المیزان جلد۱۲ بخش۵
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۵
خدا کسانى را که ايمان آورده اند، به خاطر گفتار و اعتقاد ثابتشان ثابت قدم مى دارد، هم در زندگى دنيا و هم در جهان ديگر، و ستمگران را گمراه مى کند، و خدا هرچه بخواهد، مى کند. (۲۷)
مگر آن کسانى را که نعمت خدا را تغيير داده و قوم خويش را به دار البوار (نيستى و نابودى) کشاندند، نديدى؟ (۲۸)
دار البوار، جهنمى است که وارد آن مى شوند و بد قرارگاهی است. (۲۹)
آن ها براى خدا مانندهايى قرار دادند تا (مردم را) از راه وى گمراه کنند، بگو از زندگى دنيا بهره گيريد، اما سرانجام کار شما، به سوى آتش دوزخ است. (۳۰)
به بندگان من که ايمان آورده اند بگو: پيش از آن که روزى بيايد که در آن نه معامله باشد و نه دوستى، نماز را به پاداشته و از آنچه روزی شان داده ايم، پنهان و آشکار را انفاق کنند. (۳۱)
خداوند آن کسى است که آسمان ها و زمين را آفريد و از آسمان، آبى نازل کرد، و با آن، ميوه ها (ى مختلف را) براى روزى شما پديد آورد و کشتى را به خدمت شما گماشت، تا به امر خدا در دريا به حرکت در آيد، و جوی ها را به خدمت شما گماشت. (۳۲)
و خورشيد و ماه را که پيوسته در حرکت هستند، به خدمت شما گماشت و شب و روز را (نيز) به تسخير شما در آورد. (۳۳)
و از هرچه خواستيد، به شما عطا کرد، و اگر بخواهيد نعمت هاى خدا را بشماريد، قدرت آن را نخواهيد داشت، به درستى که انسان، بسيار ستم پيشه و ناسپاس است. (۳۴)
«بیان آیات»
اين آيات، مردم را به مسأله خداشناسى تذکر مى دهد، ولى خطاب در آن ها، همه متوجه رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است، که يکى پس از ديگرى مى فرمايد: «ألَم تَرَ...»، «ألَم تَرَ...»، «ألَم تَرَ...» (آيا نمى بينى)؟
خداى تعالى در اين آيات، اين معنا را تذکر مى دهد که اين عالَم بر اساس حق، خلق شده، و تمامى انسان ها به زودى مبعوث مى شوند، و آن هايى که در زندگى دنيا، زندگيشان بر اساس حق بوده و به حق ايمان آورده و به آن عمل کرده اند، به سعادت و بهشت نائل مى شوند. و آن هايى که زندگيشان بر اساس باطل بوده، يعنى باطل را پرستيده و شيطان را پيروى کردند، و طاغيان مستکبر را اطاعت نمودند، چون فريب عزّت و قدرت ظاهرى آنان را خوردند.
چنين افرادى در آخرت قرين شقاوت خواهند بود و همان هايى که اين ها پيروی شان مى کردند، از اين ها بيزارى مى جويند، و شيطان هاى انسى و جنّى که معبود اين ها قرار گرفته بودند، اظهار بيگانگى مى کنند، و برايشان معلوم مى شود که عزت و حمد، همه از خدا بوده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۶
آنگاه اين معنا را تذکر مى دهد که تقسيم کردن مردم به دو قسم، از اين جهت است که سلوک و رفتار آنان دو قسم بوده است: يکى سلوک هدايت، و يکى سلوک ضلالت. آن کسى که اولى را دارد، «مؤمن»، و آن کس که دومى را گرفته «ظالم» است، انتخاب دوگانه از قدرت و اختيار خداوند بيرون نبوده و هرچه بخواهد مى کند و عزّت و حمد مخصوص اوست.
سپس وضع امت هاى گذشته را که به خاطر کفران نعمت خداى «عزيز» و «حميد»، دچار هلاکت و انقراض شدند، خاطرنشان ساخته، انسان ها را به خاطر ظلم و کفران نعمت خدا که تمام عالَم وجود را پُر کرده و آن ها را نمى توان احصاء نمود، عتاب مى فرمايد.
«أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْض بِالحَْقِّ»:
مقصود از «رؤيت» و ديدن، علم قاطع است. چون علم است که مى تواند به کيفيت خلقت آسمان ها و زمين تعلق بگيرد، نه رؤيت به چشم.
براى روشن شدن معناى آيه، ناچاريم قدرى در معناى کلمه «حق» ايستادگى کنيم:
«عمل حق» که در مقابل «عمل باطل» است، آن فعلى است که فاعل آن، نتيجه اى در نظر گرفته که فعلش، خود به خود به سوى آن نتيجه پيش مى رود. و چون مى بينيم هر يک از انواع موجودات اين جهان از اول پيدايش، متوجه نتيجه و غايتى معين است، که جز رسيدن به آن غايت، هدف ديگرى ندارد.
و نيز مى بينيم که بعضى از اين انواع، غايت و هدف بعضى ديگر است. يعنى براى اين که ديگرى از آن بهره مند شود، به وجود آمده، مانند عناصر زمين که گياهان از آن بهره مند مى شوند، و مانند گياهان که حيوانات از آن ها انتفاع مى برند و اصلا براى حيوان به وجود آمده اند. و همچنين حيوان که براى انسان خلق شده، و معناى آيه مورد بحث و آيه: «وَ مَا خَلَقنَا السَّمَاواتِ وَ الأرض وَ مَا بَينَهُمَا لَاعِبِينَ مَا خَلَقنَاهُمَا إلّا بِالحَقِّ وَلَکِنَّ أکثَرُهُم لَا يَعلَمُونَ».
و آيه: «وَ مَا خَلَقنَا السَّمَاءَ وَ الأرضَ وَ مَا بَينَهُمَا بَاطِلاً ذَلِکَ ظَنُّ الَّذِينَ کَفَرُوا»، همه ناظر به اين معنا هستند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۷
بنابراين، دائما خلقت عالَم، از مرحله اى به مرحله اى و از هدفى به هدف شريف ترى پيش مى رود، تا آن که به هدفى برسد که هدفى بالاتر از آن نيست، و آن بازگشت به سوى خداى سبحان است، همچنان که خودش فرمود: «وَ أنّ إلَى رَبِّکَ المُنتَهَى».
و کوتاه سخن اين که:
فعل و عمل، وقتى حق است که در آن خاصيتى باشد، که منظور فاعل از آن فعل، همان خاصيت باشد، و با عمل خود به سوى همان خاصيت پيش برود. و اما اگر فعلى باشد که فاعل، منظورى غير از خود آن فعل نداشته باشد، آن فعل باطل است. و اگر فعل باطل براى خود نظام و ترتيبى داشته باشد، آن فعل را بازيچه مى گويند، همانند بازى بچه ها که حرکات و سکناتشان براى خود، نظام و ترتيبى دارد، ولى هيچ منظورى از آن ندارند، بلکه تنها منظورشان ايجاد آن صورتى است که در نفس خود قبلا تصوير کرده و دل هايشان نسبت به آن صورت شايق شده است.
فعل خداى تعالى هم (خلقت اين عالَم)، از اين نظر حق است که در ماوراى خود و بعد از زوال آن فعل، اثر و دنباله و هدفى باقى مى ماند. و اگر غير اين بود، و دنبال اين عالَم اثرى باقى نمى ماند، فعل خداى تعالى نيز باطل بود، و ناچار اين عالَم را به منظور رفع خستگى و سرگرمى و تسکين غم و غصه ها و يا تفرج و تماشا، يا رهايى از وحشت تنهايى و امثال اين ها خلق کرده بود، ليکن از آن جايى که خداى سبحان «عزيز» و «حميد» است، و با داشتن «عزّت»، هيچ نوع ذلت و فقر و فاقه و حاجتى در ذاتش راه ندارد، مى فهميم که از عمل خود، يعنى خلقت اين عالَم، غرض و هدفى داشته است.
از آنچه گذشت، اين معنا روشن مى شود که حرف «باء» در کلمۀ «بالحق»، باء مصاحبت است، و اين که بعضى گفته اند: «باء» سببيت و يا «باء» آلت است و معناى آن: «خلق کرد به وسيله قبول حق و يا به غرض حق» مى باشد، صحيح نيست.
«إِن يَشأْ يُذْهِبْکُمْ وَ يَأْتِ بخَلْقٍ جَدِيدٍ»:
«عزيز» در اين جا، به معناى شاقّ و دشوار است، و خطاب در آيه به عموم بشر است، منتهى اين که پيامبر اکرم «صلى الله عليه و آله و سلم» را در «ألَم تَرَ» که قبل از اين جمله بود، و همچنين بعد از اين آيه مى آيد و نيز در کلمۀ «ذَلِکَ» مورد خطاب قرار داده، از باب مثال است ولى منظور عموم بشر است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۸
بيان آیه: «إن يَشَأ يُذهِبکُم وَ يَأتِ بِخَلقٍ جَديِد»
قبلا گفتيم: حق بودن خلقت، مقتضاى عزّت و غنىّ بالذات بودن خدا است. زيرا اگر غناى ذاتى خدا، اين اقتضاء را نداشته باشد و ممکن باشد که از خداوند هم، لهو و لعب سر بزند، و خلاصه، اين عالَم خلقت که مى بينيم، با اين نظام دقيق و جديدى که دارد، بازيچه اى باشد که جز آوردن و از بين بردن، منظور ديگرى نداشته باشد، لابد بايد مانند ساير بازیکنان، دچار شوقى خيالى و حاجتى داخلى، از قبيل تفرّج هم، و از بين بردن غم و اندوه و يا بيرون آمدن از وحشت تنهايى و يا خستگى بيکارى، و امثال اين ها شده باشد، ولى غناى ذاتى خداوند سبحان، همه اين حرف ها را دفع مى کند.
اين مطلبى بود که قبلا هم گفته بوديم، حال مى خواهيم بگوييم:
شايد اين نکته سبب شده باشد که دنبالۀ جملۀ «إنَّ اللهَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الأرض»، بگويد: «إن يَشَأ يُذهِبکُم...». پس در حقيقت، جملۀ «إن يَشَأ يُذهِبکُم»، به منزلۀ بيان جمله قبلى است، و معنايش اين مى شود که:
آيا نمى دانى که خلقت اين عالَم مشهود، از عزّت و غناى خداى تعالى ناشى شده است و اگر بخواهد همه شما را از بين برده، خلقى جديد مى آفريند، و آيا نمى دانيد که اين کار براى خداوند دشوار نيست؟ چطور نمى دانيد و حال آن که او، کسى است که داراى اسماء حُسنى، و داراى هر عزت و کبرياء است؟!
بنابراين، روشن مى شود اين که در جملۀ «عَلَى الله»، کلمۀ «الله»، که اسم ظاهر است، به جاى ضمير آمده، و خلاصه به جاى «عَلَيهِ»، «عَلَى الله» آمده، براى اين است که بفهماند، دليل مطلب چيست، و اين که دشوار نبودن اين کار، دليلش همين است که او، «الله» است.
حال اگر بپرسى: آوردن جملۀ «إن يَشَأ...»، اگر براى اين بود که غناى مطلق خدا را برساند و بفهماند که او با خلق خود، بازى نمى کند، جا داشت به آوردن جملۀ «إن يَشَأ يُذهِبکُم» اکتفا کند، و از آوردن جملۀ «وَ يَأتِ بِخَلقٍ جَدِيدٍ» خوددارى نمايد. زيرا از بين بردن خلق قبلى، و آوردن خلق جديد، دليل بر بازى نکردن نيست، بلکه ممکن است، همين کارش هم يک بازى تازه اى باشد.
در جواب مى گوييم: اين حرف وقتى صحيح است که مى فرمود: «إن يَشَأ يُذهِب جَمِيعَ الخَلقِ وَ يَأتِ بِخَلقٍ جَدِيد: اگر مى خواست، تمامى موجودات را از بين مى برد و خلق نو مى آفريد». ولى اين طور نفرمود، بلکه فرمود: اگر مى خواست شما بشر و يا شما امت خاتم النبيين «صلى الله عليه و آله و سلم» را از بين مى برد و خلقى جديد، يعنى بشر و يا امتى جديد مى آفريد، که در اين صورت، جملۀ «وَ يَأتِ بِخَلقٍ جَدِيد» لازم است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۹
زيرا ارتباطى که بين موجودات جهان برقرار است، و با بودن آن ارتباط غرض حاصل مى شود، با نبود يک نوع از آن موجودات، يعنى نوع بشر، آن ارتباط جمعى از بين مى رود، و روشن تر اين که:
اگر فرض کنيم بشر را از بين مى برد، ولى زمين و آسمان را همچنان باقى مى گذاشت، تازه باطل و لعب ديگرى را مرتکب شده بود. چون گفتيم يک يک موجودات در نظام جمعى و تحصيل غرض از آن، مدخليت دارند، پس اگر بشر را از بين مى برد، بايد بشرى ديگر جايگزين آن بکند.
و به عبارت ديگر، وقتى باطل در کارهاى خدا راه نداشت، ديگر فرقى ميان اين باطل و آن باطل نيست، همچنان که از بين بردن همه خلق، بدون غرض و نتيجه باطل است، از بين بردن انسان به تنهايى و نياوردن انسانى ديگر به جاى آن نيز، يک نوع باطل ديگرى است. پس اگر بخواهد غناى خود را برساند، بايد بشرى را از بين برده و بشر ديگرى به جايش بياورد، و اين، همان حقيقتى است که آيه شريفه در مقام فهماندن آن است. (دقت فرمایيد).
معناى جمله: «وَ بَرَزُوا لِلّهِ جَمِيعاً»
«وَ بَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعاً ...»
«بروز»، به معناى بيرون شدن به سوى «بَراز» - به فتح «باء» - است، که به معناى فضا است. وقتى گفته مى شود: «بَرَزَ إلَيهِ»، معنايش اين است که به سوى او بيرون شد، به طورى که ميان او و طرف مقابل هيچ مانعى وجود نداشت، مبارزه و براز هم، که بيرون شدن سپاهى از صف لشکر خود، در برابر دشمن هماوردش است، از همين باب است.
کلمه «تَبَع» - به فتح تاء و باء - جمع «تابع» است، مانند «خدم» که جمع خادم است. بعضى گفته اند: اسم جمع است. و بعضى گفته اند: مصدرى است که مبالغه را مى رساند.
و کلمه «مُغنُون»، اسم فاعل از «إغناء» است، و همان طور که گفته شد: به معناى «افاده اى است که معناى دفع را هم متضمن باشد و به همين جهت با حرف «عَن» متعدى شده و دو کلمه «جَزَع» و «صَبر»، دو واژه مقابل يکديگرند، و «مَحِيص،» اسم مکان از «حَاصَ - يَحِيصُ - حَيصاً و حَيُوصاً» است. و به طورى که مجمع البيان گفته: رهايى يافتن از مکروه و ناراحتى است. بنابراين، «مَحيص»، عبارت از مکان رهايى از شدت و مکروه است.
و معناى جملۀ «وَ بَرَزُوا لِلّهِ جَمِيعاً»، اين است که: براى خدا طورى ظاهر مى شوند که ميان او و آنان، هيچ حاجب و مانعى وجود نداشته باشد، و اين تفاوت که ميان دنيا و آخرت است،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه .۶
که در دنيا از خدا محجوب هستند و در آخرت ظاهر، نسبت به خود بندگان است که در دنيا گمان مى کردند، بين آن ها و خدا مانعى وجود داشته و آن ها غايب از خدا، و خدا غايب از آن ها است. و چون قيامت مى شود، مى فهمند که در اشتباه بوده اند و در دنيا هم براى خدا ظاهر بودند. و اما نسبت به خداى تعالى، اين تفاوت در کار نيست، و براى او هيچ مخلوقى در پرده نيست. نه در دنيا و نه در آخرت، همچنان که خودش فرمود: «إنَّ اللهَ لَا يَخفَى عَلَيهِ شَئٌ فِى الأرضِ وَ لَا فِى السَّمَاء».
ممکن هم است جملۀ مورد بحث، کنايه باشد از اين که آن روز بندگان براى حساب اعمال، خالص مى گردند، و مشيت الهى تعلق گرفته بر انقطاع اعمال و آغاز جزاى موعود، همچنان که فرمود: «سَنَفرُغُ لَکُم أيُّهَا الثَّقَلَان».
بيان بگو مگوى کفار، در روز قيامت
«فَقَالَ الضُّعَفَاءُ لِلَّذِينَ استَکبَرُوا... مِن شَئ» - اين قسمت، تخاصم و بگو مگوى کفار را در روز قيامت نقل مى کند، (البته بنابر آنچه از سياق بر مى آيد).
و مقصود از «ضعفاء»، آن هايى هستند که از بزرگان کفار تقليد و اطاعت مى کنند، و مقصود از «مستکبرين»، همان اولياء و بزرگان کفرند، که دسته اول، از آن ها پيروى مى کردند، و قدرت ظاهرى، وادارشان کرد، از ايمان به خدا و آياتش استنکاف ورزند.
و معناى آيه اين است که: ضعفاء که کارشان تقليد بود، به مستکبران خود مى گويند: ما در دنيا پيرو و مطيع شما بوديم، بدون اين که از شما مطالبه دليل بکنيم. هرچه مى گفتيد، مى کرديم، حالا آيا امروز مى توانيد فايده اى به حال ما داشته باشيد، و مقدارى از اين عذاب خداى را از ما دفع نماييد؟!
بنابراين معنا، لفظ «مِن» در جملۀ «مِن عَذَابِ الله» بيانيه، و در جملۀ «مِن شَئ» زائده و براى تأکيد خواهد بود. همچنان که در جملۀ «مَا جَائَنِى مِن أحَدٍ» نيز، «مِن» زيادى است و معنا نمى دهد، ليکن «نيامدن احدى» را تأکيد مى کند.
در آيه مورد بحث، هر چند سياق کلام مانند مثال بالا سياق نفى نبوده، بلکه سياق استفهام است، ليکن نفى و استفهام در اين قضيه، نزديک به يکديگرند و حرف «مِن» زائده، مفاد جمله را تأکيد مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۶۱
و چنانچه بگويى اگر «مِن» در «مِن عَذَابِ الله» بيانيه بوده و کلمۀ «شَئ» را بيان کند، از اين لازم مى آيد، که بيان از «مبين» جلوتر قرار گرفته باشد.
در جواب مى گوييم: بله اين لازمه را دارد، ولى هيچ عيبى هم ندارد. زيرا کسى دليلى ندارد که نبايد بيان، قبل از «مبين» بيايد، آن هم با اتصالى که در اين مورد بين آن ها وجود دارد.
«قَالُوا لَو هَدَينَا اللهُ لَهَدَينَاکُم » - از ظاهر سياق بر مى آيد که مراد از «هدايت» در اين جا، هدايت به چگونگى رها شدن از عذاب است. هرچند که ممکن است بگوييم به همان معناى اصلی اش، يعنى راهيابى به دين حق در دنيا باشد.
چون نتيجه هر دو يکى است و بين دنيا و آخرت تطابق است. يعنى چيزى در آخرت، بروز نموده و کشف مى شود که در دنيا پنهان بوده است، همچنان که خداى تعالى از اهل بهشت حکايت مى فرمايد که مى گويند: «الحَمدُ لِلّهِ الَّذِى هَدَينَا لِهَذَا وَ مَا کُنَّا لِنَهتَدِى لَولَا أن هَدَينَا اللهُ لَقَد جَاءَت رُسُل رَبِّنَا بِالحَقّ»، به طورى که ملاحظه مى کنيد هدايت به دين حق را در دنيا، با هدايت به سعادت اخروى در آخرت مخلوط کرده و آن ها را تقريبا يکى دانسته اند.
«سَوَاءٌ عَلَينَا أجَزِعنَا أم صَبَرنَا مَا لَنَا مِن مَحِيصٍ » - کلمات «سَواء» و «استوا» و «تساوى»، به يک معنا هستند و کلمۀ «سَوَاء» در جمله مورد بحث، خبر براى مبتداى محذوف است، و جمله استفهامى «أجَزِعنَا...»، آن محذوف را بيان مى کند، و جملۀ «مَا لَنَا مِن مَحِيص»، بيان ديگرى براى مبتداى حذف شده است و تقدير کلام اين است که: هر دو امر، يعنى جزع و صبر براى ما يکسان است، و ما جايى که از عذاب حتمى به آن جا فرار کنيم، نداريم.
سخن شيطان با پيروان خود در قيامت
«وَ قَالَ الشَّيْطانُ لَمَّا قُضِىَ الاَمْرُ ...»:
در مجمع گفته است: کلمه «مُصرخ»، اسم فاعل از «إصراخ» است، که به معناى پناه دادن و به داد کسى رسيدن و فرياد او را پاسخ گفتن مى باشد. گفته مى شود: «استَصرَخَنِى فُلَانٌ فَأصرَختُهُ». يعنى: او از من کمک خواست، من هم به کمکش رسيدم.
اين جمله، حکايت کلام شيطان است که در روز قيامت، به ظالمان مى گويد و کلام جامعى است از او. زيرا در اين عبارت کوتاه، موقعيتى را که با مردم داشت، بيان نموده و رابطه خود و ايشان را در برابر تمام مردم، خيلى پوست کنده بيان مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۶۲
خداى تعالى هم وعده داده بود که به زودى ايشان را به اختلافاتى که مى کردند، خبر مى دهد و به زودى در روز قيامت، حق هر چيزى را از طرف همان هايى که در دنيا حق را مى پوشاندند، ظاهر مى گرداند. لذا ملائکه از شرک ايشان بيزارى مى جويند. شيطان هاى انسى و جنّى هم، ايشان را طرد مى کنند. بت ها و خدايان دروغين هم، نسبت به شرک و کفر ايشان بيزارى و کفر مى ورزند.
پيشوايان ضلالت هم، جوابشان را نمى دهند. خود مجرمان هم، به گمراهى خود اعتراف مى کنند، و اين معانى همه در آيات بسيارى از قرآن کريم آمده، و چيزى از آن بر اهل دقت و تدبير پوشيده نيست.
کلمۀ «شيطان»، هرچند به معناى شرير است - چه شريرهاى جنّى و چه انسى - همچنان که فرمود: «وَ کَذَلِکَ جَعَلنَا لِکُلِّ نَبِىٍّ عَدُوّاً شَيَاطِينَ الإنسِ وَ الجِنّ»، ليکن در خصوص اين آيه، مقصود از آن، همان شخص اولى است که مصدر تمامى گمراهى ها و ضلالت در بنى آدم شد، و نام شخصی اش «ابليس» است. چون از ظاهر سياق بر مى آيد که او با کلام خود، عموم ستمکاران را مورد خطاب قرار داده، اعتراف مى کند که خود او بوده که ايشان را به شرک دعوت مى کرده است.
قرآن کريم هم تصريح کرده که: آن کسى که در عالَم خلقت چنين پستى را قبول کرده، همان ابليس است، حتى خود ابليس هم اين معنا را ادعا مى کند، خداى تعالى ادعايش را رد نمى کند، همچنان که در آيه «فَبِعِزَّتِکَ لَأُغوِيَنَّهُم أجمَعِينَ إلّا عِبَادَکَ مِنهُمُ المُخلَصِين... لَأملَأنَّ جَهَنَّمَ مِنکَ وَ مِمَّن تَبِعَکَ مِنهُم أجمَعِين» ادعايش بدون رد، حکايت شده است.
و اما ذرّيه و قبيله او، که قرآن اسم آن ها را برده و در باره قبيله اش مى فرمايد: «إنَّهُ يَرَاکُم هُوَ وَ قَبِيلُهُ مِن حَيثُ لَا تَرَونَهُم إنَّا جَعَلنَا الشَّيَاطِينَ أولِيَاءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤمِنُون». و نيز در سوره «کهف»، براى او ذرّيه معرفى نموده، مى فرمايد: «أفَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّيَتَهُ أولِيَاء»، البته ولايتشان جزئى است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۶۳
مثلا يکى از ايشان بر بعضى از مردم ولايت و تصرف دارد، ولى بر بعض ديگر ندارد، يا در بعض اعمال دارد و در بعض ديگر ندارد، و يا اين که اصلا ولايت واقعى ندارند، بلکه ولايتشان در حدود معاونت و کمک شيطان اصلى است، و ريشه تمامى کارهايى که از ديگران سر مى زند، همان ابليس است.
گوينده اين جمله: «إنَّ اللهَ وَعَدَکُم وَعدَ الحَقّ»، همان ابليس است و مقصودش از اين حرف، اين است که ملامت گناهکاران و مشرکان را از خود دور سازد. پس اين که گفت: «إنَّ اللهَ وَعَدَکُم وَعدَ الحَقّ وَ وَعَدتُکُم فَأخلَفتُکُم»، معنايش اين است که:
خداوند به شما وعده اى داد که اينک وقوع آن و مشاهده حساب و جنّت و نار در امروز، آن وعده را محقق ساخت، و من هم به شما وعده اى دادم، ولى به آن وفا نکردم، چون خلاف آنچه را که وعده داده بودم، محقق شد. اين، آن معنايى است که مفسران براى آيه کرده اند.
بنابراين، مقصود از وعده اى که داده شد، همه چیزهایی است که اثباتا و نفيا مربوط به معاد باشد. يعنى خداوند آن ها را اثبات، و ابليس آن ها را نفى مى کرده، و اخلاف وعده هم، به معناى روشن شدن دروغ بودن آن است که در حقيقت ملزوم را گفته و لازمه آن را اراده کرده است.
ممکن هم است - و بلکه وجه صحيح همين است که - بگوييم:
وعده اى که داده شد، منحصر در پاداش اخروى نيست، بلکه شامل وعده دنيوى هم شود و تمام افراد مؤمن و مشرک را در بر مى گيرد. چون زندگى دنيا و آخرت، متطابق هم مى باشند و در حقيقت زندگى دنيا، الگوى زندگى آخرت است، و خداى تعالى، اهل ايمان را به زندگى پاکيزه و با سعادت وعده داده، و اهل شرک را که از ياد او اعراض مى کنند، به زندگى تنگ و توأم با اندوه و عذاب درونى در دنيا وعده داده، و آنگاه هر دو گروه را به يک زندگى ديگرى که در آن حساب و کتاب و بهشت و جهنم است، وعده داده است. اين وعده اى است که خداى تعالى، به بشر داده است.
از آن سو، ابليس هم اولياى خود را به خواسته هاى دلپذير و آرزوهاى دور و دراز، وعده داده، مرگ را از يادشان برده، و از ياد بعث و حساب منصرفشان کرده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۶۴
و از سوى ديگر، ايشان را از فقر و ذلت و ملامت مردم ترسانده، و کليد تمامى اين دام ها، غافل نمودن مردم از مقام پروردگار و جلوه دادن زندگى حاضرشان است، به طورى که چنين مى پندارند که اسباب ظاهرى همه مستقل در تأثير، و خالق آثار خود هستند. و نيز مى پندارند که خودشان هم، در استعمال اسباب بر طبق دلخواه خود مستقل اند، وقتى اولياى خود را دچار چنين انحرافى نمود، آن وقت به آسانى ايشان را مغرور مى سازد، تا به خود اعتماد کنند، به خدا، و همه اسباب دنيوى را در راه شهوات و آرزوهاى خود به کار بندند.
کوتاه سخن اين که:
خداوند، در آنچه مربوط به زندگى دنيا و آخرت است، به مؤمنان وعده هايى داده، که به آن ها وفا کرده، و ابليس هم ايشان را دعوت نمود از راه اغفال و جلوه دادن امورى در برابر اوهام و آرزوهاى بشر، که يا سرانجام بر خلاف واقع در مى آيد و آدمى خودش مى فهمد که فريب بوده، و يا اگر به آن رسيده، آن را بر خلاف آنچه که مى پنداشت، مى يابد، و ناگزير رهايش نموده، باز دنبال چيزى که آن را موافق خواسته اش بيابد، مى رود. اين وضع مربوط به دنياى آن ها است، و اما در آخرت، که گفتيم همه شؤون آن را از يادشان مى برد.
بيان اين که شيطان بر مردم سلطه اى ندارد و فقط دعوت به گناه مى کند
«وَ مَا کَانَ لِى عَلَيکُم مِن سُلطَانٍ إلّا أن دَعَوتُکُم فَاستَجَبتُم لِى » - «سُلطان»، به طورى که راغب گفته: «به معناى تمکن از قهر است». و اگر دليل و حجت را هم «سُلطان» گفته اند، از اين جهت است که دليل قدرت و تمکن دارد که با نتيجه هاى خود بر عقول قهر و غلبه کند و عقل ها را تسليم خود نمايد. البته بسيار مى شود که وقتى کلمه «سُلطان» را مى گويند، مقصودشان شخصى است که داراى سلطنت است، مانند مَلِک (پادشاه) و غير او».
و ظاهرا مراد از «سُلطان»، اعمّ از سلطه صورى و معنوى است، و معناى آيه، اين است که ابليس گفت:
من در دنيا بر شما تسلط نداشتم. نه بر ظاهر شما و بدن هايتان که شما را مجبور به معصيت خدا کنم و پس از سلب اختيار از شما، خواست خودم را بر شما تحميل کنم، و نه بر عقل ها و انديشه هاى شما، تا به وسيله اقامه دليل، شرک را بر عقول شما تحميل کرده باشم، و عقول شما ناگزير از قبول آن شده، در نتيجه، نفوستان هم ناگزير از اطاعت من شده باشند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۶۵
و نيز ظاهرا استثناى «إلّا أن دَعَوتُکُم»، استثناى منقطع است و معناى آيه اين است که: من چنين سلطنتى نداشتم، ليکن اين را قبول دارم که شما را به شرک و گناه دعوت کردم، و شما هم بدون هيچ سلطنتى از ناحيه من، دعوتم را پذيرفتيد.
البته هرچند که دعوت مردم به وسيله شيطان به سوى شرک و معصيت به اذن خدا است، ليکن صرف دعوت است و تسلط نيست. يعنى خداوند شيطان را بر ما مسلط نکرده، چون دعوت کردن به کارى، حقيقتش تسلط دعوت کننده بر کارى که ديگرى را به آن دعوت کرده نمى باشد، اگرچه شخص دعوت کننده، يک نوع تسلطى بر اصل دعوت پيدا کند.
يکى از دلايل اين حرف، آيه شريفه اى است که داستان اذن دادن خدا به شيطان را حکايت مى کند، و آن، اين است که مى فرمايد: «وَ استَفزِز مَنِ استَطَعتَ مِنهُم بِصَوتِکَ... وَ عِدهُم وَ مَا يَعِدُهُمُ الشَّيطَانُ إلّا غُرُوراً إنَّ عِبَادِى لَيسَ لَکَ عَلَيهِم سُلطَانٌ وَ کَفَى بِرَبِّکَ وَکِيلاً»، که صريحا مى فرمايد: تو اى ابليس! سلطنتى بر بندگان من ندارى.
ردّ کلام فخر رازى، در خصوص استثناء در آيه شريفه
و از همين جا روشن مى گردد که چگونه دليل فخر رازى بر اين که استثناء در آيه مورد بحث، استثناى متصل است، دليل باطلى است. براى اين که او در تفسيرش، چنين دليل آورده که:
قدرت بر اين که ايشان را وادار به کارى بکند، يکبار به قهر صاحب قدرت است، و يک بار به اين است که داعى را در دلش قوى تر کند. مثلا در دل او ايجاد وسوسه نموده، او را تحريک و تشويق نمايد و اين، خود يک نوع تسلط است.
پس گويا شيطان در قيامت مى گويد: تسلطى که من بر شما داشتم، تسلط به چوب و چماق و تازيانه نبوده، بلکه تسلط از راه وسوسه بود. بنابراين، ديگر استثناء در آيه، منقطع نبوده، بلکه استثناى متصل است.
و وجه باطل بودن اين دليل، اين است که گفتيم که: صرف دعوت، سلطنت و تمکن از قهر و غلبه نيست، و کسى در اين شکى ندارد. به همين جهت مى گوييم: نبايد آن را يک نوع تسلط شمرد، و وقتى از مصاديق تسلط نشد، قهرا استثناء منقطع مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۶۶
بله اين معنا هست که گاهى در اثر دعوت، ميل و شوقى در نفس انسان نسبت به عملى که به آن دعوت شده، پيدا مى شود، و در نتيجه در پذيرفتن دعوت، رام تر مى گردد، و دعوت کننده به همين وسيله بر نفس دعوت شونده مسلط مى گردد، ليکن اين در حقيقت تسلط دعوت کننده بر نفس مدعو نبوده، بلکه تسليط خود مدعو است.
و به عبارت ديگر: اين شخص مدعو است که با زودباورى خود، دعوت کننده را بر نفس خود تسلط داده و دل خود را ملک او کرده، تا به هر طرف که مى خواهد، بگرداند، نه اين که دعوت کننده از ناحيه خود، تسلطى بر نفس مدعو داشته باشد.
و لذا ابليس هم، تسلط از ناحيه خود را نفى نموده و مى گويد: من از ناحيه نفس خودم تسلطى بر نفس شما نداشتم. نه اين که شما دل هايتان را در اختيار من قرار نداديد، به شهادت اين که دنبالش مى گويد: «فَلَا تَلُومُونِى وَ لُومُوا أنفُسَکُم»، پس باز هم استثناء منقطع شد، زيرا مستثنا، از جنس مستثنا منه نيست.
و اين، همان نحو تسلطى است که خداى سبحان در آيه «إنَّمَا سُلطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّونَهُ وَ الَّذِينَ هُم بِهِ مُشرِکُون». و همچنين در آيه: «إنَّ عِبَادِى لَيسَ لَکَ عَلَيهِم سُلطَانٌ إلّا مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الغَاوِينَ» اثبات مى کند.
و اين آيات، همان طور که ملاحظه مى فرماييد، ظهور در اين دارد که سلطنت ابليس بر مردم، فرع پيروى خود مردم، و شرک ورزيدن ايشان است، نه به عکس. يعنى اين گونه نيست که پيروى مردم از شيطان و شرک ورزيدن شان، اثر سلطنت شيطان باشد.
و چون شيطان، به هيچ وجه سلطنتى بر مردم ندارد، دنبال نفى آن، با به کار بردن «فاء» تفريع، اين نتيجه را مى گيرد که: «فَلَا تَلُومُونِى وَ لُومُوا أنفُسَکُم».
يعنى: وقتى که من به هيچ وجهى از وجوه - همچنان که از نکره آمدن «سلطان» در سياق نفى، و نيز از تأکيد کردن مطلب با کلمۀ «مِن» در جملۀ «وَ مَا کَانَ لِى عَلَيکُم مِن سُلطَانٍ» بر مى آيد - سلطنتى بر شما ندارم. پس هيچ يک از ملامت هايى که به خاطر شرک ورزيدنتان متوجه شما مى شود، به من نمى چسبد، زيرا اختيارتان به دست خودتان بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۶۷
بيزارى جستن شيطان و هر متبوع ديگرى از پيروان خود، در روز قيامت
«مَا أنَا بِمُصرِخِکُم وَ مَا أنتُم بِمُصرِخِىّ » - يعنى: امروز من فريادرس شما نيستم، و شما هم فريادرس من نيستيد. من نمى توانم شما را نجات دهم، شما هم نمى توانيد مرا نجات دهيد. نه من شفيع شما هستم و نه شما شفيع من هستيد.
«إنِّى کَفَرتُ بِمَا أشرَکتُمُونِ مِن قَبلُ » - يعنى: من از اين که شما در دنيا مرا شريک خداوند گرفتيد، بيزارى مى جويم. و مراد از «شريک گرفتن»، شريک در پرستش نبوده، بلکه مراد شرک در اطاعت است، همچنان که از خطابى که خداى تعالى، به اهل محشر کرده و فرموده: «ألَم أعهَد إلَيکُم يَا بَنِى آدَمَ أن لَا تَعبُدُوا الشَّيطَانَ إنَّهُ لَکُم عَدُوٌّ مُبِينٌ» نيز، استفاده مى شود.
و اين بيزارى جستن شيطان از شرک ورزيدن پيروان خود، مخصوص به شيطان نيست، بلکه خداى تعالى، آن را از هر متبوع باطلى نسبت به تابع خود حکايت نموده، که در روز قيامت اظهار مى دارند که شرک ورزيدن شما، جز يک وهم سرابى بيش نبوده و ما در اين بين تقصيرى نداريم. از آن جمله فرموده: «وَ يَومَ القِيَامَةِ يَکفُرُونَ بِشِرکِکُم».
و نيز فرموده: «وَ قَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَو أنَّ لَنَا کَرَّةً فَنَتَبَرَّءَ مِنهُم کَمَا تَبَرَّؤُا مِنَّا».
و نيز فرموده: «قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيهِمُ القَولُ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أغوَينَا أغوَينَاهُم کَمَا غَوَينَا تَبَرَّأنَا إلَيکَ مَا کَانُوا إيَّانَا يَعبُدُونَ وَ قِيلَ ادعُوا شُرَکَاءَکُم فَدَعَوهُم فَلَم يَستَجِيبُوا لَهُم».
«إنَّ الظَّالِمِينَ لَهُم عَذَابٌ ألِيمٌ » - به طورى که از ظاهر کلام بر مى آيد، اين جمله، تتمه کلام ابليس است که «عذاب اليم» را براى آنان مسجل مى کند و مى گويد: چون شما از ستمگران بوديد و ستم شما جز از ناحيه خودتان نبود، لذا عذاب دردناک حق شما است.
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۱۹ سوره ابراهیمآیه ۲۰ سوره ابراهیمآیه ۲۱ سوره ابراهیمآیه ۲۲ سوره ابراهیمآیه ۲۳ سوره ابراهیمآیه ۲۴ سوره ابراهیمآیه ۲۵ سوره ابراهیمآیه ۲۶ سوره ابراهیمآیه ۲۷ سوره ابراهیمآیه ۲۸ سوره ابراهیمآیه ۲۹ سوره ابراهیمآیه ۳۰ سوره ابراهیمآیه ۳۱ سوره ابراهیمآیه ۳۲ سوره ابراهیمآیه ۳۳ سوره ابراهیمآیه ۳۴ سوره ابراهیم