تفسیر المیزان

المیزان جلد۹ بخش۳۴

ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۴۰۴ اين بگفت و از جا برخاست شتر خود را آورد و اثاث سفر را بر آن بار کرد و به رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) ملحق شد. مردم وقتى ديدند سوارى از دور مى رسد به رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) گزارش ‍ دادند، حضرت فرمود: بايد ابو خيثمه باشد. ابو خيثمه نزديک شد و جريان خود را بعرض رسانيد. حضرت جزاى خير برايش طلب نمود و براى او دعاى خير فرمود. ابوذر نيز سه روز از رسول خدا (صلى الله عليه و آله) تخلف کرد؛ جريان کار او اين بود که شترش ضعيف و لاغر بود و در بين راه از پاى در آمد، و ابوذر ناگزير شد اثاث خود را از پشت شتر پائين آورده ، به دوش خود بکشد. بعد از سه روز مسلمانان ديدند مردى از دور مى رسد؛ به رسول خدا (صلى الله عليه و آله) گزارش دادند؛ حضرت فرمود: بايد ابوذر باشد. گفتند: آرى ، ابوذر است . حضرت فرمود به استقبالش برويد که او بسيار تشنه است . مسلمانان آب برداشته ، به استقبالش شتافتند. ابوذر خود را به رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) رسانيد در حالى که طرفى آب همراه داشت . رسول خدا (صلى الله عليه و آله) فرمود: آب داشتى و تشنه بودى ؟ عرض کرد: بلى . فرمود: چرا؟ عرض کرد در ميان راه به سنگى گودى برخوردم که در گودى آن آب باران جمع شده بود، وقتى از آن چشيدم ديدم آب بسيار گوارائى است ، با خود گفتم از اين آب نمى خورم مگر بعد از آنکه رسول خدا (صلى الله عليه و آله) از آن بياشامد. حضرت فرمود: اى اباذر! خدا رحمتت کند، تو تنها زندگى مى کنى و تنها هم خواهى مرد، و تنها محشور خواهى شد، و تنها به بهشت خواهى رفت . اى اباذر! مردمى از اهل عراق بوسيله تو سعادتمند مى شوند، آنان به جنازه تو برمى خورند، تو را غسل و کفن کرده بر جنازه ات نماز مى خوانند و دفن مى کنند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۴۰۵ راوى سپس اضافه کرده : در ميان کسانى که از آنجناب تخلف ورزيدند عده اى از منافقين بودند و عده اى هم از نيکان که سابقه نفاق از ايشان ديده نشده بود، از آنجمله کعب بن مالک شاعر و مراره بن ربيع و هلال بن اميه رافعى بودند. بعد از آنکه خداوند توبه شان را قبول کرد، کعب گفته بود: من از خودم در تعجبم زيرا هرگز بياد ندارم که روزى به مثل آن ايامى که رسول خدا (صلى الله عليه و آله) حرکت مى کرد سر حال و نيرومند بوده باشم و هيچوقت جز در آن ايام داراى دو شتر نبودم. با خود مى گفتم فردا به بازار مى روم و لوازم سفر را خريدارى مى کنم بعدا خود را به رسول خدا (صلى الله عليه و آله) مى رسانم، به بازار مى رفتم وليکن حاجت خود را برنمى آوردم تا آنکه به هلال بن اميه و مراره بن ربيع برخوردم. آن دو نيز از رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) تخلف کرده بودند باز هم متنبه نشدم با آن دو قرار گذاشتم که فردا به بازار برويم ، فردا به بازار رفتيم ولى کارى صورت نداديم. خلاصه در اين مدت کار ما اين بود که مرتب مى گفتيم فردا حرکت مى کنيم و حرکت نمى کرديم تا يک وقت خبردار شديم که رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) برمى گردد، آنوقت دچار ندامت و شرمسارى شديم. پس از پايان جنگ وقتى که رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) به مدينه نزديک شد به استقبالش شتافتيم تا او را تهنيت بگوييم که به حمد الله به سلامت برگشته ، و ليکن با کمال تعجب ديديم که جواب سلام ما را نداد، و از ما روى گردانيد، آنگاه متوجه برادران دينى خود شده به ايشان سلام کرديم، ايشان هم جواب ما را ندادند، اين مطلب به خانواده هاى ما رسيد. وقتى به خانه آمديم ديديم زن و بچه هاى ما نيز با ما حرف نمى زنند، به مسجد آمديم ديديم احدى نه به ما سلام مى کند و نه همکلام مى شود، لاجرم زنان ما نزد رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) مشرف شده به عرض رسانيدند شنيده ايم که شما بر شوهران ما غضب فرموده اى! آيا وظيفه ما هم اين هست که از آنان کناره گيرى کنيم ؟ حضرت فرمود: نه ، شما نبايد کناره گيرى کنيد و ليکن مواظب باشيد با شما نزديکى نکنند. وقتى کار کعب بن مالک و دو رفيقش به اينجا کشيد، گفتند، ديگر مدينه جاى ما نيست ، زيرا نه رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) با ما حرف مى زند و نه احدى از برادران و قوم و خويشان ، پس بيائيد به بالاى اين کوه رفته به دعا و زارى بپردازيم ، بالاخره يا خدا از تقصيرات ما مى گذرد، و يا آنکه همانجا از دنيا مى رويم. اين سه نفر از شهر بيرون شده و به بالاى کوه ذباب رفتند و در آنجا به عبادت و روزه پرداختند. زن و فرزندانشان برايشان طعام آورده به زمين مى گذاشتند و بدون اينکه حرفى بزنند بر مى گشتند، و اين برنامه تا مدتى طولانى ادامه داشت. روزى کعب به آن دو نفر ديگر گفت : رفقا! حال که به چنين رسوائى و گرفتارى مبتلا شده ايم و خدا و رسولش و به پيروى از رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) خانواده هاى ما و برادران دينيمان بر ما خشم گرفته اند و احدى با ما همکلام نمى شود، ما خود چرا به يکديگر خشم نگيريم ، ما نيز مسلمانيم و بايد دستور پيغمبر را پيروى نموده با يکديگر همکلام نشويم ؛ اينک هر يک از ما به گوشه اى از اين کوه برود و سوگند بخورد که ديگر با رفيقش حرفى نزند تا بميرد و يا آنکه خدا از تقصيرش درگذرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۴۰۶ مدت سه روز هم بدين منوال گذرانيدند، و يکه و تنها در کوه بسر بردند، حتى طورى از يکديگر کناره گرفتند که يکديگر را هم نمى ديدند. پس از سه روز يعنى در شب سوم رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) در خانه ام سلمه بود که آيه توبه و مژده مغفرت ايشان نازل شد، و آن آيه «لقد تاب الله بالنبى على المهاجرين و الانصار الذين اتبعوه فى ساعه العسره» بود. امام صادق (عليه السلام) فرمود: آيه شريفه اينطور نازل شده ، و مقصود از مهاجرين و انصار ابوذر، ابوخيثمه و عمير بن وهب بود که از رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) تخلف ورزيده ، بعد به وى ملحق شدند. آنگاه راوى در باره آن سه نفرى که آيه «و على الثلاثه الذين خلفوا» در حقشان نازل شده گفته: عالم (امام - (عليه السلام ) فرمود آيه اين طور نازل شده: «و على الثلاثه الذين خالفوا». زيرا کلمه «خلفوا» به معناى تخلف قهرى است که مرتکبش تقصيرى نداشته و سزاوار ملامت نيست ، «حتى اذا ضاقت عليهم الارض بما رحبت». از اين رو زمين با همه فراخيش بر آنان تنگ شد که نه رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) با ايشان همکلام مى شد و نه برادران دينى و نه زن و فرزندانشان؛ و به همين جهت ، مدينه بر آنان تنگ شد، و ناگزير از مدينه تار و مار شدند، و وقتى خداوند ديد براستى نادم شده اند توبه ايشان را قبول کرد. مؤلف: به زودى گفتارى در باره اين دو آيه و رواياتى که در تفسير آندو وارد شده از نظر خواننده خواهد گذشت. و در تفسير عياشى از مغيره روايت شده که گفت : من از او (امام ) شنيدم که در خصوص آيه «و لو ارادوا الخروج لاعدوا له عدة» مى گفت مقصود از «عدة» نيت و تصميم است ، و معناى آيه اين است که: اگر مى خواستند خارج بشوند مى شدند. مؤلف : اين روايت صرف نظر از ضعفى که دارد، و صرف نظر از اين که مرسل است و راويانش معلوم نيستند، و نيز علاوه بر اينکه مضمر است يعنى معلوم نيست که مطلب را از چه کسى نقل کرده با لفظ آيه هم تطبيق ندارد - و خدا داناتر است. و در الدر المنثور آمده که ابن اسحاق و ابن منذر از حسن بصرى روايت کرده اند که گفت: عبدالله بن ابى و عبدالله بن نبتل و رفاعه بن زيد بن تابوت از بزرگان منافقين و از کسانى بودند که عليه اسلام و مسلمين همواره نقشه چينى مى کردند و در باره آنان آيه «لقد ابتغوا الفتنه من قبل و قلبوا لک الامور...» نازل شد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۴۰۷ آيات ۴۹ - ۶۳ سوره توبه وَ مِنْهُم مَّن يَقُولُ ائْذَن لى وَ لا تَفْتِنى أَلا فى الْفِتْنَةِ سقَطوا وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطةُ بِالْکافِرِينَ(۴۹) إِن تُصِبْک حَسنَةٌ تَسؤْهُمْ وَ إِن تُصِبْک مُصِيبَةٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا مِن قَبْلُ وَ يَتَوَلَّوا وَّ هُمْ فَرِحُونَ(۵۰) قُل لَّن يُصِيبَنَا إِلا مَا کتَب اللَّهُ لَنَا هُوَ مَوْلَانَا وَ عَلى اللَّهِ فَلْيَتَوَکلِ الْمُؤْمِنُونَ(۵۱) قُلْ هَلْ تَربَّصونَ بِنَا إِلا إِحْدَى الْحُسنَيَينِ وَ نحْنُ نَترَبَّص بِکُمْ أَن يُصِيبَکمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِّنْ عِندِهِ أَوْ بِأَيْدِينَا فَترَبَّصوا إِنَّا مَعَکم مُّترَبِّصونَ(۵۲) قُلْ أَنفِقُوا طوْعاً أَوْ کَرْهاً لَّن يُتَقَبَّلَ مِنکُمْ إِنَّکُمْ کنتُمْ قَوْماً فَاسِقِينَ(۵۳) وَ مَا مَنَعَهُمْ أَن تُقْبَلَ مِنهُمْ نَفَقَاتُهُمْ إِلا أَنَّهُمْ کفَرُوا بِاللَّهِ وَ بِرَسولِهِ وَ لا يَأْتُونَ الصلَوةَ إِلا وَ هُمْ کسالى وَ لا يُنفِقُونَ إِلا وَ هُمْ کَارِهُونَ(۵۴) فَلا تُعْجِبْک أَمْوَالُهُمْ وَ لا أَوْلَادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبهُم بهَا فى الْحَيَوةِ الدُّنْيَا وَ تَزْهَقَ أَنفُسهُمْ وَ هُمْ کَافِرُونَ(۵۵) وَ يحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنهُمْ لَمِنکمْ وَ مَا هُم مِّنکمْ وَ لَکِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ(۵۶) لَوْ يجِدُونَ مَلْجَئاً أَوْ مَغَارَتٍ أَوْ مُدَّخَلاً لَّوَلَّوْا إِلَيْهِ وَ هُمْ يجْمَحُونَ(۵۷) وَ مِنهُم مَّن يَلْمِزُک فى الصدَقَاتِ فَإِنْ أُعْطوا مِنهَا رَضوا وَ إِن لَّمْ يُعْطوْا مِنهَا إِذَا هُمْ يَسخَطونَ(۵۸) وَ لَوْ أَنَّهُمْ رَضوا مَا ءَاتَاهُمُ اللَّهُ وَ رَسولُهُ وَ قَالُوا حَسبُنَا اللَّهُ سيُؤْتِينَا اللَّهُ مِن فَضلِهِ وَ رَسولُهُ إِنَّا إِلى اللَّهِ رَاغِبُونَ(۵۹) إِنَّمَا الصدَقَات لِلْفُقَرَاءِ وَ الْمَساکِينِ وَ الْعَامِلِينَ عَلَيهَا وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبهُمْ وَ فى الرِّقَابِ وَ الْغَارِمِينَ وَ فى سبِيلِ اللَّهِ وَ ابْنِ السبِيلِ فَرِيضةً مِّنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَکيمٌ(۶۰) وَ مِنهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبىَّ وَ يَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيرٍ لَّکمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ يُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ رَحْمَةٌ لِّلَّذِينَ ءَامَنُوا مِنکمْ وَ الَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسولَ اللَّهِ لهَُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ(۶۱) يحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَکُمْ لِيرْضوکمْ وَ اللَّهُ وَ رَسولُهُ أَحَقُّ أَن يُرْضوهُ إِن کانُوا مُؤْمِنِينَ(۶۲) أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَن يحَادِدِ اللَّهَ وَ رَسولَهُ فَأَنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِداً فِيهَا ذَلِک الْخِزْى الْعَظِيمُ(۶۳) «ترجمه آیات» از جمله آنان کسى است که مى گويد به من اجازه بده و مرا به گناه مينداز، (ولى بايد) بدانيد که به گناه افتاده اند و جهنم محيط به کافران است (۴۹) اگر تو را پيش آمد خيرى بکند غمگينشان مى سازد و اگر مصيبتى بتو برسد گويند ما از پيش احتياط خود را کرديم ، و با خوشحالى برگردند (۵۰) بگو به ما جز آنچه که خدا برايمان مقرر کرده نمى رسد که او مولاى ما است و مؤ منان بايد به خدا توکل کنند (۵۱) بگو مگر براى ما جز (وقوع ) يکى از دو نيکى را انتظار مى بريد؟ (قطعا نه ) ولى ما در باره شما انتظار داريم که خدا بوسيله عذابى از جانب خود و يا بدست ما جانتان را بگيرد، پس منتظر باشيد که ما نيز با شما منتظريم (۵۲) بگو چه به رغبت انفاق کنيد و چه به کراهت ، هرگز از شما پذيرفته نمى شود، شما گروهى عصيان پيشه ايد (۵۳) مانع قبول شدن انفاقشان جز اين نبود که ايشان خدا و پيغمبر او را منکر بودند، و جز به حال ملامت به نماز (جماعت ) نمى آيند و انفاق جز به کراهت نمى کنند (۵۴) اموال و اولادشان ترا بشگفت نياورد، خدا مى خواهد بوسيله آن در زندگى دنيا عذابشان کند و ساعت مرگ جانشان را بگيرد و در حالى که کافرند جان سپارند (۵۵) به خدا قسم مى خورند که از شمايند، ولى آنان از شما نيستند، بلکه گروهى هستند که (از شما) مى ترسند (۵۶) اگر پناهگاه يا نهانگاه يا گريزگاهى مى يافتند شتابان بدان سو رو مى کردند (۵۷) برخى از آنان در (تقسيم زکات ) بر تو خرده مى گيرند اگر از آن عطايشان کنند راضى شوند، و اگر از آن عطايشان نکنند آنوقت خشمگين مى شوند(۵۸) چه مى شد اگر به عطاى خدا و پيغمبر او رضا مى دادند و مى گفتند خدا ما را بس است ، زود باشد که خدا از کرم خويش به ما عطا کند و نيز پيغمبر او، و ما به خدا اميدواريم (۵۹) زکات فقط از آن فقرا و تنگدستان و عاملان آنست و آنها که جلب دلهايشان کنند، و براى آزاد کردن بردگان و قرض داران و صرف در راه خدا و به راه ماندگان است ، و اين قرارى از جانب خداست و خدا داناى شايسته کار است (۶۰) ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۴۰۹ برخى از آنان کسانى هستند که پيغمبر را آزار کنند و گويند او دهن بين است ، بگو براى شما دهن بين خوبى است به خدا ايمان دارد و مؤ منان را تصديق مى کند، و براى با ايمانان شما رحمتى است و کسانى که پيغمبر را اذيت کنند عذابى دردناک دارند (۶۱) براى شما به خدا قسم مى خورند تا شما را (از خويش ) راضى کنند (و شما فريبشان را نخوريد زيرا) اگر ايمان داشتند بتر و سزاوارتر اين بود که خدا و پيغمبر او را راضى کنند (۶۲) مگر نمى دانند که هر کس با خدا و پيغمبرش مخالفت کند سزاى او جهنم است که جاودانه در آن باشد، و اين رسوائى بزرگ است (۶۳) «بیان آیات» اين آيات ، گفتارى در باره منافقين مى باشد و نيز بيان حال آنان را که در آيات قبلى بود دنبال نموده ، پاره اى از حرکات و حرفهاى آنان را نقل نموده ، مطالبى خاطرنشان مى سازد که از خبث اوصاف باطنى و فساد اعتقادات آنان - که بر اساس ضلالت استوار گشته - پرده بر مى دارد. سقوط منافقان در وادی فتنه و ضلالت «وَ مِنْهُم مَّن يَقُولُ ائْذَن لى وَ لا تَفْتِنى أَلا فى الْفِتْنَةِ سقَطوا ...»: کلمه «فتنه» در اينجا بطورى که از سياق برمى آيد به يکى از دو معنا است : يا به معناى القاء به ورطه اى که آدمى را مغرور نموده و فريب مى دهد و يا به معناى معروف آن که همان فتنه و بلا و گرفتارى عمومى است مى باشد. و اگر معناى اول مقصود باشد، معناى آيه اين خواهد بود که : به من اجازه بده به جنگ نيايم ، و مرا با بردن در صحنه جهاد به فتنه مينداز و با برشمردن غنيمت هاى نفيس جنگى اشتهاى نفسانى مرا تحريک مکن و مرا فريب مده. و اگر معناى دوم مقصود باشد معنايش اين مى شود که : اجازه بده من حرکت نکنم و مرا به ناملايماتى که مى دانم در اين جنگ هست مبتلا مساز. خداى تعالى از اين پيشنهادشان جواب داده و فرموده: «اينها با همين عملشان در فتنه افتادند». يعنى اينها به خيال خودشان از فتنه احتمالى احتراز مى جويند در حالى که سخت در اشتباهند، و غافلند از اينکه کفر و نفاق و سوء سريره اى که دارند و اين پيشنهادشان از آن حکايت مى کند فتنه است ؛ غافلند از اينکه شيطان آنان را در فتنه افکنده و فريب داده و دچار هلاکت کفر و ضلالت و نفاق ساخته است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۴۱۰ تازه اين خسارت و گرفتارى دنيائى ايشان است و در آخرت نيز جهنم بر کافران احاطه خواهد کرد، همان طورى که در دنيا فتنه به آنان احاطه داشت . پس اينکه فرمود: «الا فى الفتنه سقطوا» با جمله «و ان جهنم لمحيطه بالکافرين» تقريبا معناى واحدى را مى رسانند، و آن اين است که اين مردم منافق هم در دنيا و هم در آخرت در فتنه و هلاکت ابدى قرار دارند. ممکن هم هست از جمله «و ان جهنم لمحيطه بالکافرين» استفاده کرد که جهنم فعلا نيز محيط به کفار است ، نه در آينده ، آيات داله بر تجسم اعمال هم اين معنا را مى رساند. «إِن تُصِبْک حَسنَةٌ تَسؤْهُمْ وَ إِن تُصِبْک مُصِيبَةٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا مِن قَبْلُ»: منظور از «حسنه» و «مصيبة» به قرينه سياق ، آثار نيک و خسارتهائى است که جنگ به بار مى آورد، از قبيل فتح و فيروزى ، غنيمت هاى مالى و اسيران از يک طرف ، و کشته شدن و زخم برداشتن و شکست از طرف ديگر. جمله «يقولوا قد اخذنا امرنا من قبل» کنايه است از اينکه ما قبلا خود را از اين گرفتاريها برحذر داشتيم ، تعبير به «أخذ» به اين عنايت است که گويا اختيار امرشان نخست از دستشان بيرون بوده و بعدا آن را بدست گرفته و بر آن مسلط شده اند، و از دست نداده و نگذاشته اند که فاسد و تباه گردد. خوشحالى منافقان از شکست مسلمانان و دو پاسخ به آنان و بنابراين، معناى آيه اين مى شود که : اين منافقين بدخواه تواند، اگر غنيمت به دست آورى و پيروز شوى ناراحت مى شوند، و اگر کشته و يا زخمى شوى و يا هر مصيبت ديگرى ببينى مى گويند ما قبلا خود را از اين گرفتاريها برحذر داشتيم ، و آنگاه با خوشحالى از تو روى مى گردانند. خداى تعالى از اين گفتار اينها در دو آيه «قل لن يصيبنا...» و آيه «قل هل تربصون بنا...» دو جواب به ايشان داده است. «قُل لَّن يُصِيبَنَا إِلا مَا کتَب اللَّهُ لَنَا هُوَ مَوْلَانَا وَ عَلى اللَّهِ فَلْيَتَوَکلِ الْمُؤْمِنُونَ»: حاصل اين جواب اين است که: ولايت و اختيار امور ما تنها و تنها بدست خداست - اين انحصار از جمله «هو مولانا» استفاده مى شود - و اختيار ما نه به دست خود ما است و نه به دست هيچ يک از اين اسباب ظاهرى، بلکه حقيقت ولايت تنها از آن خداست و خداى تعالى سرنوشتى حتمى از خير و شر براى همه تعيين نموده، و با اينکه مى دانيم قبل از ما سرنوشتمان معلوم و معين شده چرا اوامر او را امتثال ننموده در احياء امر او و جهاد در راه او سعى نکنيم. خداى تعالى هم مشيت خود را اجراء مى کند و ما را پيروزى و يا شکست مى دهد و اين به عالم ما مربوط نيست ، زيرا وظيفه بنده ، بندگى و ترک تدبير و امتثال امر است، که خلاصه ، همه توکل است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۴۱۱ از همينجا معلوم مى شود که جمله « و على الله فليتوکل المومنون » گفتارى مستانف و تازه و غير مربوط بما قبل نيست ، بلکه جمله اى است معطوف بما قبل و متمم آن ، و معناى آن و ما قبلش اين است که ولايت و اختيار امر ما با خداست ، و ما به او ايمان داريم ، و لازمه اين ايمان اين است که بر او توکل کرده امر خود را به او واگذار کنيم ، بدون اينکه در دل ، حسنه و موفقيت در جنگ را بر مصيبت و شکست خوردن ترجيح داده آن را اختيار کنيم. بنابر اين ، اگر خداوند حسنه را روزى ما کرد منتى بر ما نهاده ، و اگر مصيبت را اختيار کرد مشيت و اختيارش بدان تعلق گرفته ، و ملامت و سرزنشى بر ما نيست، و خود ما هم هيچ ناراحت و اندوهگين نمى شويم. و چگونه غير اين باشيم ، و حال آنکه خودش فرموده : «ما اصاب من مصيبه فى الارض و لا فى انفسکم الا فى کتاب من قبل ان نبراها ان ذلک على الله يسير لکيلا تاسوا على ما فاتکم و لا تفرحوا بما اتيکم». و نيز فرموده : «ما اصاب من مصيبه الا باذن الله و من يومن بالله يهد قلبه». و نيز فرموده: «ذلک بان الله مولى الذين آمنوا». و نيز فرموده: «و الله ولى المومنين». و نيز فرموده: «فالله هو الولى». و اين آيات بطورى که ملاحظه مى کنيد همه متضمن اصول اين حقيقتند که آيه مورد بحث در مقام پاسخ به منافقين ، متعرض آن است ، و آن حقيقت ، حقيقت ولايت خداى سبحان است ، و اينکه احدى غير از خدا هيچ گونه ولايت و اختيارى ندارد. آرى ، اگر انسان براستى به اين حقيقت ايمان داشته و مقام پروردگار خود را بشناسد قهرا بر پروردگار خود توکل مى جويد، و حقيقت مشيت و اختيار را به او واگذار مى کند، و ديگر به رسيدن به حسنه خوشحال و در برابر مصيبت اندوهناک نمى گردد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۴۱۲ و همچنين نسبت به آنچه که به دشمن انسان مى رسد، نبايد خوشحال و بد حال گردد؛ و اين از نادانى و جهل به مقام پروردگار است که وقتى دشمن انسان موفقيتى بدست آورد ناراحت شود، و وقتى او مبتلا و گرفتار مى گردد وى خوشحال شود؛ زيرا دشمن او هم از خود اختيارى ندارد. اين آن جواب اولى بود که گفتيم خداى تعالى به کفار و منافقين در برابر خوشحاليشان از شکست مسلمانان و بد حاليشان از پيروزى آنان داده است. و ظاهر کلام بعضى از مفسرين اين است که کلمه «مولى» در آيه به معناى «ناصر» است. و همچنين از ظاهر کلام بعضى ديگر بر مى آيد که جمله «و على الله فليتوکل المومنون» جمله اى است مستانف و غير مربوط بما قبل ، که خداى تعالى مؤ منين را در آن ، امر به توکل مى کند. و ليکن سياقى که اين دو آيه دارد و بر همه مشهود است با اين دو حرف نمى سازد. «قُلْ هَلْ تَربَّصونَ بِنَا إِلا إِحْدَى الْحُسنَيَينِ وَ نحْنُ نَترَبَّص بِکُمْ ...»: مقصود از (حسنيين ) حسنه و مصيبت است به دلالت اينکه در آيه اول حکايت مى کرد که منافقين از اينکه به رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) خيرى برسد ناراحت مى شدند، و از اينکه به آنجناب شر و مصيبت برسد خوشحال مى گرديدند، و مى گفتند خوب شد ما قبلا حواسمان را جمع کرده بوديم ، و خود را دچار اين ناملايمات نساختيم. چون از اين کلام بر مى آيد که منافقين در حال انتظار بودند که ببينند بر سر مسلمانان چه مى آيد، آيا شکست مى خورند و يا پيروز مى شوند پس معلوم مى شود «احدى الحسنيين» در آيه يکى از آن دو پيش آمد است که منافقان در انتظارش بودند. خواهى گفت چطور قرآن کريم مصيبت را هم حسنه خوانده و آن را با حسنه «حسنيين» ناميده؟ در جواب مى گوييم: از نظر دينى حسنه و مصيبت هر دو حسنه اند، چون اگر حسنه ، حسنه است براى اين است که پيروزى و غنيمت در دنيا و اجر عظيم در آخرت است و اگر مصيبت حسنه است آنهم براى اين است که شکست خوردن و کشته شدن و هر رنج و محنت ديگرى که به انسان برسد مورد رضاى خدا و باعث اجرى ابدى و سرمدى است ، پس هر دو حسنه اند. و معناى آيه اين است که : ما و شما هر يک منتظر عذاب و گرفتارى طرف مقابل خود هستيم ، با تفاوت اينکه آن عذاب و گرفتارى که شما براى ما آن را آرزو مى کنيد در حقيقت خير ماست ؛ زيرا شما در باره ما انتظار يکى از دو احتمال را مى کشيد، يا غلبه بر دشمن و مراجعت با غنيمت و يا کشته شدن در راه خدا. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۴۱۳ ولى ما براى شما انتظار عذاب خدا را مى کشيم ، و آرزو داريم که يا با عذاب هاى سماوى و يا بدست خود ما شما را نابود کند، مثلا به ما دستور دهد زمين را از لوث وجود شما پاک سازيم. پس ما در هر حال رستگار و شما در هر حال هالکيد، پس انتظار بکشيد که ما هم با شما در انتظاريم ، اين بود آن جواب دوم. در آيه اى که زبان حال منافقين را بيان مى کرد حسنه و مصيبت را تنها به رسول خدا (صلى الله عليه و آله) نسبت مى داد، ولى در آيه دوم که جواب اول آنان است و در آيه سوم که متضمن جواب دوم ايشان بود رسيدن به حسنه و مصيبت را به رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) و همه مؤمنان نسبت داد، و اين به خاطر آن بود که در مقام جواب از نظر خدا و واقع ، حسنه و مصيبت مؤمنين حسنه و مصيبت رسول خدا (صلى الله عليه و آله) نيز هست چون مؤمنين با آن جناب ملازمت و مشارکت دارند. انفاق منافقان، مقبول درگاه خداوند نيست «قُلْ أَنفِقُوا طوْعاً أَوْ کَرْهاً لَّن يُتَقَبَّلَ مِنکُمْ إِنَّکُمْ کنتُمْ قَوْماً فَاسِقِينَ»: در اين آيه صيغه امر «انفقوا» در معناى شرط است، و ترديد در «طوعا و کرها» هم به منظور تعميم است. صيغه امر در اين گونه موارد کنايه است از اينکه نهيى در کار نيست و کسى جلو شما را نگرفته ، و اين خود اشاره است به اينکه اين عمل عمل بيهوده اى است که اثرى بر آن مترتب نمى شود. جمله «لن يتقبل منکم تعليل» همان امر است ، همچنان که جمله «انکم کنتم قوما فاسقين» بيان علت قبول نشدن است. و معناى آيه اين است که: ما جلو شما را از انفاق نگرفته ايم ، چه به طوع و رغبت انفاق کنيد و چه به رودربايستى و کراهت . على اى حال ، انفاق شما کار لغو و بى فائده اى است ؛ زيرا خداوند بخاطر اينکه شما مردمى فاسقيد انفاقتان را قبول نمى کند. آرى، به حکم خداوند: «انما يتقبل الله من المتقين» عمل نيک را تنها از پره يزکاران مى پذيرد؛ البته ناگفته نماند که «تقبل» از «قبول» رساتر است. «وَ مَا مَنَعَهُمْ أَن تُقْبَلَ مِنهُمْ نَفَاقَتُهُمْ إِلا أَنَّهُمْ کفَرُوا بِاللَّهِ وَ بِرَسولِهِ ...»: اين آيه همان نپذيرفتن انفاق منافقين را به بيانى مفصل تر تعليل مى کند و به عبارت ديگر به منزله شرح و توضيح فسق ايشان است ، و در آن ، کفر به خدا و رسول او، و کسالت و بى ميلى در نماز خواندن ، و کراهت در انفاق از ارکان نفاق آنان شمرده شده است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۴۱۴ مال و اولاد فراوان منافقان، تو را به شگفت نیاورد «فَلا تُعْجِبْک أَمْوَالُهُمْ وَ لا أَوْلَادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبهُم بهَا ...»: اعجاب به چيزى به معناى مسرور شدن از آن است ، بخاطر جمال و يا کمال و يا امثال آن که در آن چيز مشاهده مى شود، و کلمه «زهوق» به معناى خروج به سختى ، و اصل آن بطورى که گفته اند به معناى بيرون آمدن جان و مردن است. خداى تعالى در اين آيه پيغمبر گرامى اش را از اينکه شيفته اموال و اولاد منافقين گردد نهى مى کند. البته از سياق آيه برمى آيد که مقصود شيفتگى در برابر کثرت اولاد و اموال ايشان است ، آنگاه اين معنا را چنين تعليل مى کند که اين اموال و اولاد - که قهرا انسان را به خود مشغول مى کند - نعمتى نيست که مايه سعادت آنان گردد، بلکه نقمتى است که ايشان را به شقاوت مى کشاند، چون خداوندى که اين نعمت ها را به ايشان داده ، مقصودش اين بوده که ايشان را در زندگى دنيا عذاب نموده جان آنان را در حال کفر بگيرد. آرى، زندگى که هر موجود زنده اى آن را براى خود سعادت و راحت مى شمارد، وقتى مايه سعادت ، و در آن راحتى و بهجت و سرور است که بر مجراى حقيقى اش جريان داشته باشد، يعنى آدمى به آثار واقعى آن که همانا علم نافع و عمل صالح است رسيده باشد، و به غير آنچه خير او و سودش در آن است اشتغال نورزد، اين است آن حياتى که مرگ در آن نيست، و همين است آن راحتى که آميخته با تعب و رنج نمى گردد، و اين است آن لذتى که تلخى و الم در آن راه ندارد، و چنين زندگى جز در تحت ولايت خدا ميسر نمى شود: «الا ان اولياء الله لا خوف عليهم و لا هم يحزنون». و اما کسى که به دنيا مشغول شده ، زينت هاى دنيوى و مادى او را مجذوب کرده ، اموال و فرزندان او را شيفته ، آمال و آرزوهاى کاذب ، او را فريب داده و شيطان از خود بى خبرش کرده باشد، او در تناقض هاى قواى بدنى و تزاحم هائى که بر سر لذائذ مادى درگير مى شود، قرار گرفته ، و با همان چيرهائى که آنها را مايه سعادت خود خيال مى کرد به شديدترين عذابها دچار مى شود. آرى ، اين خود حقيقتى است که همه به چشم خود مى بينيم که هر چه دنيا بيشتر به کسى روى بياورد و از فراوانى مال و اولاد بيشتر برخوردار شود، بهمان اندازه از موقف عبوديت دورتر و به هلاکت و عذابهاى روحى نزديک تر مى شود، و همواره در ميان لذائذ مادى و شکنجه هاى روحى غوطه مى خورد. و آن چيزى که اين طائفه غفلت زده خوشى و فراخى اش مى خوانند در حقيقت تنگى و ناگوارى است ، همچنانکه قرآن کريم فرموده: «و من اعرض عن ذکرى فان له معيشه ضنکا و نحشره يوم القيمه اعمى قال رب لم حشرتنى اعمى و قد کنت بصيرا قال کذلک اتتک آياتنا فنسيتها و کذلک اليوم تنسى». ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۴۱۵ پس نتيجه اعراض آدمى از ذکر پروردگار خود اين است که به رو در منجلاب دنيا فرو رود، و آن را سعادت زندگى و راحت نفس و لذت روح خود پندارد، و با همين خيال فاسد در گرداب فتنه ها و محنت هائى که مى بيند غوطه ور گشته ، زير و بالا رود، و سرانجام هم بخاطر خروج از رسم عبوديت به پروردگار خود کافر شود. قرآن در اين باره در آيه مورد بحث فرموده: «انما يريد الله ليعذبهم بها و ترهق انفسهم و هم کافرون». و اين همان املاء (مهلت دادن) و استدراجى است که در آيه «سنستدرجهم من حيث لا يعلمون و املى لهم ان کيدى متين» متعرض آن شده است. «وَ يحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنهُمْ لَمِنکمْ وَ مَا هُم مِّنکمْ... وَ هُمْ يجْمَحُونَ»: کلمه «فرق» به معناى دلهره از ضررى است که احتمال آن مى رود، و کلمه «ملجا» به معناى آن نقطه اى است که آدمى بدان پناهنده و متحصن مى شود، و کلمه «مغار» به معناى محلى است که انسان در آن فرو رفته ، خود را از ديدگان پوشيده و پنهان مى سازد، و نيز به معناى غارى است که در کوه مى باشد. و کلمه «مدخل» از باب افتعال به معناى کوره راهى است که به زحمت بتوان درون آن شد، و کلمه «جماح» رد شدن و عبور کردن عابر است به سرعت ، و بدون توجه به راست و چپ خود و بدون اين که چيزى او را از حرکت باز بدارد؛ و معناى آيه روشن است. «وَ مِنهُم مَّن يَلْمِزُک فى الصدَقَاتِ فَإِنْ أُعْطوا مِنهَا رَضوا وَ إِن لَّمْ يُعْطوْا مِنهَا إِذَا هُمْ يَسخَطونَ»: کلمه «لمز» به معناى عيب جوئى و خرده گيرى است ؛ منافقين از رسول خدا (صلى الله عليه و آله) در امر صدقات عيب جوئى مى کردند. از ذيل آيه بر مى آيد که آنها هنگامى از پيغمبر در امر صدقات عيبجوئى مى کردند که پيغمبر يا به خاطر اينکه آنها استحقاق دريافت آن را نداشته و يا به جهتى ديگر، چيزى از صدقات به آنها نمى داد. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه