شده و ندا در داد که: محمد و بى دينانى که همراه اوييد در عقبه هستند بشتابيد و به آنان برسيد. رسول خدا (صلى الله عليه و آله) به انصار فرمود: نترسيد که صداى ابليس از خودش تجاوز نمى کند و کسى آن را نمى شنود. و در روزى که قريش در دارالندوه اجتماع کرده بودند به صورت پيرى از اهل نجد درآمد و در کار ايشان کمک فکرى کرد، و خداوند اين آيه را در حقش نازل فرمود: «و اذ يمکر بک الذين کفروا ليثبتوک او يقتلوک او يخرجوک و يمکرون و يمکر الله و الله خير الماکرين». ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۴۲ و در روزى که رسول خدا (صلى الله عليه و آله) از دنيا رحلت کرد به صورت مغيره بن شعبه مجسم شد و گفت: اى مردم دين خدا را مانند امپراطورى کسرى و قيصر موروثى نکنيد، شما امروز آن را توسعه دهيد قهرا براى هميشه توسعه پيدا مى کند. بنابراين، زمامدارى آن را به بنى هاشم ندهيد که فردا منتظر زنان حامله شويد تا بزايند و فرزندشان زمامدارتان شود. و در مجمع البيان مى گويد: بعضى گفته اند: در جنگ بدر وقتى دو فريق روبرو شدند ابليس در صف مشرکين بود، و حارث بن هشام دست او را گرفته بود، وقتى مى خواست فرار کند، حارث گفت: سراقه کجا مى روى؟ مى خواهى ما را در اين حالت تنها بگذارى؟ گفت: «انى ارى ما لا ترون: من مى بينم آنچه را که شما نمى بينيد». گفت: به خدا قسم ما جز عذره هايى از مدينه چيزى نمى بينيم ابليس به سينه حارث زد و خود را رها کرد و گريخت، و به دنبالش لشکر کفار شکست خورد. بعد از آنکه لشکر به مکه برگشت همه گفتند سراقه لشکر ما را شکست داد، اين معنا به گوش سراقه رسيد، گفت به خدا قسم که من اصلا از رفتن شما به جنگ اطلاع نداشتم ، تا اينکه از فرار کردن شما مطلع شدم. گفتند: تو در فلان روز نزد ما آمدى. قسم خورد که چنين چيزى نيست، وقتى مسلمان شدند فهميدند که در آن روز شيطان بوده که به صورت سراقه مجسم شده است، آنگاه صاحب مجمع البيان اضافه کرده است که اين روايت از ابى عفر و ابى عبدالله (عليه السلام) نيز رسيده است. مؤلف: نظير اين روايت را ابن شهراشوب از آن دو بزرگوار نقل کرده، و در معناى اين دو روايت روايات بسيارى از طرق اهل سنت از ابن عباس ‍ و غير او نقل شده است. تجسم شيطان در صورت هاى انسانى، امری محال نيست و در بيان سابق ما گذشت که بعضى از مفسرين اين معنا را استبعاد کرده و رواياتى که متضمن آن است ضعيف دانسته اند، و حال آن که گفتيم: اين روايات امر ممکنى را اثبات مى کند نه امر محالى را، و در مباحث علمى صرف استبعاد دليل شمرده نمى شود، و تجسم هاى برزخى هم خيلى نادر و نوظهور نيست، پس هيچ موجبى براى اينکه در انکار آن اصرار بورزيم نيست. البته در اثبات آن هم نمى شود اصرار کرد وليکن ظاهر آيه با اثبات آن بهتر مى سازد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۴۳ و در الدر المنثور در ذيل جمله «و اذ زين لهم الشيطان...» مى نويسد: ابن ابى حاتم از ابن اسحاق روايت کرده که در تفسير جمله «اذ يقول المنافقون و الذين فى قلوبهم» مرض گفته است: آنان عده اى بودند که با قريش به بدر آمده بودند، و پدران ايشان آنان را حبس کرده بودند، آمدند در حالى که در دل ترديد داشتند، و وقتى کمى نفرات اصحاب رسول الله را ديدند گفتند: اين گروه دينشان مغرورشان کرده و با کمى نفرات و بسيارى دشمنان به جنگ اقدام کرده اند. و اين عده از قريش به پنج نفر معروف شدند، و آن ها عبارت بودند از: قيس بن وليد بن مغيره و ابوقيس بن فاکه بن مغيره که هر دو مخزومى بودند، و حارث بن زمعه، على بن اميه بن خلف، و عاصى بن منبه. مؤلف: اين روايت تنها با جمله «و الذين فى قلوبهم مرض»، آن هم به بعضى از وجوه قابل انطباق است. و در بعضى از تفاسير آمده که گوينده جمله «غر هؤلاء دينهم» هم منافقين بودند و هم آن افرادى که از اهل مدينه بوده و در دل مرض داشتند و با رسول خدا (صلى الله عليه و آله) به جنگ نيامدند. و حال آن که سياق آيه ظاهر در اين است که صاحبان اين کلام حاضر در جنگ بوده و در موقع برخورد فريقين اين حرف را زده اند. و در روايت ابى هريره - به طورى که الدر المنثور آن را از کتاب اوسط طبرانى از او نقل کرده - چنين دارد: عتبه بن ربيعه در روز بدر با جمعى از مشرکين که همراهش بودند گفتند: «غر هؤلاء دينهم» و لذا خداوند آيه «اذ يقول المنافقون و الذين فى قلوبهم مرض غر هؤلاء دينهم» را نازل کرد. وليکن کلام ابى هريره نيز به هيچ وجه با آيه منطبق نيست. چون قرآن کريم کفار مشرک را منافق نمى نامد و همچنين عبارت «و الذين فى قلوبهم مرض» را در حق آنان اطلاق نمى کند. و در تفسير عياشى از ابى على محمودى از پدرش به طور رفع روايت کرده که امام (عليه السلام) در تفسير جمله «يضربون وجوههم و ادبارهم» فرمود: مقصود نشيمنگاه هاى ايشان است، و خداوند به خاطر کرامتش تصريح به اين گونه کلمات نمى کند بلکه آن را به طور کنايه اداء مى نمايد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۴۴ و در تفسير صافى از کتاب کافى از امام صادق (عليه السلام) روايت کرده که فرمود: خداوند پيغمبرى از پيغمبران خود را به سوى قومش مبعوث کرد و به او وحى فرستاد که: به مردمت بگو هيچ مردمى و اهل قريه اى نبودند که در راه اطاعت من بوده و در نتيجه به فراخى نعمت رسيدند، و در اثر فراخى نعمت وضع خود را از آن صورت که من مى خواستم به صورتى که من کراهت داشتم نگرداندند مگر اين که من هم وضع ايشان را از آن صورتى که دوست داشتند به صورتى که کراهت داشتند برگرداندم. و همچنين هيچ اهل قريه و خاندانى نبود که در مسير معصيت من قرار داشتند و من ايشان را به بلا مبتلا کردم و در نتيجه ايشان وضع خود را از آن صورتى که من کراهت مى داشتم به وضعى که مورد رضايت من بود برگرداندند مگر اين که من هم وضع ايشان را از آن صورتى که کراهت داشتند به صورتى که دوست داشتند برگرداندم. و نيز از همان جناب روايت کرده که فرمود: پدرم هميشه مى فرمود: خداى عزوجل اين قضاء را به طور حتم رانده که اگر نعمتى به بنده اش مى دهد آن را از او سلب نکند مگر وقتى که بنده گناهى مرتکب شود که با ارتکاب آن مستحق نقمت گردد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۴۵ آيات ۵۵ - ۶۶ سوره انفال إِنَّ شرَّ الدَّوَاب عِندَ اللَّهِ الَّذِينَ کَفَرُوا فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ(۵۵) الَّذِينَ عَاهَدت مِنهُمْ ثمَّ يَنقُضونَ عَهْدَهُمْ فى کلِّ مَرَّةٍ وَ هُمْ لا يَتَّقُونَ(۵۶) فَإِمَّا تَثْقَفَنهُمْ فى الْحَرْبِ فَشرِّدْ بِهِم مَّنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّکرُونَ(۵۷) وَ إِمَّا تخَافَنَّ مِن قَوْمٍ خِيَانَةً فَانبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سوَاءٍ إِنَّ اللَّهَ لا يحِب الخَْائنِينَ(۵۸) وَ لا يحْسبنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا سبَقُوا إِنهُمْ لا يُعْجِزُونَ(۵۹) وَ أَعِدُّوا لَهُم مَّا استَطعْتُم مِّن قُوَّةٍ وَ مِن رِّبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَ عَدُوَّکمْ وَ ءَاخَرِينَ مِن دُونِهِمْ لا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَ مَا تُنفِقُوا مِن شىْءٍ فى سبِيلِ اللَّهِ يُوَف إِلَيْکُمْ وَ أَنتُمْ لا تُظلَمُونَ(۶۰) وَ إِن جَنَحُوا لِلسلْمِ فَاجْنَحْ لهََا وَ تَوَکلْ عَلى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السمِيعُ الْعَلِيمُ(۶۱) وَ إِن يُرِيدُوا أَن يخْدَعُوک فَإِنَّ حَسبَک اللَّهُ هُوَ الَّذِى أَيَّدَک بِنَصرِهِ وَ بِالْمُؤْمِنِينَ(۶۲) وَ أَلَّف بَينَ قُلُوبهِمْ لَوْ أَنفَقْت مَا فى الاَرْضِ جَمِيعاً مَّا أَلَّفْت بَينَ قُلُوبِهِمْ وَ لَکنَّ اللَّهَ أَلَّف بَيْنهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَکِيمٌ(۶۳) يَا أَيهَا النَّبىُّ حَسبُک اللَّهُ وَ مَنِ اتَّبَعَک مِنَ الْمُؤْمِنِينَ(۶۴) يَا أَيهَا النَّبىُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلى الْقِتَالِ إِن يَکُن مِّنکُمْ عِشرُونَ صابرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَينِ وَ إِن يَکُن مِّنکم مِّائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً مِّنَ الَّذِينَ کَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ(۶۵) الْئََنَ خَفَّف اللَّهُ عَنکُمْ وَ عَلِمَ أَنَّ فِيکُمْ ضعْفاً فَإِن يَکُن مِّنکم مِّائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَينِ وَ إِن يَکُن مِّنکُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَينِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ اللَّهُ مَعَ الصابرِينَ(۶۶) ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۴۶ «ترجمه آیات» همانا بدترين جنبندگان نزد خدا کسانی اند که کفر ورزيدند، پس آنان ايمان نمى آورند. (۵۵) آنان که تو با ايشان پيمان بستى آنگاه ايشان در هر بار عهد خود را مى شکنند، و ايشان نمى پرهيزند. (۵۶) پس هر گاه در جنگ بر ايشان دست يافتى (چنان بر ايشان بتاز که) به وسيله آنان تار و مار شود هر که پشت سر ايشان است، بلکه متذکر شوند. (۵۷) و اگر بيم داشتى از قومى (مبادا) خيانتى را (مرتکب شوند) پس بيفکن به سويشان (عهدشان را) به طور مساوى که خدا دوست نمى دارد خيانتکاران را. (۵۸) و کسانى که کافر شدند به هيچ وجه نپندارند که پيشدستى (و زرنگى) کرده اند (نه) ايشان خدا را به عجز در نمى آورند. (۵۹) و آماده کنيد براى (کار زار با) ايشان هر چه را مى توانيد از نيرو و از اسبان بسته شده که بترسانيد با آن دشمن خدا و دشمن خود را و ديگران را از غير ايشان که شما آنان را نمى شناسيد و خدا مى شناسد، و آنچه که در راه خدا خرج کنيد به شما پرداخت مى شود و به شما ظلم نخواهد شد. (۶۰) و اگر به صلح گرائيدند پس تو نيز به آن گراى و بر خداى توکل کن که او شنواى داناست. (۶۱) و اگر مى خواهند با تو نيرنگ کنند پس همانا بس است تو را خدا، او کسى است که تو را به نصرت خود و به وسيله مؤمنين تاييد کرد. (۶۲) و ميان دل هايشان الفت برقرار ساخت، اگر تو آنچه در زمين است همه را خرج مى کردى نمى توانستى ميان دل هايشان الفت بيندازى، وليکن خدا ميانشان الفت انداخت که او مقتدرى است شايسته کار. (۶۳) هان اى پيغمبر بس است تو را خدا و کسانى که از مؤمنين پيرويت کردند. (۶۴) هان اى پيغمبر! تحريض کن مؤ منين را بر کارزار اگر از شما بيست نفر خويشتن دار يافت شوند بر دويست نفر غلبه مى يابند و اگر از شما صد نفر باشند بر هزار نفر از کسانى که کافر شدند غالب مى شوند، به خاطر اينکه آنان مردمى هستند که نمى فهمند. (۶۵) اکنون خداوند سبک کرد از شما، و دانست که در شما ضعفى است ، حال اگر از شما صد نفر خويشتندار يافت شوند بر دويست نفر غلبه پيدا مى کنند، و اگر از شما هزار نفر يافت شوند بر دو هزار نفر غالب مى آيند به اذن خدا و خدا با خويشتن داران است. (۶۶) ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۴۷ «بیان آیات» احکام و دستوراتى است در باره جنگ و صلح و معاهدات جنگى و نقض آن و غيره ، و صدر آهه ها قابل انطباق بر طوايف يهودى است که در مدينه و اطراف آن مى زيسته اند، چون رسول خدا (صلى الله عليه و آله) بعد از هجرتش به مدينه با اين طوايف معاهده بست بر اين که آنان در مقام اخلال کارى و مکرش برنيامده، و کسى را عليه او کمک نکنند، و در عوض بر دين خود باقى بوده و جانشان از ناحيه آن حضرت در امان باشد. يهوديان اين پيمان را شکستند، آنهم نه يک بار و دو بار، تا آن که خداوند دستور جنگ با آنان را داد، و کارشان به آن جا کشيد که همه مى دانيم. و به زودى در بحث روايتى اين فصل پاره اى اخبار راجع به اين موضوع خواهد آمد - ان شاء الله. بنابراين، از اين آيات، چهار آيه اول با آيات قبل نازل نشده، و به طورى که از سياق آن استفاده مى شود با آن ها متصل نيست، و اما هفت آيه ديگر، آن ها نيز اتصالشان به چهار آيه قبل خود و به آيات قبل از آن روشن نيست. کافران، بدترين جنبندگان نزد خداوند «إِنَّ شرَّ الدَّوَاب عِندَ اللَّهِ الَّذِينَ کَفَرُوا فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ»: سياق اين کلام در مقام بيان اين است که اين گروه (يهوديان) از تمامى موجودات زنده بدترند، و هيچ شک و ترديدى در آن نيست ، دليل اينکه در مقام بيان اين معناست اين است که مطلب را مقيد به قيد «عند الله» کرده و برگشت اين تقييد به اين است که مطلب مزبور و هر چيزى که خداوند به آن حکم و قضاوت کند خطاء در آن راه ندارد، زيرا خودش ‍ مى فرمايد: «لا يضل ربى و لا ينسى». و اگر کلام را به اين معنا که «يهود بدترين جنبندگان اند» افتتاح کرد. براى اين است که مقصود از اين فصل زنهار دادن و بر حذر داشتن مسلمين از شر ايشان و دفع شر ايشان از مسلمين بوده، و ارتکاز طبيعى مردم بر اين است که از شرى که اميد هيچ خيرى در آن نيست پرهيز نمايند و به هر وسيله اى که صحيح و ممکن باشد آن را از خود دور کنند. و بنا بر دستورى که بعدا مى دهد و مى فرمايد: «فاما تثقفنهم فى الحرب فشرد بهم من خلفهم...» مناسب اين بود که بيان خود را به اين معنا که ايشان بدترين جنبندگان اند افتتاح نمايد. و اين که به دنبال جمله «الذين کفروا» فرمود: «فهم لا يؤمنون» و فاء تفريع بر سر آن آورد براى اين است که برساند يکى از اوصاف آنان که زائيده کفرشان است اين است که ايمان نمى آورند، و ايمان نياوردن از کفر ناشى نمى شود، مگر بعد از آن که کفر در دل رسوخى کرده باشد که ديگر اميد برطرف شدن آن قطع شده باشد. بنابراين، کسى که وضعش چنين است ديگر نبايد انتظار داشت که ايمان در دلش راه يابد، چون کفر و ايمان ضد يکديگرند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۴۸ از اين جا به دست مى آيد که منظور از «الذين کفروا» «الذين ثبتوا على الکفر: آن هايى که استوار در کفرند» است، و به همين جهت برگشت معناى آيه به مضمون آيه قبلى خودش است که فرمود: «ان شر الدواب عند الله الصم البکم الذين لا يعقلون و لو علم الله فيهم خيرا لاسمعهم و لو اسمعهم لتولوا و هم معرضون». علاوه، بعد از آن که هر دو آيه دلالت کردند بر اين که شر در نزد خدا منحصرا در طايفه معينى از جنبندگان است، آيه اولى علاوه بر دلالتش بر اين که اين طايفه به هيچ وجه ايمان نمى آورند خود قرينه است بر اين که منظور از آيه دومى هم که فرمود: «الذين کفروا فهم لا يؤمنون» اين است که اين طايفه بر کفر خود ثابت قدم هستند، و به هيچ وجه از آن دست بر نمى دارند. «الَّذِينَ عَاهَدت مِنهُمْ ثمَّ يَنقُضونَ عَهْدَهُمْ فى کلِّ مَرَّةٍ وَ هُمْ لا يَتَّقُونَ»: اين آيه نسبت به آيه قبلى و جمله «آن هايى که کافر شدند» يا بيان است و يا بدل بعض (يهودی هايى که با رسول خدا (صلى الله عليه و آله) معاهده بستند) از کل (مطلق کفار). و بنابر بدليت، کلمه «من» در «منهم» تبعيضيه خواهد بود و معناى آيه اين مى شود که: «آن کسانى که از ميان طايفه کفار با ايشان معاهده بستى». و اما احتمال اين که کلمه «من» زائده بوده و معناى آيه اين باشد: «کسانى که با ايشان معاهده بستى» و يا به معناى «مع» و معنايش اين باشد: «کسانى که تو با ايشان معاهده بستى» احتمال درستى نيست. و منظور از اين که فرمود: «کل مرة» آن چند دفعه اى است که رسول خدا (صلى الله عليه و آله) با ايشان معاهده بست. يعنى: يهوديان عهد خود را مى شکنند در هر دفعه که تو با ايشان عهد ببندى، و از خدا در شکستن عهد پروا ندارند، و يا از شما پروا نداشته و از شکستن عهد شما نمى ترسند، و اين خود دليل بر اين است که شکستن عهد از جانب يهوديان چند دفعه تکرار شده است. «فَإِمَّا تَثْقَفَنهُمْ فى الْحَرْبِ فَشرِّدْ بِهِم مَّنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّکرُونَ»: در مجمع البيان گفته: کلمه «ثقف» به معناى پيروزى و دست يافتن به سرعت و کلمه «تشريد» متفرق ساختن توام با اضطراب است. و اين که فرمود: «فاما تثقفنهم» اصل آن «ان تثقفنهم» بوده، و حرف «ما» که براى تاکيد است بر سر «ان» شرطيه در آمده تا مصححى باشد براى اينکه نون تاکيد بر فعل شرط تثقف درآيد، چون سياق کلام براى اين بوده که در ضمن شرط تاکيد هم بکند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۴۹ و منظور از اين که فرمود: «فشرد بهم من خلفهم» اين است که آنچنان عرصه را بر ايشان تنگ کند که نفرات پشت سر ايشان عبرت گرفته و رعب و وحشت بر دل ها چيره گشته و در نتيجه متفرق شوند، و آن اتحادى که در اراده و رسيدن به هدف داشته و آن تصميمى که بر قتال با مسلمين و ابطال کلمه حق گرفته بودند از بين برود. و بنابراين، پس منظور از اين که فرمود: «لعلهم يذکرون» اميد به اين معنا است که نسبت به آثار سوء نقض عهد و فساد انگيزى در زمين و دشمنى با کلمه حق و عاقبت شوم آن تذکر پيدا کنند، و متوجه شوند که خداوند مردم تبهکار را به سوى هدفشان هدايت نمى کند، و او نقشه هاى خائنان را رهبرى نمى نمايد. پس آيه شريفه هم به اين معنا اشاره دارد که بايد با آنان قتال کرد و بعد از غلبه بر ايشان تشديد و سختگيرى کرد و متفرقشان ساخت. و هم به اين که دنبال سر ايشان کسانى هستند که در نقض عهد و انتظار دچار شدن حق و اهل حق به مصائب حالشان نظير حال ايشان است. «وَ إِمَّا تخَافَنَّ مِن قَوْمٍ خِيَانَةً فَانبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سوَاءٍ إِنَّ اللَّهَ لا يحِب الخَْائنِينَ»: «خيانت» به طورى که مجمع البيان گفته - به معناى شکستن عهد در چيزی است که آدمى را در آن امين دانسته باشند. وليکن اين معنا تنها معناى خيانت در عهد و پيمان است، و اما خيانت به معناى عام عبارت است از نقض هر حقى که قرارداد شده باشد چه در عهد و چه در امانت. و کلمه «نبذ» به معناى القاء است و در آيه «فنبذوه وراء ظهورهم» هم به همين معنا است. و کلمه «سواء» به معناى عدالت و برابرى است. و ترکيب «اما تخافن» مانند ترکيب «اما تثقفنهم» (در آيه قبل) است و معناى «خوف» اين است که علامت هائى از اين که امرى خطرناک و لازم الاحتراز در شرف وقوع است ظاهر شود. و اين که فرمود: «ان الله لا يحب الخائنين» تعليل است براى جمله «فانبذ اليهم على سواء». رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه