تفسیر المیزان

المیزان جلد۱۲ بخش۸

و در تفسير عياشى، از ذريح، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که گفت شنيدم مى فرمود: ابن الکوّاء، خدمت اميرالمؤمنين «عليه السلام» آمده، از کلام خدا که مى فرمايد: «ألَم ترَ إلِى الَّذِينَ بَدَّلُوا»، سؤال نمود. حضرت فرمود: مقصود قريش اند، که نعمت خدا را مبدّل به کفر کرده، پيغمبر او را در روز بدر تکذيب نمودند. مؤلف: اختلافى که در تطبيق اين روايت و روايات ديگر ديده مى شود، خود شاهد بر همين است که مقصود از اين بيانات، تطبيق و بيان مصداق است، نه بيان شأن نزول آيه. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۹۵ و در کافى، از على بن محمّد، از بعضى از يارانش، به طور رفع (يعنى بقيه رجال سند را ذکر نکرده) روايت کرده که گفته است: على بن الحسين «عليهما السلام»، هر وقت اين آيه را مى خواند: «وَ إن تَعُدُّوا نِعمَةَ اللّهِ لَا تُحصُوهَا» مى گفت: منزّه است آن کس که به احدى معرفت نعمت هايش ‍را نداده، و تنها معرفت اين معنا را داده که از معرفت آن ها عاجز هستند. همچنان که معرفت درک آن ها را هم در کسى نگذاشته. تنها معرفت اين معنا را داده که نمى توانند همه نعمت هاى الهى را درک کنند، و خود خداى تعالى هم از عارفان، به اين مقدار قناعت و بلکه سپاسگزارى کرده که به عجز از معرفت شکرش اعتراف کنند. پس معرفت عجز و تقصير را، شکر ايشان دانسته، همچنان که اعتراف عالِمان به عجز از علم را، علم دانسته است... ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۹۶ آيات ۳۵ - ۴۱ سوره ابراهيم وَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَ اجْنُبْنى وَ بَنىَّ أَن نَعْبُدَ الاَصنَامَ(۳۵) رَبِّ إِنّهُنَّ أَضلَلْنَ کَثِيراً مِنَ النَّاسِ فَمَن تَبِعَنى فَإِنَّهُ مِنّى وَ مَنْ عَصَانى فَإِنَّک غَفُورٌ رَحِيمٌ(۳۶) رَّبَّنَا إِنّى أَسکَنتُ مِن ذُرِّيَّتى بِوَادٍ غَيرِ ذِى زَرْعٍ عِندَ بَيْتِک الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَوةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِى إِلَيهِمْ وَ ارْزُقْهُم مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشکُرُونَ(۳۷) رَبَّنَا إِنَّک تَعْلَمُ مَا نُخْفِى وَ مَا نُعْلِنُ وَ مَا يَخْفَى عَلى اللَّهِ مِن شَئ فى الاَرْضِ وَ لا فى السّمَاءِ(۳۸) الْحَمْدُ للَّهِ الَّذِى وَهَبَ لِى عَلى الْکِبرِ إِسمَاعِيلَ وَ إِسحَاقَ إِنَّ رَبّى لَسمِيعُ الدُّعَاءِ(۳۹) رَبِّ اجْعَلْنى مُقِيمَ الصَّلَوةِ وَ مِن ذُرِّيَّتى رَبَّنَا وَ تَقَبَّلْ دُعَاءِ(۴۰) رَبَّنَا اغْفِرْ لى وَ لِوَلِدَى وَ لِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِساب (۴۱) «ترجمه آیات» به ياد آور زمانى که ابراهيم گفت: پروردگارا! اين شهر را امن گردان و من و فرزندانم را از اين که بتان را عبادت کنيم، بر کنار دار. (۳۵) پروردگارا! اينان بسيارى از مردم را گمراه کرده اند، پس هر که مرا پيروى کند، از من است و هر که مرا عصيان کند، تو آمرزگار و مهربانى. (۳۶) پروردگارا! من بعضى از ذريه خويش را در دره اى غير قابل کشت نزد خانه حرمت يافته تو سکونت دادم، پروردگارا! تا نماز بپا کنند، پس دل هاى مردمى از بندگانت را چنان کن که به سوى آنان ميل کنند و از ميوه ها روزيشان ده، شايد سپاس دارند. (۳۷) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۹۷ پروردگارا! هرچه را نهان و يا عيان کنيم، تو مى دانى، و در زمين و آسمان چيزى از خدا نهان نيست. (۳۸) ستايش خدايى را که با وجود سالخوردگى و پيرى به من اسماعيل و اسحاق را ببخشيد، که خداى من شنواى دعا است. (۳۹) پروردگارا! مرا بپا دارنده نماز کن، و از فرزندانم نيز، پروردگارا دعاى مرا مقبول کن. (۴۰) پروردگارا! روزى که حساب بپا شود، من و پدر و مادرم را با همه مؤمنان بيامرز. (۴۱) نمونه هایی از انعام خداوند عزیز، به فرزندان ابراهيم «ع» «بیان آیات» اين آيات بعد از تذکرى که در آيات گذشته، يعنى از آيه: «وَ إذ قَالَ مُوسَى لِقَومِهِ اذکُرُوا نِعمَةَ اللهِ عَلَيکُم إذ أنجَيکُم مِن آلِ فِرعَونَ...» به بعد مى داد، براى بار دوم نعمت هايى را تذکر مى دهد، و نخست نعمت هايى را که خداى سبحان، به عموم بندگان مؤمنش - که همان بنى اسرائيل از ولد ابراهيم باشند - داده، يادآورى مى کند. و سپس نعمت هاى ديگرش را که به دودمان ديگر از نسل ابراهيم، يعنى فرزند اسماعيل ارزانى داشته خاطرنشان مى سازد و آن نعمت ها، عبارت است از: همان که ابراهيم «عليه السلام» در دعاى خود از خداى تعالى درخواست نموده و گفته بود: «رَبِّ اجعَل هَذَا البَلَدِ آمِناً...»، که يکى از آن ها، طلب توفيق بر اجتناب از بت پرستى، و يکى نعمت امنيت مکه، و يکى تمايل دل ها به سوى اهل مکه، و يکى برخوردارى آنان از ميوه ها، و غير آن است. و همه آن ها، بدين جهت که «عَزِيز» و «حَمِيد» بودن خدا را اثبات کند، خاطرنشان شده است. «وَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً»: يعنى: به ياد آور آن وقتى که ابراهيم چنين و چنان گفت. کلمۀ «هَذَا» اشاره به مکه است - که خدا روز به روز، بر حرمتش بيفزايد. خداى تعالى، نظير اين دعا را به طور مختصر در جاى ديگر حکايت کرده و فرموده: «وَ إذ قَالَ إبرَاهِيمُ رَبِّ اجعَل هَذَا بَلَداً آمِناً وَ ارزُق أهلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَن آمَنَ مِنهُم بِاللّهِ وَ اليَومَ الآخِرِ قَالَ وَ مَن کَفَرَ فَأُمَتِّعَهُ قَلِيلاً ثُمَّ اضطَرُّهُ إلَى عَذابِ النَّارِ وَ بِئسَ المَصِير». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۹۸ چرا ابراهيم «ع»، دو بار از خداوند براى «مکه»، امنيت طلبيده است ممکن هم هست از اختلافى که ميان اين دو نقل و دو حکايت هست که از يکى تعبير کرده به: «اجعَل هَذَا بَلَداً آمِناً: اين را شهر امنى قرار ده»، و از ديگرى تعبير کرده به: «اجعَل هَذَا البَلَدِ آمِناً: اين شهر را ايمن کن»، چنين استفاده شود که ابراهيم خليل «عليه السلام» دو نوبت اين دعا را کرده. يکى موقعی که مکه صورت شهر به خود نگرفته بوده. و بار ديگر موقعى که به صورت شهر در آمده بود. چون ابراهيم «عليه السلام» مکرر به مکه و به سرکشى هاجر و اسماعيل رفته بود. و آن وقت که اسماعيل و مادرش را در آن جا اسکان داد و به سرزمين فلسطين بر گشت، و براى نوبت دوم به ديدن آن ها رفت، ديد که قوم «جُرهُم»، دور فرزندش را گرفته و به وى روى آورده اند. در اين موقع، از خداى تعالى خواسته است که اين محل را شهرى امن قرار دهد - چون شهر نبود - و مؤمنان از اهلش را از ثمرات روزى فرمايد. و آن وقت که سرزمين مزبور را به صورت شهرى ديده، از خداى خواسته است که اين شهر را محل امنى قرار دهد. يکى از مؤيدات احتمال مذکور، اختلافات ديگرى است که در اين دو آيه به چشم مى خورد. در آيه «بقره» براى اهل شهر دعا کرده و برخوردارى از ثمرات را خواسته است، ولى در آيات مورد بحث، برخوردارى ثمرات به اضافه چند چيز ديگر را، تنها براى ذريه خود خواسته است. بنابراين، مى توان فهميد که اين آيات که حکايت دعاى ابراهيم «عليه السلام» است، آخرين مطلبى است که قرآن کريم از کلام و دعاى ابراهيم نقل مى کند. و نيز مى توان جزم کرد بر اين که ابراهيم «عليه السلام»، اين دعا را بعد از اسکان اسماعيل و هاجر و جمع شدن قبيله «جُرهُم» و ساختن خانه کعبه و پديد آمدن شهرى به نام مکه، به دست ساکنانش در آن جا کرده است. و فقره هاى اين آيات، همه دليل و مؤيد اين احتمال است. و بنابراين که اين احتمال را نپذيريم و بگوييم هر دو دسته آيات يک حکايت است و ابراهيم يک بار دعا کرده بوده، آن وقت بايد بگوييم: از جملۀ «رَبِّ اجعَل...» چيزى حذف شده و تقديرش چنين است: «رَبِّ اجعَل هَذَا البَلَدِ بَلَداً آمِناً: پروردگارا! اين شهر را، شهر امنى قرار ده». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۹۹ چيزى که هست، در يک نقل، مشارٌ اليه «هَذَا» حذف شده و در نقل ديگر، موصوف حذف شده تا کلام کوتاه تر شود. و مقصود از امنيتى که آن جناب درخواست کرده، امنيت تشريعى است، نه تکوينى. و همان طور که در تفسير همين مطلب در سوره «بقره» گفتيم، مقصود اين است که: قانونى امنيت اين شهر را تضمين کند، نه اين که هر که خواست امنيت آن را بر هم زند - مثلا - دستش بخشکد. و همين امنيت - بر خلاف آنچه شايد بعضى توهم کرده باشند - نعمت بسيار بزرگى و بلکه از بزرگترين نعمت هايى است که خداوند بر بندگان خود انعام کرده است. چون اگر قدرى در همين حکم حرمت و امنيت قانونى که ابراهيم به اذن پروردگارش براى اين شهر تشريع نموده، دقت کنيم، و اعتقادى که مردم در طول چهارهزار سال به قداست اين بيت عتيق داشته و تا امروز هم دارند ارزيابى کنيم. آن وقت مى فهميم که چه خيرات و برکات دينى و دنيوى، نصيب مردم آن و نصيب ساير اهل حق که هواخواه اين شهر و مردم اين شهر بوده و هستند، شده است. اگر به تاريخ هم - که قطعا آنچه را ضبط نکرده، بيش از آنى است که ضبط نموده - مراجعه کنيم، خواهيم ديد که اهل اين شهر از چه بلاهايى که ديگر شهرها ديده اند، مصون مانده اند، آن وقت مى فهميم که همين امنيت تشريعى مکه، چه نعمت بزرگى بوده که خدا نصيب بندگان خود کرده است. درخواست ابراهيم «ع»، برای خود و فرزندانش از خدا «وَ اجْنُبْنى وَ بَنىَّ أَن نَّعْبُدَ الاَصنَامَ رَبِّ إِنهُنَّ أَضلَلْنَ کَثِيراً مِنَ النَّاسِ ... غَفُورٌ رَّحِيمٌ»: وقتى گفته مى شود «جَنَّبَهُ» و يا «اجنبه»، به اين معنا است که آن را دور کرد. و درخواست ابراهيم از خداى تعالى، که او را از پرستش بتها دور گرداند، پناهندگى اوست به خداى تعالى، از شرّ گمراه کردنى که او به بت ها نسبت داده و گفته است: «رَبِّ إنَّهُنَّ أضلَلنَ...»، و پر واضح است که اين دور کردن هر جور و هر وقت که باشد، بالاخره مستلزم اين است که خداى تعالى در بنده اش، به نحوى از انحاء تصرف بکند. چيزى که هست، اين تصرف به آن حد نيست که بنده را بى اختيار و مجبور سازد و اختيار را از بنده سلب نمايد، چون اگر دور کردن به اين حد باشد، ديگر چنين دور بودنى کمالى نيست که شخصى مثل ابراهيم «عليه السلام» آن را از خدا مسألت نمايد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۰۰ پس برگشت اين دعا در حقيقت به همان معنايى است که قبلا خاطرنشان شده بود که: «يُثَبِّتُ اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالقَولِ الثَّابِت...» و آن، اين که: هرچه از خيرات، چه فعل باشد و چه ترک، چه امر وجودى باشد چه عدمى، همه نخست منسوب به خداى تعالى است و پس از آن، منسوب به بنده اى از بندگان اوست. به خلاف شرّ، که چه فعل باشد و چه ترک، ابتداء منسوب به بنده است، و اگر هم به خدا نسبت مى دهيم، آن شرورى را نسبت مى دهيم که خداوند بنده اش را به عنوان مجازات، به آن مبتلا کرده باشد، که بيانش مفصل گذشت. پس اجتناب از بت پرستى وقتى عملى مى شود که خداوند به رحمت و عنايتى که نسبت به بنده اى دارد، او را از آن اجتناب (دورى) داده باشد. و خلاصه، صفت اجتناب داشتن از بت پرستى، صفتى است که بنده بعد از تمليک خداى تعالى، مالک آن مى شود، و مالک بالذات آن، تنها خداست. همچنان که هدايت راه يافتگان نيز از خود ايشان نيست، بلکه خداوند به ايشان تمليک نموده. خداى تعالى آن را بالذات مالک است و بنده به تمليک خدا، مالک آن مى شود، نه اين که هدايت خدا چيزى و هدايت بنده چيز ديگرى باشد. کوتاه ترين و ساده ترين بيانى که اين معنا را افاده کند، عبارتى است که در کلمات اهل بيت عصمت «عليهم السلام» آمده که فرموده اند: «خداوند، بنده خود را موفق به عمل خير و يا ترک عمل زشت مى کند». پس خلاصه کلام اين شد که: منظور از جمله «وَ اجنُبنِى»، درخواست صنعى است از خدا در ترک بت پرستى. و به عبارت ديگر: از خداى خود درخواست مى کند که او و فرزندانش را از پرستش بت ها نگهدارى نموده، و در صورتى که خود آنان بخواهند، به سوى حق هدايتشان کند. و اگر از او خواستند تا دين حق را افاضه شان فرمايد، افاضه شان بفرمايد، نه اين که ايشان را حفظ بکند. چه اين که خودشان خواهان اين حفظ باشند و يا نباشند، و دين حق را افاضه شان بکند، چه اين که خود آنان خواهان آن باشند و يا نباشند - اين است معناى دعاى آن جناب. و از آن فهميده مى شود که: نتيجه دعا براى بعضى از کسانى است که جهت ايشان دعا شده، هرچند که لفظ دعا عمومى است، وليکن تنها در باره کسانى مستجاب مى شود که خود آنان استعداد و خواهندگى داشته باشند. و اما معاندين و مستکبرانى که از پذيرفتن حق امتناع مى ورزند، دعا در حق ايشان مستجاب نمى شود. و ما به زودى اين معنا را توضيح بيشترى مى دهيم، إن شاء الله. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۰۱ مطلب ديگر اين که: ابراهيم «عليه السلام» در اين دعا براى خود و فرزندانش دعا مى کند و مى گويد: «وَ اجنُبنِى وَ بَنِىَّ أن نَعبُدَ الأصنَام». و معلوم است که کلمه «بَنِىِّ»، تمامى فرزندانى را که از نسل او پديد آيند، شامل شود، و آن ها عبارتند از: دودمان اسماعيل و اسحاق. کلمۀ «ابن» در لغت عرب - همان طور که بر فرزند بلا فصل اطلاق مى شود - بر فرزندان پشت هاى بعدى نيز اطلاق مى شود. همچنان که قرآن کريم، ابراهيم را پدر مردم عرب و يهود زمان رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» خوانده و فرموده است: «مِلَّةَ أبِيکُم إبرَاهِيم». و اطلاق بنى اسرائيل (فرزندان يعقوب)، هم بر يهوديان عصر نزول قرآن - که بسيار است، و شايد در چهل و چند جاى قرآن اطلاق شده باشد - از همين باب است. پس ابراهيم «عليه السلام» در اين آيه دورى از بت پرستى را براى خودش و براى فرزندانش به آن معنا که گذشت، مسألت مى دارد. ممکن هم هست که کسى بگويد از قراين حال و گفتار بر مى آيد که دعا تنها براى فرزندان اسماعيل بوده، که جدشان اسماعيل در حجاز سکونت گرفت، و ديگر شامل حال فرزندان اسحاق نيست. ابراهيم «عليه السلام» بعد از دعاى «وَ اجنُبنِى وَ بَنِىَّ أن نَعبُدَ الأصنَام» افزود: «رَبِّ إنَّهُنَّ أضلَلنَ کَثِيراً مِنَ النّاس»، و با اين جمله در حقيقت خواسته است دعاى خود را تعليل نمايد. و اگر مجددا نداى «رَبِّ» را تکرار کرده، به منظور تحريک رحمت الهى بوده است، و اين را مى رساند که: پروردگارا! اگر من درخواست کردم که مرا و فرزندانم را از پرستش بتها دور بدارى، بدين جهت بود که اين بت ها بسيارى از مردم را گمراه کرده اند. و اگر نسبت گمراه کردن را به بت ها داده، با اين که مشتى سنگ و چوب اند، از جهت ارتباطى است که ميان آنان و اضلال خلق هست. هرچند که ارتباط شعورى نباشد، و لازم هم نيست که هر فعلى را و يا هر اثرى را به چيزى نسبت بدهيم که آن چيز شعور داشته باشد و ارتباط فعل با آن چيز ارتباط شعورى بوده باشد. «فَمَن تَبِعَنِى فَإنَّهُ مِنِّى وَ مَن عَصَانِى فَإنَّکَ غَفُورٌ رَحِيمٌ» - اين جمله تفريع بر جملات قبلى است، و معنايش اين مى شود: حال که بسيارى از مردم را اين بت ها گمراه کرده اند، چون مايه پرستش و پناه بردن مردم به آن ها هستند، و حال که من خود و فرزندان خود را به درگاه تو پناه دادم که تو ما را از عبادت آن ها بر حذر بدارى، لاجرم ما بندگانت به دو طایفه منقسم مى شويم: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۰۲ يکى گمراهان و منحرفان از راه توحيد، و يکى هم آن هايى که خود را به دامن لطف تو انداخته اند، که در حفظ تو از بت پرستى دور باشند. «فَمَن تَبِعَنِى...» - مراد از تبعيت در جمله: «فَمَن تَبِعَنِى فَإنَّهُ مِنِّى»، پيروى هم در اعتقاد و هم در عمل است. و اگر در تفريع خود، تعبير «تَبِعَنِى» را آورد، با اين که «اتبَاع» به معناى پيروى در راه است. و همچنين کلمۀ «اضلال» را به کار برد که آن هم اشاره به راه دارد، بدين منظور است که بفهماند مقصود از «اتباع» صرف پيروى در عقيده و اعتقاد به توحيد نيست، بلکه در راه او سير کردن و سلوک طريقه او که اساسش اعتقاد به وحدانيت خداى سبحان است، و خود را به دامن خداى تعالى انداختن و در معرض او قرار دادن است، تا او، وى را از پرستش بت ها دور بدارد. مؤيد اين مطلب جملۀ «وَ مَن عَصَانِى» است که در مقابل جمله «فَمَن تَبِعَنِى» قرارش داده، چون در جمله مذکور عصيان را به خودش نسبت داده، نه به خدا و نگفته است: «وَ مَن کَفَرَ بِکَ: و هر که به خدایى تو معتقد نباشد»، و نيز نگفته: «وَ مَن عَصَاکَ: و هر که تو را عصيان کند»، همچنان که در جمله اول هم نگفت: «فَمَن آمَنَ بِکَ: هر که به تو ايمان آورد»، و يا «فَمَن أطَاعَکَ: هر که تو را اطاعت کند»، و يا «فَمَن اتقَاکَ: هر کس که از تو بپرهيزد»، و امثال آن. پس معلوم مى شود که مقصود از پيروى او، پيروى از دين و دستورات شرع او است - چه دستورات مربوط به اعتقادات و چه مربوط به اعمال - همچنان که مقصود از عصيان او، ترک سيره و شريعت و دستورات اعتقادى و عملى اوست. کأنّه خواسته است بگويد: هر که در عمل به شريعت من و مشى بر طبق سيره من، مرا پيروى کند، او به من ملحق است و به منزله فرزندان من خواهد بود. و من اى خدا از تو مسألت مى دارم مرا و ايشان را از اين که بت بپرستيم دور بدار. و هر که مرا در عمل به شريعتم نافرمانى کند و يا در بعضى از آن ها عصيان بورزد، چه از فرزندانم باشد و چه غير ايشان، خدايا او را به من ملحق مفرما، و من از تو درخواست نمى کنم که او را هم از شرک دور بدارى، بلکه او را به رحمت و مغفرت خودت مى سپارم. از اين بيان چند نکته معلوم مى شود: يکى اين که جمله «فَمَن تَبِعَنِى فَإنَّهُ مِنِّى وَ مَن عَصَانِى فَإنَّکَ غَفُورٌ رَحِيمٌ»، تفسير جمله قبلى است که عرض مى کرد: «وَ اجنُبنِى وَ بَنِىَّ أن نَعبُدَ الأصنَام». به اين معنا که مراد از فرزندان را که در آيه قبل بود، توسعه و تخصيص مى دهد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۰۳ فرزندان خود را به عموم پيروانش تفسير نموده، و فرزندان واقعى خود را به همان پيروان تخصيص زده و عاصيان ايشان را از فرزندى خود خارج مى کند. و کوتاه سخن: ابراهيم «عليه السلام» پيروان بعدى خود را به خود ملحق مى سازد و عاصيان را هرچند که از فرزندان واقعی اش باشند، به مغفرت و رحمت خدا مى سپارد. قرآن کريم هم اين معنا را در جاى ديگر گوشزد کرده و مى فرمايد: «إنَّ أولَى النَّاسِ بِإبرَاهِيمَ لِلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَ هَذَا النَّبِىُّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا...». اين توسعه و تضييق، و تعميم و تخصيص، از ابراهيم خليل «عليه السلام» نظير مطلبى است که از مجموع گفته هاى او و پروردگارش - بنا به حکايت قرآن کريم - استفاده مى شود که در سوره «بقره» عرض مى کند: «وَ ارزُق أهلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَن آمَنَ مِنهُم بِاللّهِ وَ اليَومَ الآخِرِ قاَلَ وَ مَن کَفَرَ فَأُمَتِّعَهُ قَلیلاً ثُمَّ اضطَرُّهُ إلَى عَذَابِ النَّارِ وَ بِئسَ المَصِير». چون در اين آيه، نخست رزق را براى اهل مکه مسألت مى دارد و سپس همين مسألت خود را به مؤمنان ايشان اختصاص مى دهد، و خداى تعالى در پاسخش، همان درخواست را تعميم داده تا شامل کفار هم بشود. پیروی از ابراهيم «ع»، ملاک انتساب افراد به اوست نکته دومى که ممکن است از کلام ابراهيم «عليه السلام» استفاده شود، اين است که در باره پيروانش عرض کرد از: «من است»، و اما نسبت به آن ها که عصيانش کنند، سکوت کرد. و اين، خود ظهور دارد در اين که خواسته است همه پيروانش را - که تا آخر دهر بيايند - پسرخوانده خود کند، و همه آن هايى را که نافرمانی اش کنند، بيگانه معرفى نمايد، هرچند که از صلب خودش باشند. گو اين که اين احتمال هم هست که خواسته است متابعين خود را پسرخواندۀ خود معرفى نمايد و نسبت به عاصيان خود سکوت کرده، چون سکوت دلالت صريحى بر نفى ندارد. و در صورتى که آيه شريفه بر اين معنا دلالت داشته باشد، اشکالى از جهت عقل وجود ندارد. زيرا لازم نيست که ولادت طبيعى، ملاک در نَسَب از حيث نفى و اثبات باشد، و هيچ امتى را هم سراغ نداريم که در اثبات و نفى نَسَب، تنها به مسأله ولادت طبيعى اکتفاء کنند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۰۴ بلکه تا آن جا که تاريخ نشان مى دهد، لايزال در اين نسبت تصرف نموده، يک جا توسعه و جايى ديگر تضييق مى دهند. همچنان که اسلام را هم مى بينيم که در اين نسبت تصرفاتى کرده، پسر خوانده، زنازاده، فرزند کافر، و مرتد را نفى نموده، و گفته که اينان فرزند نيستند. و در مقابل، رضيع (بچه اى که از زنى ديگر شير خورده) و متولد در بستر زناشویى - هرچند که احتمال خلاف هم داشته باشد - را فرزند خوانده (با اين که رضيع فرزند طبيعى نيست). و همچنين، در کلام مجيدش، پسر نوح را رسما از پسرى نوح نفى کرده و فرموده: «إنَّهُ لَيسَ مِن أهلِکَ إنَّهُ عَمَلٌ غَيرُ صَالِحٍ». سوم اين که: هرچند به طور صريح براى عاصيان خود طلب مغفرت و رحمت نکرد، و تنها در جمله «وَ مَن عَصَانِى فَإنَّکَ غَفُورٌ رَحِيمٌ»، ايشان را در معرض مغفرت خداى قرار داد، وليکن کلامش بدون اشاره به اين جهت نيست که رحمت الهى را جهت ايشان هم خواسته است. آرى، درست است که سيره و طريقه او، آدمى را براى رحمت الهى و محفوظ ماندن از پرستش بت ها آماده مى سازد، ليکن چنان هم نيست که هر کس طريقه او را پيش گيرد، معصوم و هر کس آن را ترک گويد، به کلّى از رحمتش مأيوس شود. چون اين مقدار از گناه مانع شمول رحمت حق نمى شود، هرچند که مقتضى آن هم نيست. اين را هم مى دانيم که مقصود از نافرمانى در جمله: «وَ مَن عَصَانِى»، تنها شرک به خداى تعالى نيست تا با آيه «إنَّ اللهَ لَا يَغفِرُ أن يُشرَکَ بِهِ وَ يَغفِرُ مَا دُونَ ذَلِکَ لِمَن يَشَاءُ» - که درخواست آمرزش از شرک را بى فايده مى داند - منافات داشته باشد. اين حاصل آن نکاتى است که دقت و تدبر در دو آيه کريمه آن را افاده مى کند، و با در نظر داشتن آن، ديگر جايى براى اشکال و جوابى که مفسران در اين دو آيه آورده، باقى نمى ماند، و بلکه اشکالى دور از ذوق سليم مى گردد. آرى، مفسران، دو اشکال در اين دو آيه کرده و جواب هايى از آن ها داده اند، که با در نظر گرفتن چند نکته اى که گفتيم، نه اشکال ها وارد است، و نه جواب ها جواب. اشکال اول اين که: ظاهر جمله: «وَ اجنُبنِى وَ بَنِىَّ أن نَعبُدَ الأصنَام»، اين است که ابراهيم «عليه السلام» مصونيت از پرستش بت ها را، هم براى خود مسألت کرده و هم براى همه فرزندان خود. و اين، خود دعایى است غير مستجاب، زيرا قريش هم جزء فرزندان وى بودند و آنان اهل شرک و بت پرست بودند، و چطور ممکن است پيغمبرى بزرگوار چون ابراهيم خليل «عليه السلام»، دعايى بکند که مى داند غير مستجاب است؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۰۵ و يا چگونه ممکن است خداى سبحان، چنين دعايى را با این که لغو و بى معنا است، از او حکايت بکند، و اصلا آن را رد نفرمايد. با اين که روش قرآن کريم، همواره چنين است که سخن بيهوده و پيشنهادهاى لغو را رد مى کند؟ از اين هم که بگذريم، مگر انبياء معصوم از هر گناه نيستند، و با داشتن چنين مقامى، ديگر چه معنا دارد که مصونيت از کفر و پرستش بت ها را از خدا درخواست نمايد؟ آنگاه از آن جواب داده اند که: مقصود از فرزندانى که مى گوييم دعاى وى در حق آنان مستجاب نشد، فرزندان با واسطه آن جناب است، نه فرزندان خود او. چون دعاى آن جناب در حق فرزندان خودش، يعنى اسحاق و اسماعيل و غير آن دو مستجاب شد. بعضى ديگر هم گفته اند: «مقصود فرزندانى است که در هنگام اين درخواست موجود بوده اند و دعاى وى در حق ايشان مستجاب شد، چون همه آنان موحد بوده اند». بعضى ديگر گفته اند: «چه عيب دارد که منظور از فرزندان را، همه ذرّيه او بگيريم و بگوييم نسبت به بعضى مستجاب شد و نسبت به ديگران نشد». بعضى ديگر، در بت پرستى فرزندان آن جناب توقف کرده اند: يکى گفته: فرزندان مشرک او بت را نمى پرستيدند، بلکه آن ها را شفعاى درگاه خدا مى پنداشتند. بعضى ديگر گفته اند: آن ها «اوثان» را مى پرستيدند، نه «اصنام» را و اين دو با هم فرق دارند. «صنم»، تمثال هاى مجسّم است، و «وثن»، تمثال هاى غير مجسم. بعضى ديگر گفته اند: ايشان بت نمى پرستيدند، بلکه به خاطر اين که دسترسى به خانه کعبه نداشتند، سنگى را نصب مى کردند و مى گفتند: خانه خدا هم از سنگ است، آن وقت دور آن طواف مى کرده اند، و آن سنگ را خانه دوار و قابل انتقال مى ناميدند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۰۶ ولى خواننده محترم به خوبى نسبت به سقوط و بى اعتبارى اين پاسخ ها واقف است. اما پاسخ اول و دوم: براى اين که خلاف ظاهر لفظ آيه است. چون کلمه «بَنِى»، همه فرزندان را شامل است. و اما وجه سوم آن نيز باطل است، زيرا اشکال در اين نبود که چرا دعاى يک پيغمبر و يا بعضى از آن مستجاب نشده، چون ممکن است دعايى بر خلاف حکمت باشد، بلکه اشکال در اين بود که حکايت و نقل گفتارهاى لغو و رد نکردن آن، دور از شأن قرآن کريم است. بقيه وجوهى هم که نقل کرديم، اشکالش اين است که: ملاک گمراهى در عبادت اصنام، مسأله شرکت در عبادت است، و اين عمل در همه فرض هايى که نقل شد، موجود است. يعنى هم پرستش صنم شرک است، و هم پرستش وثن و هم طواف به دور سنگ. بعضى ديگر از اين اشکال که چطور ابراهيم با داشتن مقام عصمت، درخواست دورى از شرک کرده، چنين جواب داده اند که: مقصود ثبات در عصمت و دوام در آن است. بعضى ديگر گفته اند: اين سؤال را از باب هضم نفس (و به اصطلاح فارسى شکسته نفسى) گفته است و خواسته است احتياج خود به فضل او را اظهار بدارد. بعضى ديگر گفته اند: منظور اين بوده که از شرک خفى محفوظ باشد، نه شرک جلى، که با مصونيت انبياء منافات دارد. همه اين وجوه باطل است: اما اولى: براى اين که عصمت همان طور که حدوثا در انبياء لازم است، بقاى آن نيز لازم است، و همان طور که درخواست حدوث آن از انبياء صحيح نيست - چون تحصيل حاصل است - همچنين درخواست بقاى آن نيز صحيح نيست. منشأ اشتباهى که اين آقايان کرده اند، اين است که پنداشته اند فيضى که از ناحيه خداى مفيض به انبياى مستفيض مى رسد، از ملک خدا بيرون مى رود، و انبياء مالک مستقل آن مى شوند و چون مالک مى شوند، ديگر درخواست آن هم از کسى که سابقا مالک بود، ولى فعلا مالک نيست، معنا ندارد. و به عبارتى ديگر: وقتى خداى تعالى حدوث و يا بقاى چيزى را اراده کرد، آن چيز ديگر از آنچه که هست، تغيير نمى پذيرد (و خلاصه از تحت سلطه خدا بيرون رفته) و خود او هم قادر بر تغيير آن نيست، و يا مشيتش بر تغيير آن تعلق نمى گيرد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۰۷ (و العياذ بالله خدا در باره آن، دستبند به دست خود زده است) و اين خطاى بزرگى است. بلکه هر گيرنده فيضى بعد از گرفتن فيض، باز هم به خداى مفيض محتاج است و احتياجش بعد از فيض، عين آن احتياجى است که قبل از فيض داشت. همچنان که ملک نسبت به آن فيض بعد از افاضه هم باقى است، و مالکيتش نسبت به آن بعد از دادن آن، عين آن مالکيتى است که قبل از دادن و افاضه داشت، بدون اين که ذره اى فرق کرده باشد، و قدرت و خواست خداى تعالى در باره آن هميشه على السويه است، هرچند که بعد از افاضه و قضاء حتم، داده خود را پس نگيرد. بنابراين، درخواست بنده مستفيض و سؤال او، اثر و خاصيت احتياج ذاتى او است، نه اثر نداشتن، تا بگويى با داشتن، ديگر سؤال معنا ندارد - دقت فرمائيد - ما در اين معنا مکرر پيرامون اين مسأله بحث هاى مفصلى کرده ايم. و اما اين که بعضى از ايشان در پاسخ از اشکال گفته اند: ابراهيم شکسته نفسى کرده، در جوابشان مى گوييم: شکسته نفسى در غير ضروريات عيبى ندارد، و اما در مسائل ضرورى درست نيست، و مثل اين می ماند که کسى از باب شکسته نفسى بگويد: من انسان نيستم، و مقصودش هم اين نباشد که من انسان کامل نيستم، بلکه اين باشد که من اصلا از افراد اين نوع و اين ماهيت نيستم، و اين دروغ است. و به نظر آقايان که عصمت را براى انبياء از امور ضرورى مى دانند، درخواستش همين حکم را دارد. و اما پاسخ سوم و اين که: منظور از درخواست مزبور مصونيت از شرک خفى بوده. در جوابش مى گوييم: شرک خفى به معناى رکون و توجه به غير خداست که خود داراى مراتبى است، و شديدترين مراتب آن، شرک جلى که ضلالت است، نه بقيه مراتب آن. و ما مى بينيم ابراهيم «عليه السلام» درخواست خود را چنين تعليل نموده که: «إنَّهُنَّ أضلَلنَ... : اين بت ها، بسيارى از مردم را گمراه کرده اند...». از اين جا مى فهميم که درخواستش، مصونيت از شرک جلى و همان شرکى بوده که بسيارى از مردم به خاطر آن گمراه شده اند، نه شرک خفى و صرف رکون و توجه به غير خدا. مگر اين که کسى ادعا کند که مقصود از اصنام، تنها بت ها نيست، بلکه هر چيزی است که جز خدا مورد توجه انسان قرار گيرد و مقصود از عبادت هم، پرستش نيست، بلکه صرف توجه و التفات است، که اين هم ادعايى است بى دليل. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه