المیزان جلد۱۳ بخش۷
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۷۸
آرى، آن روزى را که مجرمان دارند، پيشوايانشان نيز دارند. چرا که هر کس که سنّت بدى را باب کند، تا زمانى که در دنيا عاملى به آن سنّت زشت وجود دارد، صاحب سنّت نيز، همۀ آن وزر را خواهد داشت. همان ها که در دنيا مى گفتند اين کار را بکن، مسؤوليتش به گردن من، بايد در قيامت گناه ايشان را به گردن بگيرند.
اما همه اين ها، وزر امامت و پيشوايى باطل و رواج دادن سنّت هاى بد است، نه عين آن وِزرى را که مرتکب گناه دارد، تا لازمه به گردن گرفتن سنّت گزاران اين باشد که خود مرتکبان سنّت باطل، وِزرى نداشته باشند، و به فرض هم که عين آن باشد، معنايش اين است که در يک گناه، دو کس معذّب شود.
توضيح اين که فرمود: «وَ مَا کُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتّى نَبعَثَ رَسُولاً»
«وَ مَا کُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتّى نَبْعَثَ رَسُولاً»:
از ظاهر سياقى که در اين آيه و آيات قبل و بعد دارد، بر مى آيد که مراد از «تَعذِيب»، تعذيب دنيوى و عقوبت استيصال باشد، و مؤيد اين احتمال، سياق نفى در «مَا کُنَّا مُعَذِّبِينَ» است.
زيرا فرق است در اين که گفته شود: «لَسنَا مُعَذِّبِينَ» يا «لَا نُعَذِّبُ»، يا «لَن نُعَذِّب»، و يا اين که گفته شود: «مَا کُنَّا مُعَذِّبِينَ»، که در سه تعبير اول، تنها نفى عذاب را مى رساند، و در تعبير چهارم، استمرار نفى آن در گذشته را افاده مى کند، و مى فهماند که سنت الهى جارى در امت هاى گذشته بر اين بوده است که هيچ امتى را عذاب نمى کرد، مگر بعد از آن که رسولى به سويشان مى فرستاد و ايشان را از عذاب خدا مى ترساند.
کلمۀ «رسول» نيز مؤيد اين احتمال است. چون مى توانست از آن مبعوث به «نبى» تعبير کند، و بفرمايد: «حَتّى نَبعَثَ نَبِيّاً»، و اگر در نظر خواننده مانده باشد که در جلد دوم اين کتاب در فرق ميان «رسول» و «نبى» گفتيم که «رسالت» منصب خاصى است الهى که مستلزم حکم فصل در امت است، و گفتيم که حکم فصل عبارت است از: عذاب استيصال و يا تمتع و بهره مندى از زندگى تا مدتى معين.
همچنان که قرآن فرموده: «وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإذَا جَاءَ رَسُولُهُم قُضِىَ بَينَهُم بِالقِسطِ وَ هُم لَا يُظلَمُون». و نيز فرموده: «قَالَت رُسُلُهُم أفِى اللّهِ شَکٌّ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَ الأرضِ يَدعُوکُم لِيَغفِرَ لَکُم مِن ذُنُوبِکُم وَ يُؤخِّرُکُم إلَى أجَلٍ مُسَمًّى»، به خلاف نبوت، زيرا نبوت منصبى نيست که مستلزم چنين لوازمى باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۷۹
پس اين که در آيه مورد بحث، تعبير به «رسول» کرده، خود مؤيّد اين است که مراد از «تعذيب»، تعذيب دنيوى است، نه اخروى و مطلق تعذيب.
پس اين که فرمود: «وَ مَا کُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبعَثَ رَسُولاً»، به منزله دفع توهّمى است که ممکن است از کسى سر بزند، و از آيات سابق که مى فرمود: «اثر اعمال به صاحبش بر مى گردد، و صالحان را به اجر کبير و طالحان را به عذاب اليم نويد مى داد»، چنين برداشت کند که آثار گناهان (چه آثار سوء دنيوى آن ها و چه اخرويشان)، به هيچ وجه از صاحبانش جدا شدنى نبوده و هيچ قيد و شرطى در لحوق آن ها به صاحبانشان نيست.
در اين آيه، خداوند از چنين احتمالى پاسخ داده که خدا به رحمت واسعه و عنايت کامله اش، يک عذاب را که همان عذاب استيصال دنيوى باشد، مقيّد به قيدى کرده و آن، اين است که: «بعد از بعث رسول و انذار او» باشد، هرچند مى توانست اين قيد را نياورد، وليکن به خاطر رحمت و رأفتش به زبان پيامبر بندگانش را تا نهايت درجه، موعظه نموده و حجت را بعد از تمام شدنش کاملتر مى کند، آن وقت اگر باز هم به گمراهى خود ادامه دادند، عذاب را مى فرستد. بنابراين، جملۀ «مَا کُنَّا مُعَذِّبِينَ»، معنايش «واقع نشدن» آن است، نه «جايز نبودن» آن.
بنابراين، آيه شريفه همان طور که ملاحظه مى شود، در مقام اين نيست که حکم عقل را که مى گويد: «عقاب بدون بيان جايز نيست» امضاء کند، بلکه کاشف از اقتضایى است که عنايت و رحمت خداوندى دارد، و آن، اين است که هيچ قومى را (هر چند مستحق عذاب باشند)، به عذاب استيصال دچار نکند، مگر بعد از آن که رسولى به سويشان گسيل دارد تا حجت را بر ايشان مؤکّد و تمامتر نموده و با بيان هايى پى در پى گوشزدشان کند.
و اما «نبوت»، مقامى است که به وسيله آن تکاليف بر بندگان ابلاغ مى شود و شرايع دين بيان مى گردد. به همين جهت مؤاخذه الهى و يا مغفرتش در حق افراد استقرار مى يابد و مشخص مى گردد که چه کسى مستحق ثواب و چه کسى مستوجب عقاب اخروى است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه :۸۰
البته اين هم تنها در مسائلى است که (مانند فروع دين) حق و باطل آن، جز از طريق نبوت به دست نمى آيد، و اما اصولى که عقل آدمى آن را درک مى کند، و مسائلى که (مانند توحيد و نبوت و معاد) که از ضروريات عقل است، در آن ها هيچ حاجتى به نبوت و رسالت نيست، بلکه عقل، خودش به تنهايى پذيرندگان آن ها را مستحق ثواب و منکران آن ها را مستوجب عقاب مى داند.
و خلاصه اين که:
اصول دين، آن مسائلى است که عقل به طور مستقل آن ها را بيان مى کند و قبول فروع دين، که دعوت پيامبران متضمن آن است، فرع بر اصول دين است، و تماميت حجت الهى در باره آن ها، منوط به بيان نبى و رسول نيست. چون حجيت بيان نبى و رسول، خود از همان مسائل عقلى است، و اگر حجت الهى هم منوط بر آن باشد، دور لازم مى آيد، که خلاصه اش: «موقوف بودن حجيت مسائل عقلى بر حجيت بيان نبى و رسول و موقوف بودن حجيت بيان نبى و رسول بر حجيت مسائل عقلى» است، بلکه در اين گونه مسائل همين که عقل دليلى قاطع يافت حجت تمام شده، و مؤاخذه الهى صحيح خواهد شد.
آرى، در فروع دين احتياجى به بيان نبى هست، و حجت خدا تمام نمى شود و مؤاخذه اش در آخرت استقرار نمى يابد، مگر به بيان نبى، و صرف حکم عقل در آن کافى نبوده و حجت را تمام نمى کند.
و ما در مباحث نبوت، در جلد دوم اين کتاب، و در ذيل داستان هاى نوح، در جلد دهم آن، و در مواردى ديگر، به طور مفصل در اين مسأله بحث کرديم.
اين راجع به مؤاخذه اخروى، و اما در باره مؤاخذه دنيوى و عذاب استيصال، اين که ما گفتيم: خداوند، نخست رسولى را براى مردم گسيل مى دارد تا مردم را انذار کند و در صورتى که زير بار نرفتند، برايشان عذاب مى فرستد، نه از اين نظر که حکم عقل چنين است، و عقل عذاب قبل از بعث رسول را محال مى داند، بلکه صرفا بدين جهت است که خداوند سبحان، چنين عنايت کرده است که قبل از بعث رسول، عذاب نفرستد.
مفسران در معناى آيه، مشاجره هاى طولانى دارند، که چون بيشتر آن ها از غرض بحث تفسيرى به دور است، لذا به ايرادش نپرداختيم، وشايد هم آنچه ما گفتيم، با گفته آنان وفق ندهد. به هر حال، حق براى پيروى و اطاعت سزاوارتر است، تا گفته اين و آن.
«وَ إِذَا أَرَدْنَا أَن نُهْلِک قَرْيَةً أَمَرْنَا مُترَفِيهَا فَفَسقُوا فِيهَا فَحَقَّ عَلَيهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيراً»:
راغب در مفردات گفته است که: کلمۀ «ترفه» به معناى توسعه دادن در نعمت است. وقتى گفته مى شود: «أترَفَ فُلَانٌ: فلانى مترف است»، معنايش اين است که فلانى نعمتش از حد گذشته است - تا آن جا که مى گويد - مراد از «مُترَفِين» در جملۀ «أمَرنَا مُترَفِيهَا»، همان کسانی اند که آيه: «فَأمَّا الإنسَانُ إذَا مَا ابتَلَاهُ رَبُّهُ فَأکرَمَهُ وَ نَعّمَهُ: خدا وقتى انسان را آزمايش کند، او را اکرام نموده، غرق در نعمتش مى سازد»، وصفشان مى کند.
و صاحب مجمع البيان گفته است: «ترفه»، به معناى نعمت است.
ابن عرفه، در معناى آن گفته: «مُترف»، کسى را گويند که افسارش را رها کرده باشند و هرچه دلش خواست، بکند و جلويش را نگيرند. و نيز در معناى «تَدمِير» گفته است: اين کلمه به معناى هلاک کردن است و مشتق از «دمار» مى باشد.
و معناى جمله: «وَ إذَا أرَدنَا أن نُهلِکَ قَريَةً»، اين است که: وقتى زمان هلاک کردن قومى نزديک شد، چنين و چنان مى کنيم. و اين تعبير، از قبيل اين است که مى گويند: وقتى فلانى مى خواست بميرد، چنين و چنان گفت، و آسمان وقتى مى خواست، ببارد فلان جور شد، که در همه اين ها، معنا اين است که: «وقتى نزديک شد بميرد و يا ببارد».
چون پر واضح است که هيچ کس به حقيقت معناى اراده، اراده مردن نمى کند، و آسمان هم اراده باريدن ندارد. در قرآن هم آمده: «فَوَجَدَا فِيهَا جِدَاراً يُرِيدُ أن يَنقَضَّ». پس در همه اين موارد، «اراده»، به معناى نزديک شدن وقت عمل است.
ممکن هم هست مراد از آن، اراده فعليه باشد. چون حقيقت اراده عبارت است از: توافق اسبابى که مقتضى مراد و مساعد با وقوع آن است و اين معنا، نزديک به همان معنايى است که خاطرنشان ساختيم. چون برگشت آن به تحقق اسبابى است که اقتضاى هلاکت ايشان را دارد، و آن، عبارت از کفران ايشان به نعمت و طغيان به معصيت است. همچنان که فرموده: «لَئِن شَکَرتُم لَأزِيدَنَّکُم وَ لَئِن کَفَرتُم إنَّ عَذَابِى لَشَدِيدٌ». و نيز فرموده: «الَّذِينَ طَغَوا فِى البِلَاد * فَأکثَرُوا فِيهَا الفَسَادَ * فَصَبَّ عَلَيهِم رَبُّکَ سَوطَ عَذَابٍ * إنَّ رَبَّکَ لَبِالمِرصَادِ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۸۲
وجوهی که مفسران، در توجيه امر خدا در آیه: «أمَرنَا مُترَفِيهَا فَفَسَقُوا فِيهَا» گفته اند
و اين که فرمود: «ما به مترفين آن قوم دستور داديم تا در آن قريه ها فسق و فجور کنند»، با اين که از کلام خداى تعالى اين معنا را مى دانيم که هرگز امر تشريعى به فسق و فجور نکرده و بلکه صريحا فرموده: «قُل إنَّ اللّهَ لَا يَأمُرُ بِالفَحشَاء». لذا مى فهميم که اين امر، امر تشريعى نبوده.
و اما تعلق نگرفتن امر تکوينى، به معصيت، از آن جهت که معصيت است، نيز واضح است، بلکه واضح تر از امر تشريعى است. زيرا اگر خداوند امر تکوينى به عملى کند، آن عمل، ضرورى شده و ديگر متعلق به اختيار کسى نمى شود. و وقتى عملى اختيارى انسان نشد، انجامش معصيت نيست. همچنان که قرآن کريم، در معناى امر تکوينى خداوند فرموده است: «إذَا أرَادَ شَيئاً أن يَقُولَ لَهُ کُن فَيَکُونُ».
بنابراين اگر متعلق امر، در جمله «أمَرنَا» اطاعت باشد، امر به معناى حقيقى، يعنى امر تشريعى خواهد بود. يعنى امرى که با زبان پيغمبرشان به ايشان ابلاغ شده. پيامبرى که مبعوث شدنش براى انذار ايشان به عذاب خدا، در صورت مخالفت امر او بوده است، و قبلا هم اشاره کرديم که اصولا اين شأن، يعنى انذار مردم از مختصات فرستادگان خداست.
پس قوم هر پيغمبرى، اگر مخالفت کنند و از امر پروردگارشان فسق بورزند، قول عذاب برايشان محقق مى شود. يعنى مبتلا به عذاب و هلاکت مى گردند.
و اگر متعلق امر در جمله مورد بحث، فسق و معصيت باشد، مقصود از امر اين خواهد بود که ما نعمت را برايشان افاضه نموده و بر سبيل املاء و استدراج فراوانش کرديم، تا بدين وسيله دسترسی شان به فسق بيشتر گشته و فسق را از حد بگذرانند و قول بر آنان محقق گردد تا عذاب نازل شود.
اين دو وجه بود که با هر يک از آن ها، جملۀ «أمَرنَا...» را مى توان توجيه نمود.
اما وجه اول از دو جهت بعيد است. يکى اين که خلاف ظاهر است. چون ظاهر اين که مى گویيم: «دستورش دادم و او، چنين و چنان کرد»، اين است که دستور به عين همان عملى که او کرده، صادر شده است. و در آيه مورد بحث هم، ظاهر اين است که امر به خود فسق تعلق گرفته باشد، نه به طاعت.
دوم اين که: تا همه اهل يک شهر فسق نورزند، بلاى عمومى نازل نمى شود، و با اين حال، وجهى نيست که امر تنها متوجه مترفين شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۸۳
زمخشرى در توجيه اين امر گفته است:
«امر» در اين جا، حتما امرى است مجازى. زيرا وقتى امر حقيقى مى بود که به ايشان فرموده باشد: «افسقُوا: فسق بورزيد»، و چون چنين امرى معقول و ممکن نيست، لاجرم امر مجازى خواهد بود. و اما وجه مجازيت آن، اين است که از آن جایى که خداوند نعمت را بر آنان بسيار کرده و وسيله پيروى شهوات را بر ايشان فراهم نموده. پس گويى که ايشان مأموريت داشته اند که نعمت هاى خدا را در اين کار صرف کنند.
ولى حقيقتش اين است که خداوند نعمت را براى اين ارزانی شان داشت که شکرگزارى نموده و در راه خير صرف کنند، و متمکن از احسان و نيکى باشند، همچنان که ايشان را صحيح و سالم و نيرومند آفريد و متمکن در خير و شرّشان کرد، و از ايشان خواست تا خير را بر شر و اطاعت را بر معصيت مقدم بدارند، ولى ايشان فسق و فجور را مقدم داشتند، و چون دست و دامن بدان بيالودند «قول»، که همان کلمه عذاب باشد، بر ايشان استقرار يافت، و نابودشان کرد.
و اگر بگويى که چرا آيه را چنين معنا نکنيم که «ما ايشان را به اطاعت امر کرديم و ايشان فسق ورزيدند»؟
در جواب مى گویيم: بدين جهت نمى توانيم، که چنين معنا کردن، مستلزم حذف چيزى است که در آيه دليل و قرينه اى بر آن نيست و چنين حذفى جايز نمى باشد. چه رسد به حذف چيزى که دليل بر خلاف آن هست.
به خلاف اين که مأمورٌ به، که حذف شده، همان فسق باشد که کلمه «فَسَقُوا» بر آن دلالت دارد، و اين گونه تعبير بسيار است. مثلا گفته مى شود: امرش کردم، پس ايستاد. يا دستورش دادم، خواند، که غير از اين، از آن فهميده نمى شود که مأمورٌ بِه، حذف شده. در اولى ايستادن و در دومى همان قرائت است، و اگر چيز ديگرى در تقدير بگيريم، در حقيقت از شنونده خود علم غيب توقع کرده ايم.
البته اين معنا را در مثل «او را دستور دادم نافرمانيم کرد»، و يا «او را امر کردم، امرم را امتثال نکرد» نمى گویيم. زيرا هيچ عاقلى مأمور خود را، به نافرمانى امر نمى کند، و چون محال است چنين معنايى مورد نظر گوينده باشد، از اين جهت کلام گوينده هم دلالت بر آن ندارد، بلکه صاحب چنين کلامى، منظورش اين است که من اصلا مأمور ندارم و خطم را نمى خوانند. من فلانى را امر کردم، ولى او اطاعتم نکرد. مثل اين که بعضى از سفيهان و ديوانگان بدون اين که مأمورى داشته باشند، امر و نهى مى کنند.
خواهى گفت: با اين که مى دانيم خداوند امر به فحشاء نمى کند و همواره به خير و عدالت امر مى کند، چرا همين معنا قرينه بر اين نباشد که مقصود از جملۀ «أمَرنَا...»، اين باشد که ما مترفين آن قريه ها را، امر به خير کرديم، ولى ايشان عصيان ورزيدند؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۸۱
در جواب مى گوييم: اين حرف صحيح نيست. زيرا تقدير گرفتن کلمه «بِخَيرٍ»، تقدير گرفتن چيزی است که ظاهر عبارت «فَسَقُوا» مخالف آن است. بنابراين، جز همان راه که گفتيم که بايد کلام مورد بحث را، حمل بر مجاز کرد، چاره ديگرى نداريم.
و اين کلام در توجيه جمله مورد بحث و اين که چگونه فسق مأمورٌ بِه شده است، حرف خوبى است، وليکن آن طور که ايشان ادعا کرده اند که آيه شريفه صريح در اين معنا است و احتمال ديگرى وجود ندارد، صحيح نيست.
همان طور که آن وجه محتمل است، بيان ما نيز محتمل است. چرا صحيح نباشد که بگویيم: در جمله «امرش کردم، پس نافرمانى کرد»، به قرينه اين که «عصيان»، منافى با «امر» است، مأمورٌ بِه «اطاعت» بوده و تقدير چنين باشد که: «من او را به اطاعت امر کردم، ولى او فسق ورزيد». چون فسق، همان عصيان و خروج از زىّ بندگى است.
و يا چرا صحيح نباشد بگویيم که: فعل «أمَرنَا» در آيه شريفه، در لازمه معناى خود استعمال شده، و معناى آن اين است که امر ما، متوجه مترفين شد، و ايشان در آن فسق ورزيدند.
بنابراين، انصاف اين است که هم توجيه ما محتمل است، و هم توجيه زمخشرى، و هيچ يک هم اشکالى ندارد. جز اين که توجيه ما، صرف احتمال نيست، بلکه بهره اى از ظهور نيز دارد.
بعضى ديگر از اين سؤال که چرا امر فقط متوجه مترفين شده، چنين پاسخ داده اند که: «چون ايشان رؤسا و زمامداران قوم بوده اند، و ديگران از ايشان پيروى مى کردند، و معلوم است که حکم، تابع حکم متبوع او است»، ولى اين جواب بى اشکال نيست.
بعضى ديگر گفته اند: جملۀ «أمَرنَا...»، صفت قريه است، نه جواب کلمۀ «إذَا»، و جواب کلمه مزبور حذف شده است. همچنان که در آيه «حَتَّى إذَا جَاؤُهَا وَ فُتِحَت أبوَابُهَا وَ قَالَ لَهُم خَزَنَتُهَا» حذف شده، و جهت حذف آن، اين بوده که حاجتى به ذکرش نبوده، و کلام بر آن دلالت مى کرد.
عده اى ديگر گفته اند که: «در آيه، تقديم و تأخير به کار رفته و تقديرش چنين است: «وَ إذَا أمَرنَا مُترَفِى قَريَةٍ فَفَسَقُوا فِيهَا أرَدنَا أن نُهلِکَهَا: و چون مترفين هر شهرى را امر کنيم و ايشان در امر ما فسق بورزند، اراده مى کنيم هلاکشان سازيم». چون اراده هلاکت قبل از آن که جهتش محقق شود، معنا ندارد»، اين وجه مانند وجه قبلی اش، سخيف و بى اساس است.
همه اين توجيهات بر تقديری است که آيه را به قرائت معروف که جملۀ «أمَرنَا» را با همزه و بعد از آن ميم بدون تشديد قرائت نموده اند، قرائت کنيم و آن را از ماده «أمر» که به معناى طلبيدن است، بدانيم، ولى چه بسا که آن را به معناى اکثار دانسته اند، و گفته اند معنايش اين است که مال و اولاد مترفين را زياد کرديم، و ايشان در آن شهر فساد راه انداختند.
و بعضى ديگر آن را به صورت «أمرنا» قرائت کرده، و به على «عليه السلام» و به عاصم و ابن کثير و نافع و غير ايشان نسبتش داده اند که از ماده «إيمار»، و به معناى زياد کردن مال و نسل است.
بعضى ديگر آن را به صورت «أمَّرنَا» با تشديد ميم از مصدر «تأمير» به معناى توليت و عهده دارى امارت قرائت کرده، و به امام على و امام حسن و امام باقر «عليهم السلام»، و به ابن عباس و زيد بن على و غير ايشان نسبتش داده اند.
«وَ کَمْ أَهْلَکْنَا مِنَ الْقُرُونِ مِن بَعْدِ نُوحٍ وَ کَفَى بِرَبِّک بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرَا بَصِيراً»:
در مفردات گفته است: کلمۀ «قرن»، به معناى مردمى است که در يک زمان زندگى کنند و از جهت عصر و زمان مشترک باشند، و جمع آن «قُرُون» مى آيد، همچنان که در قرآن فرمود: «وَ لَقَد أهلَکنَا مِنَ القُرُونِ»، و نيز فرموده: «کَم أهلَکنَا مِنَ القُرُونِ»، و معناى آيه روشن است که مى خواهد مطلب گذشته در آيه قبل را تثبيت نموده و با اشاره به قرون گذشته هلاک شده، بفهماند که هلاک ساختن اهل قريه ها و ديارها، يکى از سنت جاريه خداوندى است.
و اين آيه خالى از إشعار به اين معنا نيست که سنّت هلاک ساختن از زمان نوح در ميان قرون بشرى شروع شده است، و همين طور هم هست. قبلا هم در تفسير آيه: «کَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةٍ فَبَعَثَ اللّهُ النَّبِيِّينَ»، در جلد دوم اين کتاب گفتيم که جامعه انسانى، قبل از زمان نوح «عليه السلام»، يک جامعه ساده فطرى بوده است و بشر، جز آنچه را که به فطرت خود مى يافته، درک نمى کرده است و بعد از آمدن نوح بود که اختلافات در ميان بشر پيدا شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۸۶
«مَّن کانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشاءُ لِمَن نُّرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ جَهَنَّمَ يَصلَاهَا مَذْمُوماً مَّدْحُوراً»:
کلمه «عَاجِلَة»، صفت است براى موصوفى که حذف شده و بعيد نيست که موصوفش حيات (زندگى) باشد. به قرينه اين که مقابل آن را در آيه بعد، آخرت آورده است.
بعضى هم گفته اند که: مراد از «عَاجِلَة»، نعمت هاى عاجله است. بعضى نيز گفته اند که: متاع دنياى عاجل است.
و مفردات در معناى «يَصلَيهَا» گفته است که اصل اين کلمه «صَلى»، و به معناى گيراندن آتش است. آنگاه از خليل نقل کرده که گفته است: معناى «صلى الکافر النّار»، اين است که کافر حرارت آتش را چشيد. و به همين معنا است جملۀ «يَصلَونَهَا فَبِئسَ المَصِير»، و بعضى گفته اند: «صلى النّار»، به معناى «داخل آتش گشت» مى باشد، و «اصلى النّار»، يعنى: «ديگرى را در آتش انداخت»، همچنان که در قرآن کريم آمده است: «فَسَوفَ نُصلِيهِ نَاراً».
و در مجمع البيان گفته: «مَدحُور» از ماده «دَحر»، به معناى دور کردن است. و «مدحور»، يعنى مطرود و دور شده. اين که گفته مى شود: «اللَّهُمَّ ادحِر عَنَّا الشَّيطَانَ»، يعنى: خدايا! شيطان را از ما دور کن.
مراد از «خواستن عاجلة»، در آيه: «مَن کَانَ يُرِيدُ العَاجِلَة عَجَّلنَا لَهُ فِيهَا...»
خداوند متعال بعد از آن که سنت خود را در تعذيب دنيوى، پس از دعوت رسالت، بيان نمود و متذکر شد که همواره امت هاى انسانى را به سوى ايمان و عمل صالح راهنمایى مى کند، و در آخر اگر به فساد و إفساد پرداختند، رسولى مى فرستد، و اگر باز هم طغيان و فسق ورزيدند، به عذاب دسته جمعيشان مبتلامى سازد، اينک در اين آيه، به بيان سنّتش در عذاب اخروى و ثواب آن مى پردازد، در يک آيه بعد، عذاب اخروى را و در آيه بعد از آن، ملاک ثواب اخروى را و در آيه اى ديگر، خلاصه گفتار و اصل کلّى در اين باب را بيان مى فرمايد.
پس اين که فرمود: «مَن کَانَ يُرِيدُ العَاجِلَة»، معنايش اين است که هر کس حيات عاجله، يعنى زندگى دنيا را بخواهد، يعنى متاعى را از دنيا طلب کند که نفس از آن ملتذذ و قلب بدان علاقمند است، و تعلّق قلب به حيات عاجله و طلب آن، وقتى تعلق و دنيا طلبى است که فقط حيات عاجله را بخواهد. اما اگر دنيا را از اين نظر بخواهد که وسيله نيل به سعادت اخروى است، اين در حقيقت دنيا طلبى نيست، بلکه اراده آخرت و عقبا طلبى است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۸۷
از آن جا که به آخرت نمى توان رسيد، مگر از راه دنيا. لذا به هر انسانى که اين راه را طى کند، نمى شود گفت دنيا طلب، مگر آن که از آخرت اعراض نموده و به کلّى آن را فراموش کند و در نتيجه، اراده و حواسش خالص براى دنيا شود. همچنان که کلمۀ «کَانَ» در جملۀ «مَن کَانَ يُرِيدُ»، که استمرار را افاده مى کند، نيز اين معنا را مى رساند.
آرى، طالب دنيا کسى است که معتقد به زندگى ديگرى غير اين زندگى دنيا نباشد، و در نتيجه اعتقاد به نبوت و توحيد را لغو بپندارد. زيرا که اگر اعتقاد به معاد نباشد، ديگر ايمان به خدا و فرستادگان او و تديّن به دين اثرى نخواهد داشت.
همچنان که خداى تعالى فرمود: «فََأعرِض عََن مَن تَوَلَّى عَن ذِکرِنَا وَ لَم يُرِد إلّا الحَيَوةَ الدُّنيَا ذَلِکَ مَبلَغُهُم مِنَ العِلمِ إنَّ رَبَّکَ هُوَ أعلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِيلِهِ».
و اين که فرمود: «عَجَّلنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ لِمَن نُرِيدُ»، معنايش اين است که: ما هم آنچه را که او مى خواهد، فورا به او مى دهيم. البته نه هر قدر که او مى خواهد، بلکه هر قدر که ما بخواهيم. پس امر به دست ما است، نه به اختيار او، و اثر هرچه هست، در اراده ما است، نه در اراده او.
تازه اين روش را در باره همه دنياطلبان اعمال نمى کنيم، بلکه در حق هر کس که خواستيم، به کار مى بنديم. پس اراده اشخاص از هيچ جهت حاکم بر اراده ما نيست، و اين تنها اراده ما است که در ايشان حکومت مى کند.
و چون اراده فعلى خداى عزّوجلّ نسبت به هر چيز عبارت است از فراهم شدن اسباب خارجى و رسيدن آن به حد عليّت تامّه، لذا بايد گفت که آيه شريفه دلالت بر اين دارد که هر انسان دنيا طلب از دنيا آن مقدارى که اسباب اقتضاء کند، و عواملى که خداوند در عالَم به جريان انداخته و به تقدير خود هر کدام را اثرى داده، مساعدت نمايد، رزق مى خورد.
پس دنيا طلب، جز به قسمتى از خواسته هايش نمى رسد و فقط به پاره اى از آنچه که مى خواهد و به زبان تکوين مسئلت مى نمايد، نائل مى شود، ليکن جز آن مقدار که خداوند اسباب را به سويش جريان بيندازد، نائل نمى گردد. «وَ اللّهُ مِن وَرَائِهم مُحِيطٌ».
خداى سبحان، اين حقيقت را در آيه اى ديگر، به زبانى ديگر بيان کرده و فرمود: «وَ لَولَا أن يَکُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً لَجَعلنَا لِمَن يَکفُرُ بِالرَّحمَنِ لِبُيُوتِهِم سُقُفاً مِن فِضَّةٍ وَ مَعَارِجَ عَلَيهَا يَظهَرُونَ * وَ لِبُيُوتِهِم أبوَاباً وَ سُرُراً عَلَيهَا يَتَّکئُونَ * وَ زُخرُفاً وَ إن کُلُّ ذَلِکَ لَمَّا مَتَاعُ الحَيوةِ الدُّنيَا».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۸۸
يعنى اگر نبود يکنواخت زندگى کردن مردم، و اين که همه محکوم به قانون اسباب و علل اند، و در اين قانون فرقى ميان مؤمن و کافر نيست و هر يک از اين دو فريق به عوامل غنا و ثروت مصادف شود، ثروتمند گشته و هر يک به عوامل مخالف آن برخورد کند، فقير مى شود، چه مؤمن و چه کافر، ما کفار را به مزيد نعمت هاى دنيوى اختصاص مى داديم. چون نعمت هاى دنيوى در نزد ما و در بازار آخرت ارج و قيمتى ندارد.
اين بود معنايى که ما براى «اراده عاجله» کرديم.
بعضى ديگر گفته اند: مقصود از خواستن عاجله، اين است که انسان هرچه مى کند، مقصودش طلب دنيا باشد، نه آخرت. چنين کسى در آخرت از پاداش نيک اعمالش بى بهره است، وليکن اين قيدى است که آيه را بدون دليل، مقيد بدان کرده اند.
و بعيد نيست اين معنى را از آيه: «مَن کَانَ يُرِيدُ الحَيَوةَ الدُّنيَا وَ زِينَتَهَا نُوَفَّ إلَيهِم أعمَالَهُم فِيهَا وَ هُم فِيهَا لَا يُبخَسُون أُولَئِکَ الَّذِينَ لَيسَ لَهُم فِى الآخِرَةِ إلّا النَّار» گرفته باشد. غافل از اين که اين آيه با آيه مورد بحث، دو غرض مختلف را دنبال مى کنند.
به اين صورت که: آيه مورد بحث، در مقام بيان اين معنا است که «طالب دنيا از سعى و کوشش، جز همان دنيا بهره نمى برد»، و آيه سوره «هود» در اين مقام است که بفهماند «انسان جز عملش، بهره ديگرى ندارد». يعنى: اگر طالب دنيا باشد، همان دنيا را به او مى رسانند، و فرق ميان اين دو غرض، روشن و واضح است. (دقت بفرمایيد).
و معناى جملۀ «ثُمَّ جَعَلنَا لَهُ جَهَنَّمَ يَصلَيهَا مَذمُوماً مَدحُوراً» اين است که: ما جهنّم را جزاى او در آخرت قرار داديم تا حرارت آن را بچشد، آن هم در حالى که مذموم و دور از رحمت باشد.
و اين دو قيد، يعنى قيد «مذموم» و «دورى از رحمت»، مى فهماند که وى «مخصوص به جهنم» و «محروم از مغفرت و رحمت» است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۸۹
و اين آيه، هر چند که وضعيت دنياطلبان و غافلان از آخرت را بيان مى کند، وليکن بايد بدانيم که مراتب دنيا طلبى و انکار آخرت مختلف است. يکى، هم از ناحيه زبان چنين است و هم از ناحيه عمل. و ديگرى، در مرحله عمل چنين است، هرچند لسانا به نشئۀ آخرت گواهى مى دهد. جملۀ «وَ لَلآخِرَةُ أکبَرُ دَرَجَاتٍ...» که به زودى مى آيد، نيز اين اختلاف را تصديق مى کند.
«وَ مَنْ أَرَادَ الاَخِرَةَ وَ سَعَى لهََا سَعْيَهَا وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئک کانَ سَعْيُهُم مَّشکُوراً»:
راغب مى گويد: «سعى»، به معناى راه رفتن به سرعت است. البته نه به آن حدّى که دويدن شمرده شود، و در حديث، در هر کار (چه خير و چه شر) استعمال مى شود.
در باره جملۀ «وَ مَن أرَادَ الآخِرَةَ»، بيان ما همان است که در جملۀ «مَن کَانَ يُرِيدُ العَاجِلَة» گذشت. اشکال ما هم به کلام مفسرى که گفته است: «معناى اين که فرموده: «وَ مَن أرَادَ الآخِرَة»، اين است که آن کس که با عمل خود آخرت را طالب باشد»، همان اشکالى است که در گفتار مفسّر در معناى جملۀ «مَن أرَادَ العَاجِلَة» گذشت.
اعمال آدمى، اسباب سعادت یا شقاوت او، در آخرت هستند
حرف «لام» در جملۀ «وَ سَعَى لَهَا سَعيَهَا» براى اختصاص است و همچنين اضافۀ «سَعى» به «ضمير آخرت»، اختصاص را مى رساند و چنين معنا مى دهد که: «هر که کوشش کند و مجدّانه کوشش کند و کوششى کند که مختص به آخرت است».
و از اين معنا چنين استفاده مى شود که «سَعى» براى آخرت، بايد طورى باشد که لايق به آن باشد. مثل اين که کمال جدّيت را در حُسن عمل به خرج دهد و حُسن عمل را هم از عقل قطعى و يا حجّت شرعى گرفته باشد.
و معناى جملۀ «وَ هُوَ مُؤمِنٌ»، اين است که اين سعى را در حالى کند که ايمان به خدا داشته باشد، و اين خود مستلزم توحيد و ايمان به نبوت و معاد است. زيرا کسى که اعتراف به يکى از اين سه اصل نداشته باشد، خداى سبحان، او را در کلام مجيدش، مؤمن به خود نمى داند، و آيات قرآنى در اين باره بسيار است.
به فرض اين که از آيات مذکور هم که چشم پوشى کنيم، تقييد به جملۀ «وَ هُوَ مُؤمِنٌ» براى رساندن اين معنا کافى است. زيرا کسى که آخرت بخواهد و کارهاى مخصوص به آن را مجدّانه انجام دهد، قطعا ايمان به خدا و به وراى دنيا دارد.
و اگر تقييد مذکور به منظور رساندن صحت ايمان، که خود مستلزم اعتقاد به توحيد و نبوت است نبود، هيچ وجه ديگرى براى آن متصوّر نمى شد. پس تنها تقييد به ايمان، به ساير آيات قرآنى در اين باره کمک مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه :۹۰
و معناى جملۀ «فَأُولَئِکَ کَانَ سَعيُهُم مَشکُوراً» اين است که خداوند عمل چنين کسانى را به بهترين وجه قبول نموده و کوشش آنان را مى ستايد، و ستايش خدا در برابر عمل بنده، عبارت است از تفضّل او بر بنده اش.
رده:تفسیر المیزان