تفسیر المیزان

المیزان جلد۱۳ بخش۳

از آن جا عبور داده شدم و به سدرة المنتهى رسيدم. برگ درخت سدر را در آن جا ديدم که مانند گوش فيل بود و ميوه اش همچون کوزه هاى بزرگ، و چون امر الهى آن درخت را فرا گرفت، وضعش تغيير کرد. در نتيجه احدى از خلق خدا قادر نيست که زيبایى آن را توصيف کند. آن جا بود که خداوند به من وحى کرد آنچه را که کرد، و پنجاه نماز بر من واجب کرد تا در هر شبانه روز به جاى آورم. پس فرود آمدم تا به موسى رسيدم. او پرسيد: خدا چه چيز بر امت تو واجب کرد؟ گفتم: پنجاه نماز. گفت: برگرد نزد پروردگارت، چرا که امت تو طاقت اين مقدار را ندارند. آرى، بنى اسرائيل را آزموده و اين تجربه را به دست آوردم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۷ من به درگاه پروردگارم برگشته، به عرض رساندم که به امت من تخفيف ده. خداى تعالى، پنج نماز را تخفيف داد و من نزد موسى برگشتم و گفتم که پنج نماز تخفيف داده شد. گفت: امتت طاقت اين را هم ندارند، برگرد و از پروردگارت درخواست تخفيف کن. مى فرمايد: من همچنان بر مى گشتم و تخفيف مى گرفتم، تا آن که خداى تعالى فرمود: اى محمّد! حال رسيد به پنج نماز، براى هر شبانه روز، و هر نماز، اجر ده نماز را دارد و در نتيجه امتت از پنجاه نماز برخوردار مى شوند، و هر کس که تصميم بگيرد حسنه اى را انجام دهد، اگر نتوانست انجام دهد، يک حسنه به حسابش مى نويسند و اگر انجام داد، ده حسنه به حسابش نوشته مى شود، و از طرفى اگر کسى تصميم گرفت گناهى را مرتکب شود، اما به آن گناه دست نيازيد، چيزى به حسابش نوشته نمى شود، و اگر مرتکب شد، يک سيئه برايش حساب مى شود. اين جا بود که به سوى موسى برگشته و جريان را برايش گفتم. باز موسى گفت که: نزد پروردگارت برگرد و باز تخفيف بگير. گفتم: نه، آن قدر رفتم و برگشتم که ديگر خجالت مى کشم. مؤلف: اين روايت از انس به طرق مختلفى نقل شده. از آن جمله طريق بخارى و مسلم و ابن جرير و ابن مردويه است که از طريق شريک بن عبداللّه بن ابى نمر، از انس روايت کرده و روايتش چنين است که گفت: شبى که رسول خدا را از مسجد کعبه به معراج بردند، سه نفر قبل از اين که به آن جناب وحى بيايد، نزد او آمدند، در حالی که آن جناب در مسجدالحرام خوابیده بود. يکى از آن سه نفر از بقيه پرسيد: کداميک از ايشان است؟ وسطى گفت: بهتر از همه او است. ديگرى گفت: بگيريد بهتر از همه را، و اين جريان در آن شب زياد ادامه نيافت و از نظر آن جناب ناپديد شدند. تا آن که در شبى ديگر آمدند، در حالى که ديدگان آن جناب بسته بود، ولى دلش بيدار بود و مى ديد. (البته اين اختصاص به آن شب و به آن حضرت ندارد. اصولا انبياء چنين هستند که ديدگانشان بسته مى شود، وليکن دل هايشان بيدار است و مى بيند). هيچ سخن نگفتند و او را برداشته، نزد چاه زمزم گذاشتند و از ميان آنان جبرئيل جلو آمد و بين گلو تا آخر سينه آن جناب را شکافته و قسمت سينه و اندرون او را با آب زمزم شستشو داد، تا اين که اندرونش پاکيزه گشت. آنگاه طشتى طلایى پر از ايمان و حکمت آورده و سينه و رگ هاى گردنش را از آن پُر کرد. آنگاه روى هم گذاشته (بهبودش بخشيد) و سپس به آسمان دنيايش عروج داد. (راوى، حديث را طبق حديث قبلى ادامه مى دهد). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۸ مسأله شکافتن سينه و شستشو و پاکيزه کردن آن و پر کردنش از ايمان و حکمت، بيان يک حالت مثالى است که آن جناب مشاهده کرده، نه اين که طشتى مادى و از طلا در کار باشد و همچنان که بعضى ها پنداشته اند، مملو از امرى مادى به نام ايمان و حکمت شود، بلکه همين پُر کردن دل آن جناب از ايمان و حکمت، خود قرينه اى است بر اين که طشت هم امرى معنوى و مثالى بوده. اخبار معراج از اين گونه مشاهدات مثالى و تمثيل هاى روحى پُر است، و اين معنا در عده اى از اخبار معراجيه که از طرق عامه نقل شده، ديده مى شود، و پُر واضح است که هيچ اشکالى هم ندارد. ظاهر اين روايت اين است که معراج پيغمبر «صلى اللّه عليه و آله و سلم» قبل از بعثت بوده که هنوز وحى به او نازل نشده بود. ديگر اين که از آن بر مى آيد که اين پيشامد در خواب بوده، نه در بيدارى. اما اين که قبل از بعثت بوده باشد، احتمالى است که معظم روايات وارده در معراج که شايد از حد شمارش هم بيرون باشد، آن را رد مى کند و علماى اين بحث نيز همه اتفاق نظر دارند بر اين که معراج بعد از بعثت بوده. علاوه بر اين، خود حديث هم با اين احتمال سازگار نيست، و آن را دفع مى کند. زيرا در آن آمده است که در معراج پنجاه نماز و پس از چند نوبت گرفتن تخفيف، به راهنمایى موسى، پنج نماز واجب شده است، و واجب شدن نماز قبل از نبوت چه معنایى دارد؟ پس ناگزير بايد صدر حديث را که داشت قبل از آن که به آن جناب وحى مى آمد، نزد او آمدند، بر اين حمل کنيم که ملائکه شبى قبل از شب بعثت آمدند و آن سخنان را با خود گفتند. آنگاه شب بعد که آن حضرت مبعوث به نبوت شده بود، آمدند و به معراجش بردند. و در روايات ما اماميه آمده است که: آن عده که در شب معراج با آن جناب در مسجد خوابيده بودند، عبارت بودند: از حمزة بن عبد المطلب و جعفر و على، دو فرزند ابوطالب. اما اين که اين واقعه در شب معراج در عالَم خواب اتفاق افتاده: ممکن است - البته بعيد است - بگویيم که مسأله شکافتن سينه و شستشوى اندرون آن حضرت در خواب بوده، ولى پس از آن بيدارش کرده و به معراجش برده اند. ولى انصاف اين است که ظهور اين روايت در اين که تمامى جريانات معراج، در خواب واقع شده، بيشتر است، و روايات بعدى هم دلالت بر آن دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۹ از آن جمله، روايتى است که در الدر المنثور آمده و آن، اين است که: ابن اسحاق و ابن جرير، از معاويه بن ابى سفيان روايت کرده اند که: هر وقت در باره مسأله معراج رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» از معاويه پرسش مى شد، در جواب مى گفت: «رؤياى صادقه از پيش خدا بود». مؤلف: ولى ظاهر آيه کريمه که مى فرمايد: «سُبحَانَ الَّذِى أسرَى بِعَبدِهِ لَيلاً مِنَ المَسجِدِ الحَرَامِ» تا جمله: «لِنُرِيَهُ مِن آيَاتِنَا» اين احتمال و اين گفته معاويه را رد مى کند و همچنين آيات اول سوره «نجم». مثلا در آن آيات، اين جمله است که: «مَا زَاغَ البَصَرُ وَ مَا طَغَى * لَقَد رَآى مِن آيَاتِ رَبِّه الکُبرَى»: چشم منحرف نشد و خطا نکرد، او بزرگترين آيات پروردگار خود را ديد. علاوه بر اين که آيه در مقام منت نهادن است، در عين حال ثناى بر خداى سبحان نيز هست، که چنين پيشامد بى سابقه را پيش آورده و چنين قدرت نمایى عجيبى را انجام داده، و پر واضح است که مسأله «قدرت نمایى» با «خواب ديدن» به هيچوجه سازگار نيست. خلاصه خواب ديدن پيغمبر بى سابقه و قدرت نمایى نيست، چون خواب را همه کس، چه صالح و چه طالح مى بيند و چه بسا فاسق و فاجر خواب هایى مى بينند که بسيار عجيب تر است از خواب هایى که يک مؤمن متقى مى بيند. و اصلا خواب در نظر عامه مردم، بيش از يک نوع تخيل، چيز ديگرى نيست که عامه آن را دليل بر قدرت يا سلطنت بدانند، منتهى اثرى که دارد، اين است که با ديدن آن تفألى بزنند و اميدوار خيرى شوند و يا با ديدن آن تطيّرى بزنند و احتمال پيشامد ناگوارى را بدهند. و نيز در همان کتاب است که ابى اسحاق و ابن جرير، از عايشه روايت کرده اند که گفت: من بدن رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را از بسترم غايب نديدم و در آن شب، خداوند روح او را به معراج برد. مؤلف: همان اشکالى که به روايت قبلى وارد بود، بر اين روايت نيز وارد است. علاوه بر اين، در سقوط اين روايت از درجه اعتبار، همين بس که تمام راويان حديث و تاريخ نويسان اتفاق کلمه دارند بر اين که معراج قبل از هجرت به مدينه واقع شده، و ازدواج رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» با عايشه، بعد از هجرت و در مدينه اتفاق افتاده، آن هم بعد از گذشتن مدتى از هجرت و حتى دو نفر هم از راويان در اين مطلب اختلاف نکرده اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه :۳۰ خود آيه نيز صريح است در اين که معراج آن جناب از مکه و مسجدالحرام بوده. و نيز، در همان کتاب است که ترمذى (وى روايت را حسن دانسته) و طبرانى و ابن مردويه، از ابن مسعود روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: من ابراهيم را در شب معراج ديدم، به من گفت: اى محمّد! از من بر امتت سلام برسان و به ايشان بگو که زمين بهشت، زمين پاکيزه و قابل کشت و زرع و آب آن گواراست، و همه آن دشت هموار است و نهال هایى که مى توانيد بفرستيد، کلمه «سُبحَانَ اللّه وَ الحَمدُ لِلّهِ وَ لَا إلَه إلّا اللّه وَ اللّهُ أکبَر» و کلمۀ «لَا حَولَ وَ لَا قُوَّةَ إلّا بِاللّه» است. پيامبر «ص» از حضرت فاطمه «س»، بوى بهشت استشمام مى کند و نيز در همان کتاب است که طبرانى، از عايشه روايت کرده که گفت: رسول خدا فرمود: وقتى مرا به آسمان بردند، داخل بهشت شدم و به درختى از درختان بهشت رسيدم که زيباتر و سفيد برگ تر و خوش ميوه تر از آن نديده بودم. يک دانه از ميوه هاى آن را چيده و خوردم و همين ميوه نطفه اى شد در صلب من. وقتى به زمين آمدم و با خديجه همبستر شدم، به فاطمه حامله شد و اينک هر وقت مشتاق بوى بهشت مى شوم، فاطمه را مى بويم. و در تفسير قمى، از پدرش، از ابن محبوب، از ابن رئاب، از ابى عبيده، از امام صادق «عليه السلام» روايت آورده که فرمود: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بسيار فاطمه را مى بوسيد. اين کار براى عايشه خوشايند نبود. رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: اى عايشه! وقتى مرا به آسمان بردند، داخل بهشت شدم، جبرئيل مرا به نزديک درخت «طوبى» برد و از ميوه هايش به من داد و من خوردم. خداوند همان ميوه را به صورت نطفه اى در پشتم درآورد - وقتى به زمين هبوط نمودم، با خديجه همبستر شدم، به فاطمه حامله شد، و اينک هيچ وقت او را نمى بوسم، مگر آن که بوى درخت «طوبى» را از او استشمام مى کنم. و در الدر المنثور است که طبرانى، در کتاب اوسط، از ابن عمر روايت کرده که: وقتى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را به معراج بردند، خداوند به او وحى کرد که بايد اذان بگويد. چون نازل شد (به جبرئيل رسيد)، جبرئيل اذان را به او ياد داد. و نيز در همان کتاب آمده است که ابن مردويه، از على «عليه السلام» روايت کرده که: اذان را در شب معراج تعليم رسول خدا کردند، و واجب شد که نماز را بعد از آن بخوانند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۱ شرح اولين نماز پيامبر در شب معراج، در روایت امام کاظم «ع» و در کتاب علل، به سند خود، از اسحاق ابن عمار روايت کرده که گفت: من از حضرت ابى الحسن موسى ابن جعفر پرسيدم: چطور شد که هر يک رکعت نماز داراى يک رکوع و دو سجده شد؟ و با اين که سجده دو تا است، چرا دو رکعت حساب نمى شود؟ فرمود: حال که اين مطلب را سؤال کردى، حواست را جمع کن، تا جوابش را خوب بفهمى. اولين نمازى که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بجا آورد، نمازى بود که در آسمان، در برابر پروردگار متعال و در جلوى عرش خداى عزوجل خواند. و شرحش چنين است که: وقتى آن جناب را به معراج بردند و آن جناب به پاى عرش الهى رسيد، به او خطاب شد: اى محمّد! به چشمه «صاد» نزديک شو و محل هاى سجده خود را بشوى و پاکيزه کن و براى پروردگارت نماز بخوان! رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بدان جا که خدايش دستور داده بود، نزديک شده و وضو گرفت. وضویى طولانى و سير، آنگاه در برابر پروردگار جبّار تبارک و تعالى بايستاد. خداى تعالى دستور داد تا نماز را افتتاح کند. او نيز (با گفتن اللّه اکبر) نماز را شروع کرد. دستور رسيد اى محمّد! بخوان: «بِسمِ اللّهِ الرَّحمَنِ الرَّحِيم * الحَمدُ لِلّهِ رَبِّ العَالَمِين» تا آخر سوره. او چنين کرد. دستورش داد تا به اصطلاح، حَسَب و نَسَب خداى را بخواند و بگويد: «بِسمِ اللّهِ الرَّحمَنِ الرَّحِيم* قُل هُوَ اللّهُ أحَدٌ * اللّهُ الصَّمدُ». در اين جا خداى تعالى، از تلقين بقيه سوره باز ايستاد. رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» گفت: «قُل هُوَ اللّهُ أحَدٌ * اللّهُ الصَّمَدُ». آنگاه خداى تعالى دستورش داد بگويد: «لَم يَلِد وَ لَم يُولَد * وَ لَم يَکُن لَهُ کُفُواً أحَد». باز خداى تعالى، از تلقين بقيه باز ايستاد و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، خودش پس از اتمام سوره گفت: «کَذَلِکَ اللّهُ رَبِّى، کَذَلِکَ اللّهُ رَبِّى». بعد از آن که رسول خدا، اين را بگفت، خداى تعالى دستورش داد که براى پروردگارش رکوع کند. رسول خدا رکوع کرد و دستور داده شد در حال رکوع بگويد: «سُبحَانَ رَبِّىَ العَظِيمِ وَ بِحَمدِهِ». رسول خدا، سه بار اين ذکر را گفت. دستور آمد سر از رکوع بردارد. رسول خدا سر برداشته، در برابر پروردگار متعال ايستاد. دستور آمد که اى محمّد! سجده کن براى پروردگارت. رسول خدا با صورت به سجده افتاد. دستور آمد بگو: «سُبحَانَ رَبِّىَ الأعلَى وَ بِحَمدِهِ». او اين ذکر را هم سه بار تکرار کرد. دستور رسيد بنشيند. رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نشست. جلالت پروردگار جلّ جلاله را متذکر گشته، بى اختيار و بدون اين که دستور داشته باشد، به سجده افتاد و مجددا سه بار تسبيح گفت. خداى تعالى دستور داد برخيزد. آن جناب تمام قامت برخاست، و در برخاستن، آن جلالتى که از پروردگار خود بايد مشاهده کند، نديد. خداى تعالى دستور داد: اى محمّد! بخوان همان طور که در رکعت اول خواندى. آن جناب انجام داده، بعد از آن که يکباره سجده کرد، نشست، باز متذکر جلال پروردگار تبارک و تعالى گشته، بى اختيار به سجده افتاد، بدون اين که دستور داشته باشد. بعد از تسبيح، دستور رسيد که سر بردار، خداوند تو را ثابت قدم کند و گواهى ده که معبودى نيست به غير از خدا، و اين که محمّد، فرستاده خداست و قيامت آمدنى است و شکى در آن نيست و اين که خداوند همه مُردگان را زنده مى کند و بگو: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ کَمَا صَلَّيتَ وَ بَارَکتَ وَ تَرَحَّمتَ عَلَى إبرَاهِيمَ وَ آل إبرَاهِيمَ إنَّکَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ اللَّهُمَّ تَقَبَّل شَفَاعَتَهُ فِى أُمَّتِهِ وَ ارفَع دَرَجَتَهُ». رسول خدا همه اين ها را گفت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۲ خداى تعالى فرمود: اى محمّد! رسول خدا، روى خود به سوى پروردگارش نموده (و از ادب)، سر به زير افکند و گفت: «السَّلَامُ عَلَيکَ». پس خداى جبّار جلّ جلاله، جوابش داد و گفت: «وَ عَلَيکَ السَّلَامُ يَا مُحَمّد»، به نعمت من نيرو بر طاعتم يافتى و به عصمتم، تو را پيغمبر و حبيب خود کردم. امام ابوالحسن «عليه السلام» سپس فرمود: نمازى که خداى تعالى دستور داد، دو رکعت بود و دو سجده داشت، و او، همان طور که برايت گفتم، در هر رکعت، دو سجده به جا آورد و مشاهده عظمت پروردگارش، او را بى اختيار به تکرار سجده واداشت. خداى تعالى هم، همان دو سجده را واجب کرد. پرسيدم: فدايت شوم آن «صاد» که رسول خدا مأمور شد از آن غسل کند، چه بود؟ فرمود: چشمه ای است که از يکى از ارکان عرش مى جوشد و آن را «آب حيات» مى گويند و همان است که خداى تعالى در قرآن، از آن ياد کرده و فرموده: «ص وَ القُرآنِ ذِى الذِّکرِ». و خلاصه دستور اين بود که از آن چشمه وضوبگيرد و قرائت کند و نماز بخواند. مؤلف: در اين معنا، روايت ديگرى نيز هست. روايتى که مى گويد: «معراج»، دو مرتبه صورت گرفته است در کافى، به سند خود، از على بن حمزه روايت کرده که گفت: در حضور حضرت صادق «عليه السلام» بودم که ابوبصير از آن جناب پرسيد: فدايت شوم! رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» را چند نوبت به معراج بردند؟ فرمود: دو نوبت جبرئيل او را در موقعى برد و به او گفت: اين جا باش که در جایى قرار گرفته اى که تاکنون نه فرشته اى بدان راه يافته و نه پيغمبرى. اين جاست که پروردگارت صلات مى گزارد. پرسيد: چگونه صلات مى گزارد؟ گفت: مى گويد: «سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ»، منم پروردگار ملائکه و روح، رحمتم از غضبم پيشى گرفته است. رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» گفت: «عَفوَکَ عَفوَکَ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۳ فرمود: در آن حال، نزديکی اش به پروردگار، همان قدر بوده است که قرآن در باره اش فرموده: «قَابَ قَوسَينِ أو أدنَی». ابوبصير به آن جناب عرض کرد: «قَابَ قَوسَينِ أو أدنَى» يعنى چه؟ فرمود: مابين دستگيره کمان تا سر کمان. سپس فرمود: ميان آن دو حجابى است داراى تلألؤ و به نظرم مى رسد، فرمود: حجابى است از زبرجد. پس رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» از دريچه اى به قدر سوراخ سوزن، عظميى را که جز خدا نمى داند، مشاهده نمود... مؤلف: آيات سوره «نجم» هم، مؤيد اين روايت است که مى گويد: معراج دو بار اتفاق افتاد. «صلواتى» هم که در اين روايت بود، ظاهرا بايد درست باشد. چون معناى صلوات در لغت به معنى ميل و انعطاف است. و ميل و انعطاف از خداى سبحان (به طورى که گفته شد)، «رحمت» و از عبد «دعا» است. گفتارى هم که جبرئيل از خداى تعالى در صلواتش نقل کرد که مى فرمايد: «رحمت من از غضبم پيشى گرفته»، خود مؤيد اين معنا است. و نيز به همين جهت بود که جبرئيل، آن جناب را در آن موقف نگاه داشت، موقفى که خود او گفت هيچ فرشته و پيغمبرى بدان جا راه نيافته است، و لازمه اين وصفى که براى آن موقف کرده، اين است که: موقف مذکور، واسطه اى ميان خلق و خالق و آخرين حدّى از کمال بوده که ممکن است يک انسان بدان جا برسد. پس حد نامبرده، همان حدّى است که رحمت الهى در آن ظهور کرده، و از آن جا به مادون و پایين تر افاضه مى شود، و به همين جهت در آن جا باز داشته شد که رحمت خداى را (به خود و به مادون خود) ببيند. خلاصه آنچه در روايات پیرامون معراج آمده است و در مجمع البيان، خلاصه آنچه را که از روايات استفاده مى شود، چنين آورده است که: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: جبرئيل در موقعى که من در مکه بودم، نزد من آمد و گفت: اى محمّد! برخيز و من برخاسته، با او به طرف درب به راه افتادم و ديدم که ميکائيل و اسرافيل نيز با او آمده اند. جبرئيل براق را - که حيوانى بزرگتر از الاغ و کوچکتر از قاطر بود و صورتى چون گونه انسان و دُمى چون دم گاو و يالى چون يال اسب و پاهایى چون پاهاى شتر داشت - حاضر کرد، بر پشت آن جلى بهشتى بود و دو بال از قسمت ران هايش بر آمده بود. گامش به اندازه اى بود که چشمش کار مى کرد. جبرئيل خطاب به من گفت سوار شو. من سوار شدم و به راه افتادم تا به بيت المقدس رسيدم. آنگاه داستان را نقل کرده تا رسيده به اين جا که وقتى به بيت المقدس رسيدم، فرشتگانى از آسمان فرود آمده، از ناحيه ربّ العزّه به من بشارت دادند و احترام کردند و من در آن جا به نماز ايستادم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۴ و در بعضى از روايات اين باب آمده است که: ابراهيم هم در ميان خيل انبياء مرا بشارت داد. آنگاه از وصف موسى و عيسى گفت و فرمود: سپس جبرئيل دست مرا گرفته، بالاى صخره برد و در آن جا نشانيد که ناگهان نردبان و معراجى ديدم که هرگز به زيبایى و جمال آن نديده بودم. پس به آسمان بالا صعود داده شدم و عجائب و ملکوتش را ديدم. ملائکه آن جا به من سلام کردند، آنگاه جبرئيل مرا به آسمان دوم برد، در آن جا عيسى بن مريم و يحيى بن زکريا را ملاقات کردم. سپس، به آسمان سوم عروجم داد. در آن جا يوسف را ديدم، مرا به آسمان چهارم بالا برد. در آن جا ادريس را ديدم، به آسمان پنجم برد. در آن جا هارون را ديدم، به آسمان ششم بالا برد. در آن جا خلق کثيرى ديدم که موج مى زدند. سپس به آسمان هفتم عروج داد. در آن جا خلقى و فرشتگانى ديدم. و در حديث ابوهريره آمده است که در آسمان ششم، موسى را و در آسمان هفتم ابراهيم را ديدم. آنگاه فرمود: از آسمان هفتم هم گذشته، به اعلى علّيين رفتيم و اعلى عليّين را وصف نموده، و در آخر فرمود: پروردگارم با من سخن گفت و من با پروردگارم سخن گفتم. بهشت و دوزخ را ديدم و عرش سدرة المنتهى را نظاره کردم و سپس به مکه باز گشتم. همين که صبح شد، داستان را براى مردم شرح دادم. ابوجهل و مشرکان مرا تکذيب کردند. مطعم بن عدى گفت: تو چنين مى پندارى که در يک شب، دو ماه راه را پيموده اى، من شهادت مى دهم بر اين که تو از دروغگويانى. راويان حديث اضافه کرده اند که قريش گفتند: بگو ببينم در اين سفر چه چيزها ديدى؟ رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: به کاروان فلان قبيله برخوردم و ديدم که شترى گم کرده، دنبالش مى گشتند و در کاروانشان ظرف بزرگى از آب بود. از آب نوشيدم و روى ظرف را پوشاندم. شما مى توانيد از ايشان بپرسيد که آيا آب را در قدح ديدند، يا نه. قريش گفتند: اين يک نشانه. سپس فرمود: به کاروان فلان قبيله برخوردم و ديدم که شتر فلانى فرار کرده و دستش شکسته بود، شما از ايشان بپرسيد. گفتند: اين دو نشانه. آنگاه پرسيدند: از کاروان ما چه خبر دارى؟ فرمود: کاروان شما را در تنعيم ديدم. آنگاه از جزئيات بارها و وضع کاروان براى آنان مطالبى گفت و فرمود: پيشاپيش کاروان شترى خاکسترى رنگ در حرکت بود که دو فزاره بر دوش داشت، در موقع طلوع خورشيد پيدايشان مى شود. گفتند: اين هم نشانه اى ديگر. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۵ در تفسير عياشى، از هشام بن حکم، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» در آن شب که به معراج رفت، هم نماز عشاء را در مکه خواند و هم نماز صبح را. مؤلف: و در پاره اى از اخبار آمده که آن جناب نماز مغرب را در مسجدالحرام خواند و بعد از آن برنامه معراجش شروع شد و ميان اين دو روايت منافاتى نيست. همچنان که ميان نماز خواندنش قبل از معراج و واجب شدن نماز در شب معراج منافاتى نيست. چرا که نماز قبل از معراج واجب شده بود، وليکن جزئيات آن که چند رکعت است تا آن روز معلوم نشده بود. باقى مى ماند اين اشکال که در روايات بسيارى آمده که آن جناب از روز اول بعثتش نماز مى خواند، همچنان که در سوره «علق» که اولين سوره است، فرموده: «أرَأيتَ الَّذِى يَنهَى عَبداً إذَا صَلَّى: هيچ يادت هست آن کسى را که نهى مى کرد بنده اى را که نماز مى خواند». رواياتى هم آمده که: آن جناب قبل از اعلام دعوتش تا مدتى با على «عليه السلام» و خديجه نماز مى خواند. دو روایت درباره نحوه تعيين رکعات نماز و در کافى، از عامرى، از حضرت ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: بعد از آن که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» معراج رفت، در مراجعت ده رکعت نماز به جا آورد، هر د ورکعت به يک سلام، و چون حسن و حسين «عليهما السلام» متولد شدند، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» به شکرانه خدا هفت رکعت ديگر زياد کرد و خداوند هم عمل او را امضاء فرمود، و اگر در نماز صبح چيزى اضافه نکرد، براى اين بود که در هنگام فجر، ملائکه شب مى رفتند و ملائکه روز مى آمدند. و چون خداوند دستورش داد تا در مسافرت نمازهايش بشکند، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» همه را دو رکعتى کرد، مگر مغرب را که از آن چيزى کم نکرد. در نتيجه شش رکعت را بر امتش تخفيف داد. و احکام سهو هم، تنها مربوط به رکعت هايى است که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» اضافه کرد، و اگر کسى در اصل واجب، يعنى در دو رکعت اول شک کند، بايد نماز را از سر بگيرد. مرحوم صدوق، در کتاب فقيه، به سند خود، از سعيد بن مسيب روايت کرده که: «وى، از على بن الحسين «عليهما السلام» پرسيده است، چه وقت نماز بدين طريق که امروز واجب است، بر مسلمانان واجب شد؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۶ فرمود: در مدينه و بعد از ظهور اسلام و قوت گرفتن آن، که خداوند جهاد را بر مسلمانان واجب نمود. آنگاه رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» هفت رکعت به آن اضافه کرد. دو رکعت در نماز ظهر و دو رکعت در عصر و يک رکعت در مغرب و دو رکعت در عشاء و نماز صبح را به حال خود به همان دو رکعتى که در مکه واجب شده بود، باقى گذارد...». درجه رفيع آرايشگر خانواده فرعون نزد خدا و در الدر المنثور است که احمد و نسائى و بزار و طبرانى و ابن مردويه و بيهقى (در کتاب دلائل)، به سند صحيح، از ابن عباس روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: وقتى مرا به معراج بردند، بویى پاکيزه از پيش رويم گذشت. به جبرئيل گفتم: اين بوى خوش از کجا است؟ گفت: بوى مشاطه و آرايشگر خانواده فرعون بود. چرا که او روزى مشغول شانه زدن به گيسوان دختر فرعون بود که شانه از دستش افتاد و گفت: بسم اللّه. دختر فرعون گفت: مقصودت نام پدر من است؟ گفت: خير، مقصودم پروردگار خودم و پروردگار تو و پدرت مى باشد. پرسيد: مگر تو غير از پدر من، پروردگار ديگرى دارى؟ گفت: آرى. پرسيد: به پدرم بگويم؟ گفت: بگو! دختر فرعون نزد پدرش رفته و جريان را براى او نقل کرد. فرعون، آرايشگر و دخترش را احضار کرد و پرسيد: آيا غير از من پروردگار ديگرى دارى؟ گفت: آرى، پروردگار من و تو، خدايى است که در آسمان ها است. فرعون دستور داد مجسمه گاوى که از مس بود، گداخته کردند و آن زن بيچاره و بچه هايش را در آن افکندند. همين که خواستند زن را در آن مس گداخته بيندازند، گفت: من درخواستى از تو دارم. پرسيد: چيست؟ گفت: حاجتم اين است که وقتى مرا و فرزندانم را سوزاندى، استخوان هاى ما را جمع آورى نموده و دفن کنى...! فرعون قبول کرد و گفت: اين کار را مى کنم، زيرا تو به گردن ما حق دارى. آنگاه آنان را به نوبت در آن مس گداخته انداختند، تا در آخر خواستند که طفل شيرخوارش را بسوزانند. مادرش فريادى کشيد. طفل گفت: اى مادر! پيش بيا و عقب نرو، که تو بر حقى. سرانجام او و فرزندانش در آن مجسمه مسى سوختند. ابن عباس اضافه کرده است که: چهار نفر در کودکى به زبان آمده اند. يکى همين کودک است، دومى آن شاهدى بود که به بيگناهى يوسف شهادت داد و سومى طفل شيرخوار در داستان جريح، و چهارمى عيسى بن مريم «عليهما السلام» مى باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۷ مؤلف: اين روايت به طرز ديگرى از ابن عباس، از ابى بن کعب، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت شده است. و نيز در الدر المنثور است که ابن مردويه، از انس روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: شبى که مرا به معراج بردند، از جمعيتى عبور دادند که لب هايشان را با قيچى هاى آتشى مى بريدند و دوباره جايش سبز مى شد. از جبرئيل پرسيدم: اين ها کيانند؟ گفت: اين ها خطيب هایى از امت تواند که به مردم چيزى مى گويند که خود عمل نمى کنند. مؤلف: و اين نوع تمثلات برزخى، که نتايج اعمال و عذاب هاى آماده شده براى هر يک را مجسم مى سازد - در اخبار معراجيه بسيار است، که پاره اى از آن ها در روايات گذشته از نظر خوانندگان گذشت. اقوال مختلف درباره زمان و مکان معراج و اين که جسمانى بوده، يا روحانى اين را هم بايد دانست که آنچه که ما از اخبار معراج نقل کرديم، فقط مختصرى از آن بود، و گرنه اخبار در اين زمينه بسيار زياد است، که به حدّ تواتر مى رسد و جمع کثيرى از صحابه، مانند مالک و شداد بن اويس و على بن ابی طالب «عليه السلام» و ابوسعيد خدرى و ابوهريره و عبداللّه بن مسعود و عمر بن خطاب و عبداللّه بن عمر و عبداللّه بن عباس و اُبَى ابن کعب و سمرة بن جندب و بريده و صهيب بن سنان و حذيفة بن يمان و سهل بن سعد و ابوايّوب انصارى و جابر بن عبداللّه و ابو الحمراء و ابوالدرداء و عروه و أمّ هانى و أمّ سلمه و عايشه و اسماء، دختر ابى بکر، همگى آن را از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده اند، و جمع بسيارى از راويان شيعه، از امامان اهل بيت «عليهم السلام» نقل نموده اند. از دانشمندان اسلامى هم همه آن هایى که کلامشان مورد اعتنا است، اتفاق دارند بر اين که معراج در مکه معظمه و قبل از هجرت به مدينه اتفاق افتاده است، همچنان که خود آيه مورد بحث هم آن را افاده مى کند و مى فرمايد: «سُبحَانَ الَّذِى أسرَى بِعَبدِهِ لَيلاً مِنَ المَسجِدِ الحَرَام إلَى المَسجِدِ الأقصَى...: منزّه است آن خداِیى که بنده خود را شبانه از مسجدالحرام به مسجد اقصى برد...». و بسيارى از روايات هم که داستان گفتگوى آن جناب را با قريش نقل مى کند، بر اين معنى دلالت دارد. زيرا از مجموع آن ها هم بر مى آيد که رسول خدا جريان شب گذشته خود را براى قريش نقل نموده و آنان انکار نموده اند. رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم) به عنوان نشانه، عدد ستون هاى مسجد اقصى را برايشان گفت، و جزئياتى که در راه و از کاروان هاى بين راه مشاهده کرده بود، نقل کرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۸ و اما در اين که معراج در چه سالى اتفاق افتاده، اختلاف است: بعضى گفته اند: سال دوم بعثت بوده و اين قول را به ابن عباس نسبت داده اند. بعضى ديگر از آن جمله صاحب خرائج، از على «عليه السلام» نقل کرده که وى فرمود: در سال سوم بعثت اتفاق افتاده، بعضى آن را در سال پنجم و يا ششم دانسته اند، بعضى ده سال و سه ماه بعد از بعثت و بعضى دوازده سال بعد از بعثت و بعضى يک سال و پنج ماه قبل از هجرت و بعضى يک سال و سه ماه قبل از هجرت و بعضى شش ماه قبل از آن دانسته اند. هرچه بوده، بحث در آن و تتبع در سال و ماه و روز آن، آن قدرها اهميت ندارد. علاوه بر اين مستند و دليلى هم که بتوان بر آن اعتماد کرد، در دست نيست، لذا از اين بحث صرف نظر مى نمابيم. چيزى که بايد خاطرنشان ساخت، اين است که روايات وارده از امامان اهل بيت، معراج را در دو نوبت مى دانند. و از آيات سوره «نجم» هم همين معنا استفاده مى شود. زيرا در آن جا دارد: «وَ لَقَد رَآهُ نَزلَةً أُخرَى: به تحقيق آن را دفعه ديگرى بديد» تا آخر، که انشاء اللّه به تفسير آن سوره به زودى خواهيد رسيد. و بنابراين جزئياتى که در باره معراج در روايات وارد شده و با هم سازگارى ندارند. ممکن است يک دسته آن ها مربوط به معراج اول و يک دسته ديگر راجع به معراج دوم بوده و پاره اى ديگر مشاهداتى باشد که آن حضرت در هر دو معراج مشاهده کرده است. آنگاه در محل وقوع اين حادثه نيز اختلاف ديگرى کرده اند. بعضى گفته اند: از شعب ابی طالب به معراج رفتند، بعضى ديگر محل آن را خانه امّ هانى دانسته، که پاره اى از روايات هم بر آن دلالت دارد. آنگاه آيه شريفه مورد بحث را که ابتداى آن را مسجدالحرام دانسته، چنين تأويل مى کنند که مقصود از آن تمامى حرم است که آن را مجازا مسجدالحرام ناميده. بعضى ديگر گفته اند: از مسجد الحرام بوده. چون آيه بر آن دلالت دارد و دليل ديگرى که بتواند آيه را تأويل کند، در دست نيست. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه