المیزان جلد۱۳ بخش۱۱
و اگر اقدام بر عمل، بر طبق حجت علمى که اقدام را واجب کند، اقدام و پيروى علم نبود، آيه شريفه از دلالت بر مدلول خود به کلّى قاصر بود. براى اين که ما مفاد خود آيه را با يک دليل علمى درک مى کنيم، که خود آن، ظنّى بيش نيست، و آن ظهور لفظى است که بيش از ظنّ و گمان را نمى رساند، وليکن دليل قطعى داريم بر اين که پيروى اين ظنّ واجب است. و آن دليل قطعى، عبارت است از: «بناى عقلا بر حجيت ظهور».
پس اگر پيروى از علم تنها به آن معنا بود که در هر مسأله، خود انسان علم پيدا کند، پيروى ما از ظاهر آيه پيروى علم نبود. زيرا يقين نداريم که مقصود واقعى از آن، همان معنایى است که از ظاهرش استفاده مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۱۲۸
احتمال مى دهيم شايد مقصود واقعى آيه، غير از معناى ظاهرش باشد، و خود آيه مى گويد: «پيروى از ظنّ و گمان نکن»، پس بايد از آيه پيروى نکنيم که در اين صورت خود آيه، ناقض و مخالف خودش خواهد بود.
ردّ اشکالاتى به آيه شریفه، که مى گويد عمل به اين آيه، خود متابعت از ظنّ است!
و از همين جا صحيح نبودن قول بعضى از مفسران مانند «رازى»، مشخص مى شود که گفته اند: «عمل به ظنّ در فروع بسيار زياد است، و بعد از تخصيص زدن آيه به مواردى که متابعت جایز است، جز موارد انگشت شمارى از پيروى ظنّ غير معتبر باقى نمى ماند و چنين عامى نسبت به موارد باقى مانده، بيش از ظنّ افاده نمى کند، و حال آن که خودش از پيروى ظنّ نهى کرده».
و دليل صحيح نبودن آن، اين است که:
اين آيه، بدون هيچ ترديدى دلالت بر «عدم جواز پيروى از غير علم» دارد. چيزى که هست، مواردى از عمل به ظنّ - که به قول ايشان بسيار هم زياد است - از آن جایى که با دليل علمى تجويز شده، در حقيقت استثناء نشده و عمل کردن در آن موارد، عمل به آن دليل هاى علمى است. پس آيه شريفه، هيچ تخصيص نخورده، تا عام مخصص باشد.
و به فرض هم که تسليم شويم و بگویيم همين هم تخصيص و استثناء است، تازه نتيجه مى گيريم که عمل کردن به عام در مابقى افراد که در تحت عام باقى مانده، عمل به حجت عقلائيه است و با عام غير مخصص هيچ تفاوتى ندارد.
نظير اين اشکال، اشکال ديگرى نيز در آيه شريفه به نظر مى رسد، و آن، اين است که:
طريق و راه رسيدن به مقصد و فهم مراد از آيه، همان ظهور آن است و بس، و ظهور هم، طريقى است ظنّى. پس اگر آيه دلالت کند بر حرمت پيروى از غير علم، مسلما دلالت خواهد کرد بر حرمت عمل و اخذ به ظهور خودش.
وليکن قبلا هم گفتيم که عمل به ظهور، هر چند خودش ظنّى است، ولى همين عمل به ظنّ، پيروى از حجتى است علمى و عقلایى. به اين معنا که بناى عقلا بر اين است که ظنّ ظهور را حجت بدانند. پس پيروى آن، پيروى غير علم نيست.
«إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤَادَ کُلُّ أُولَئکَ کانَ عَنْهُ مَسئُولاً»:
اين قسمت از آيه، علت نهى «پيروى از غير علم» را بيان مى کند و آنچه که بر حسب ظاهر به چشم مى خورد و به ذهن انسان تبادر دارد، اين است که:
ضمير در «کَانَ» و در «عَنهُ»، هر دو به کلمه «کُلّ» بر مى گردد. کلمۀ «عَنهُ»، نائب فاعل است براى اسم مفعول (مَسئُولاً)، که به گفته زمخشرى در «کشّاف»، بر آن مقدم شده است. و يا آن که قائم مقام نايب فاعل است، و کلمۀ «أُولَئِکَ»، اشاره است به گوش و چشم و قلب.
و اگر با اين کلمه که مخصوص اشاره به صاحبان عقل است، به آن ها اشاره کرده، از اين جهت بوده که در اين لحاظ که لحاظ «مسؤولٌ عَنه» واقع شدن آن ها است، به منزله عقلا اعتبار مى شوند، و نظایر آن در قرآن کريم بسيار است، که اشاره و يا موصول مخصوص صاحبان عقل در موردى که فاقد عقل است، به کار رفته باشد.
ولى بعضى ها گفته اند که: اصلا قبول نداريم کلمۀ «أُولَئِکَ»، مخصوص صاحبان عقل باشد. براى اين که در کلمات اساتيد زبان عرب ديده شده که در غير ذوى العقول هم به کار رفته است. مثلا «جرير» شاعر گفته:
«ذمّ المَنَازِل بَعدَ مَنزِلَةِ اللِّوَى * وَ العَيشُ بَعدَ أُولَئِکَ الأيَّام»
يعنى: «نکوهيده شد منزل ها بعد از منزل لواى معهود، و نيز نکوهيده و سرزنش گشت زندگى بعد از آن چند روز».
بنابراين ادّعا، «مسؤول» و سؤال شده، خود «گوش»، «چشم» و «قلب» خواهد بود، که از خود آن ها پرسش مى شود، و آن ها هم، به نفع و يا ضرر آدمى شهادت مى دهند. همچنان که خود قرآن فرمود: «وَ تُکَلِّمُنَا أيدِيهِم وَ تَشهَدُ أرجُلُهُم بِمَا کَانُوا يَکسِبُونَ».
بعضى ديگر، چنين به نظرشان رسيده که: ضمير «عَنهُ» به «کُلّ» برگشته و بقيه ضميرها به «متابعت کنندۀ غير علم» (که سياق بر آن دلالت دارد) برگشته است. در نتيجه، مسؤول همان «متابعت کننده» باشد، که از او مى پرسند که: چشم و گوش و فوآدش را چگونه استعمال کرد و در چه کارهایى به کار برد.
و بنابر اين معنا، در آيه شريفه التفات و توجهى از خطاب به غيبت به کار رفته و مى بايد گفته شود: «کُنتَ عَنهُ مَسئُولاً»، و به هر حال معناى بعيدى است.
تعليل نهى از پيروى از غير علم به آیه: «إنّ السَّمعَ وَ البَصَرَ وَ الفُؤادَ کُلُّ أُولَئِکَ کَانَ عَنهُ مَسؤُولاً»
و معناى صحيح همان است که ما از نظر خواننده گذرانديم، و حاصلش اين است که:
از چيزهایى که به آن ها علم ندارى، دنباله روی نکن. زيرا خداى سبحان، به زودى از «گوش و چشم و فؤاد»، که وسائل تحصيل علم اند، بازخواست مى فرمايد. و حاصل تعليل، آن طور که با مورد بسازد، اين است که:
گوش و چشم و فوآد، نعمت هایى هستند که خداوند ارزانى داشته است تا انسان به وسيله آن ها، حق را از باطل تميز داده و خود را به واقع برساند، و به وسيله آن ها، اعتقاد و عمل حق تحصيل نمايد، و به زودى از يک يک آن ها بازخواست مى شود که آيا در آنچه که کار بستى، علمى به دست آوردى يا نه. و اگر به دست آوردى، پيروى هم کردى، يا خير؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه :۱۳۰
مثلا از گوش مى پرسند: آيا آنچه شنيدى از معلوم ها و يقين ها بود، يا هر کس، هر چه گفت، گوش دادى؟
و از چشم مى پرسند: آيا آنچه تماشا مى کردى، واضح و يقينى بود، يا خير؟
و از قلب مى پرسند: آنچه که انديشيدى و يا بدان حکم کردى، به آن يقين داشتى، يا نه؟
گوش و چشم و قلب، ناگزيرند که حق را اعتراف نمايند، و اين اعضاء هم ناگزيرند حق را بگويند، و به آنچه که واقع شده گواهى دهند.
بنابراين، بر هر فردى لازم است که از پيروى کردن غير علم بپرهيزد. زيرا اعضاء و ابزارى که وسيله تحصيل علم اند، به زودى عليه آدمى گواهى مى دهند، و مى پرسند: آيا چشم و گوش و قلب را در علم پيروى کردى، يا در غير علم؟ اگر در غير علم پيروى کردى، چرا کردى؟ و آدمى در آن روز، عذر موجهى نخواهد داشت.
و برگشت اين معنا، به اين است که بگویيم:
«لَا تَقفُ مَا لَيسَ لَکَ بِهِ عِلمٌ فَإنَّهُ مَحفُوظٌ عَلَيکَ فِى سَمعِکَ وَ بَصَرِکَ وَ فُؤادکَ: پيروى مکن چيزى را که علم به صحتش ندارى. زيرا گوش و چشم و دل تو، عليه تو شهادت خواهند داد».
و بنابراين، آيه شريفه در معناى آيه: «حَتّى إذَا مَا جَاؤُهَا شَهِدَ عَلَيهِم سَمعُهُم وَ أبصَارُهُم وَ جُلُودُهُم بِمَا کَانُوا يَعمَلُونَ... * وَ مَا کُنتُم تَستَتِرُونَ أن يَشهَدَ عَلَيکُم سَمعُکُم وَ لَا أبصَارُکُم وَ لَا جُلُودُکُم وَلَکِن ظَنَنتُم أنَّ اللّهَ لَا يَعلَمُ کَثِيراً مِمَّا تَعمَلُونَ * وَ ذَلِکُم ظَنُّکُمُ الَّذِى ظَنَنتُم بِرَبِّکُم أردَيکُم فَأصبَحتُم مِنَ الخَاسِرِين» خواهد بود.
با اين تفاوت که آيه مورد بحث، «فُواد» را هم اضافه کرده، و جزو گواهان عليه آدمى معرفى نموده. چون «فُؤاد»، همان است که انسان هرچه را درک مى کند، به وسيله آن درک مى کند و اين، از عجيب ترين مطالبى است که انسان از آيات راجع به محشر استفاده مى کند که خداى تعالى، نفس انسانى انسان را مورد بازخواست قرار دهد، و از او از آنچه که در زندگى دنيا درک نموده، بپرسد، و او، عليه انسان که همان خود اوست، شهادت دهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۱۳۱
پس کاملا روشن شد که: آيه شريفه، از اقدام بر هر امرى که علم به آن نداريم، نهى مى فرمايد. چه اين که اعتقاد ما جهل باشد و يا عملى باشد که نسبت به جواز آن و وجه صحتش جاهل باشد. و چه اين که ترتيب اثر به گفته اى داده، که به درستى آن گفتار علم نداشته باشد.
آن وقت ذيل آيه، مطلب را چنين تعليل نموده که:
چون خداوند تعالى، از گوش و چشم و قلب پرسش مى کند، در اين جا جاى سؤالى باقى مى ماند که چطور پرسش از اين اعضاء را منحصر به صورتى کرده که آدمى دنبال غير علم را بگيرد و حال آن که از آيه شريفه: «اليَومَ نَختِمُ عَلَى أفوَاهِهِم وَ تُکَلِّمُنَا أيدِيهِم وَ تَشهَدُ أرجُلُهُم بِمَا کَانُوا يَکسِبُون» بر مى آيد که: اعضاء و جوارح آدمى، همه به زبان مى آيند. چه در آن عقايد و اعمالى که پيروى از علم شده باشد، و چه در آن ها که پيروى غير علم شده باشد.
در پاسخ مى گویيم: علت اعم آوردن براى تقليل يک امرى اخص ضرر ندارد، و در آيه مورد بحث مى خواهد بفرمايد: گوش و چشم و فوآد، تنها در صورت پيروى غير علم مورد بازخواست قرار مى گيرند.
و در مجمع البيان، در معناى جملۀ «وَ لَا تَقفُ مَا لَيسَ لَکَ بِهِ عِلمٌ» گفته است:
يعنى چيزى را که نشنيدى، به دروغ نگو شنيدم، و چيزى را که نديده اى، مگو ديده ام، و چيزى را که علم ندارى، مگو اطلاع دارم. (نقل از ابن عباس و قتاده). و بعضى گفته اند: يعنى دنبال سر ديگران حرفى نزن، وقتى اشخاص از نزد شما مى گذرند، بدگویی شان مکن. (نقل از حسن). و بعضى گفته اند: يعنى شهادت دروغ مده. (نقل از محمّد بن حنفيه).
ليکن مطلب اين است که آيه شريفه، عام است و شامل هر گفتار و يا کردار و يا تصميمى که بدون علم باشد، مى شود. گویى اين که خداى سبحان فرموده است: «هيچ حرفى مزن، مگر اين که علم داشته باشى که زدنش جایز است، و هيچ عملى انجام مده، مگر آن که علم داشته باشى که انجام آن جایز است، و هيچ عقيده اى را معتقد مشو، مگر بعد از آن که يقين کنى که اعتقاد به آن جايز است».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۱۳۲
مؤلف: ليکن اين حرف اشکال دارد. زيرا عموميتش، بيش از مفاد آيه است. آيه از پيروى چيزى نهى مى کند که بدان علم نداشته باشيم، نه اين که پيروى از هر گفتار و کردار و اعتقاد را نهى کرده باشد، مگر تنها در صورتى که علم به آن داشته باشيم، و معلوم است که دومى، اعم از اولى است.
و اما آن معانى و وجوهى که در آغاز کلام خود، از ابن عباس و قتاده نقل کرد، جا داشت آن را در تفسير «إنَّ السَّمعَ وَ البَصَرَ وَ الفُؤاد...» نقل کند، نه در تفسير «لَا تَقفُ مَا لَيسَ لَکَ بِهِ عِلمٌ»، که معلل است، تا به پاره اى از مصاديق تعليل اشاره بشود.
نهى از تکبّر و خوشحالی کردن در امر باطل
«وَ لا تَمْشِ فى الاَرْضِ مَرَحاً إِنَّک لَن تَخْرِقَ الاَرْضَ وَ لَن تَبْلُغَ الجِْبَالَ طولاً»:
کلمۀ «مَرح» - به طورى که گفته اند - به معناى «براى باطل، زياد خوشحالى کردن» است. و شايد قيد باطل براى اين باشد که بفهماند خوشحالى بيرون از حدّ اعتدال «مرح» است. زيرا خوشحالى به حق آن است که از باب شکر خدا در برابر نعمتى از نعمت هاى او صورت گيرد، و چنين خوشحالى، هرگز از حدّ اعتدال تجاوز نمى کند.
و اما اگر به حدّى شدت يافت که عقل را سبک نموده و آثار سبکى عقل در افعال و گفته ها و نشست و برخاستنش و مخصوصا در راه رفتنش نمودار شد، چنين فرحى، فرح به باطل است. و جملۀ «لَا تَمشِ فِى الأرضِ مَرَحاً»، نهى است از اين که انسان به خاطر تکبر، خود را بيش از آنچه هست بزرگ بداند.
و اگر مسأله راه رفتن به مرح را مورد نهى قرار داد، براى اين بود که اثر همه آن انحراف ها در راه رفتن نمودارتر مى شود. و جملۀ «إنَّکَ لَن تَخرِقَ الأرضَ وَ لَن تَبلُغَ الجِبَالَ طُولاً»، کنايه است که اين ژست و قيافه اى که به منظور اظهار قدرت و نيرو و عظمت به خود مى گيرى، وهمى بيش نيست. چون اگر دستخوش واهمه نمى شدى، مى ديدى که از تو بزرگتر و نيرومندتر وجود دارد که تو با چنين راه رفتنى نمى توانى آن را بشکافى و آن، زمين است که زير پاى توست و از تو بلندتر هم هست، و آن کوه هاى بلند است که خيلى از تو رشيدتر و بلندترند.
آن وقت اعتراف مى کردى که خيلى خوار و بى مقدارى و انسان هيچ چيز را، ملک و عزّت و سلطنت و قدرت و آقایى و مال و نه چيزهاى ديگر در اين نشئه به دست نمى آورد، و با داشتن آن به خود نمى بالد، و تنها چيزى که به دست مى آورد، امورى هستند موهوم و خالى از حقيقت، که در خارج از درک و واهمه آدمى ذره اى واقعيت ندارند. بلکه اين خداى سبحان است که دل هاى بشر را مسخّر کرده که اين گونه موهومات را واقعت بپندارند، و در عمل خود بر آن ها اعتماد کنند، تا کار اين دنيا به سامان برسد.
و اگر اين اوهام نبود، و بشر اسير آن نمى شد، آدمى در دنيا زندگى نمى کرد، و نقشه پروردگار عالَم به کرسى نمى نشست و حال آن که او خواسته است تا غرض خود را به کرسى بنشاند، و فرموده است: «وَ لَکُم فِى الأرضِ مُستَقَرٌّ وَ مَتَاعٌ إلَى حِينٍ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۱۳۳
«کُلُّ ذَلِکَ کانَ سَيِّئُهُ عِندَ رَبِّک مَکْرُوهاً»:
کلمۀ «ذَلِکَ» - به طورى که گفته اند - اشاره است به واجبات و محرماتى که قبلا گفته شد، و ضمير در «سيّئه»، به همين کلمه، يعنى به «ذَلِکَ» بر مى گردد، و معنايش اين است که: «همه اين ها که گفته شد - يعنى همه آنچه که مورد نهى واقع شد - گناهش نزد پروردگارت مکروه است، و خداوند آن را نخواسته است».
و بنا به قرائتى که «همزه» را به صداى بالا و «هاء» را «تاء»، و کلمه را به صورت «سيّئه» خوانده اند، کلمه مزبور خبر «کان» خواهد بود، و معنايش چنين مى شود: «همه اين ها نزد پروردگارت سيّئه و مکروه است».
«ذَلِک مِمَّا أَوْحَى إِلَيْکَ رَبُّک مِنَ الحِْکْمَةِ»:
کلمه «ذَلِکَ»، اشاره است به تکاليفى که قبلا ذکر فرمود، و اگر در اين آيه احکام فرعى دين را «حکمت» ناميده، از اين جهت بوده است که هر يک مشتمل بر مصالحى است که اجمالا از سابقه کلام فهميده مى شد.
«وَ لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهاً آخَرَ فَتُلْقَى فى جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً»:
خداى سبحان، از آن جهت نهى از شرک را تکرار نمود - چون قبلا هم از آن نهى کرده بود - که خواست عظمت امر توحيد را برساند. علاوه بر اين، نهى دومى به منزله پيوندى است که آخر کلام را به اول آن وصل مى کند، و معناى آيه روشن و واضح است.
بحث روايتى
در احتجاج، از يزيد بن عمير بن معاويه شامى، از حضرت رضا «عليه السلام» نقل کرده که در ضمن حديثى که در آن مسأله جبر و تفويض و امر بين امرين را ذکر فرموده، گفته است: عرض کردم: آيا خداى تعالى در کار بندگان اراده و مشيتى دارد؟
فرمود: اما در اطاعت ها، اراده و مشيّت خدا، همان امرى است که خدا در باره آن ها فرموده و خشنودى است که نسبت به انجام آن ها دارد و کمک و توفيقى است که به فاعل آن ها ارزانى مى دارد. و اما در معصيت ها، اراده و مشيّتش، همان نهيى است که از آن ها کرده و سخطى است که نسبت به مرتکبان آن ها دارد، و سنگينى بار ايشان است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۱۳۴
رواياتى در باره نيکى کردن به پدر و مادر
و در تفسير عياشى، از ابى ولاد الحناط روايت کرده که گفت: از امام صادق، معناى آيه: «وَ بِالوَالِدَينِ إحسَاناً» را پرسيدم.
فرمود: يعنى با پدر و مادر نيکو معاشرت کنى و وادارشان مکنى که مجبور شوند در حوائجشان از تو چيزى بخواهند (بلکه قبلا برايشان فراهم کنى)، هر چند که خود بى نياز از آن باشند. مگر نشنيدى که خداى تعالى فرموده: «لَن تَنَالُوا البِرَّ حَتَّى تُنفِقُوا مِمَّا تُحِبُّون»: به خير و احسان نمى رسيد مگر زمانى که از آنچه که دوست مى داريد، انفاق کنيد.
آنگاه امام «عليه السلام» فرمود: اما اين که فرمود: إمَّا يَبلُغَنَّ عِندَکَ الکِبَرَ أحَدُهُمَا أو کِلَاهُمَا فَلَا تَقُل لَهُمَا أُفٍّ»، معنايش اين است که اگر خسته ات کردند، به ايشان اف نگویى و اگر تو را زدند، «فَلَا تَنهَرهُمَا» ايشان را نرنجانى، «وَ قُل لَهُمَا قَولاً کَرِيماً». يعنى در عوض بگویى خدا شما را بيامرزد. اين است قول کريم تو، «وَ اخفِض لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحمَة». يعنى ديدگان خود از نگاه پر مکنى، مگر به نگاه از رحمت و رقّت، و صداى خود بلندتر از صداى ايشان و دست خود مافوق دست ايشان بلند مکنى، و در راه از ايشان جلو نيفتى.
مؤلف: اين روايت را کلينى نيز، در کافى، به سند خود، از ابى ولاد الحناط، از آن جناب نقل کرده است.
و در کافى، به سند خود، از حديد بن حکيم، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: کمترين عقوق والدين «أُف گفتن» است. و اگر خداى تعالى از اين کمتر را سراغ داشت، از آن نيز نهى مى کرد.
مؤلف: همچنين اين روايت را به سند ديگر، از امام صادق «عليه السلام» نقل کرده و نيز همين معنا را به سند خود، از ابى البلاد، از آن حضرت روايت کرده است. و عياشى هم، همان را در تفسير خود، از حريز، از آن جناب نقل نموده. و طبرسى، در مجمع البيان، از حضرت رضا «عليه السلام» و آن حضرت، از پدرش و پدرش، از آن جناب امام صادق «عليه السلام» نقل کرده است.
و روايات در نيکى به پدر ومادر و حرمت عقوق، چه در زندگى ايشان و چه بعد از مرگشان، چه از طرق عامّه، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلّم»، و از طرق خاصه، از آن حضرت، و از امامان اهل بيت «عليهم السلام» بيش از آن است که بتوان شمرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۱۳۵
چند روايت در معناى «أوّابين»
و در مجمع، از ابى عبداللّه «عليه السلام»، درباره معناى «أوّاب» روايت کرده که فرمود: «أوّاب»، به معناى کسى است که بسيار توبه مى کند، و متعبدى است که همواره از گناه به سوى خدا باز مى گردد.
و در تفسير عياشى، از ابوبصير، از امام صادق «عليه السلام» آورده که فرمود: اى ابامحمّد! بر شما باد به ورع و اجتهاد و اداى امانت و راستگویى و حُسن معاشرت با هر کس که با شما همنشين است و طول دادن سجده، که اين ها از سنّت ها و روش توّابين اوّابين است. آنگاه ابوبصير اضافه کرد که: أوّابين، همان توّابين اند.
مؤلف: و نيز از ابوبصير، از آن حضرت روايت شده که در تفسير آيه فرموده: توّابين، عبادت پيشگانند.
و در الدر المنثور است که ابن ابى شيبه و حنّاد، از على بن ابی طالب «عليه السلام» روايت کرده که گفت: وقتى که سايه ميل کرد و ارواح به استراحت پرداختند (يعنى هنگام عصر)، حوائج خود به درگاه خداى تعالى ببريد، که آن ساعت، ساعت أوّابين است. آنگاه خواند: «فَإنَّهُ کَانَ لِلأوَّابِينَ غَفُوراً».
و نيز در همان کتاب آمده که ابن حريز، از على بن الحسين «رضى اللّه عنه» روايت کرده که به مردى از اهل شام فرمود: آيا قرآن خوانده اى؟ عرض کرد: بلى. فرمود: آيا در باره بنى اسرائيل نخوانده اى که فرمود: «وَ آتِ ذَا القُربَى حَقَّهُ»؟ مرد گفت: مگر شما از آن هایيد که خدا امر کرده حقشان داده شود؟ فرمود: آرى.
مؤلف: اين روايت را، تفسير برهان، از صدوق و او، به سند خود، از امام «عليه السلام»، و ثعلبى، در تفسير خود، از سدى، از ابن ديلمى، از آن جناب آورده اند.
و در تفسير عياشى، از عبدالرحمن بن حجاج نقل کرده که گفت: من از امام صادق «عليه السلام»، در باره اين آيه پرسيدم که مى فرمايد: «وَ لَا تُبَذِّر تَبذِيراً».
در جوابم فرمود: هر کس، هر خرجى در غير اطاعت خدا کند، مبذّر است، و هر خرجى که در راه خدا کند، در آن خرج، اقتصاد و ميانه روى را رعايت کرده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۱۳۶
و در همان کتاب، از ابوبصير، از آن جناب روايت کرده که در تفسير اين جمله فرموده است: «تبذير»، آن است که انسان هر چه دارد، بدهد، آن وقت خودش دست روى دست بگذارد و محتاج گردد. پرسيدم: اين تبذير، تبذير در حلال نيست؟ فرمود: چرا.
رواياتى درباره اجتناب از افراط و تفريط در انفاق، در ذيل آيه شریفه
و در تفسير قمى مى گويد: امام صادق «عليه السلام» فرمود: «مَحسُوراً»، به معناى برهنه و عريان است.
و در کافى، به سند خود، از عجلان روايت مى کند که گفت: وقتى در حضور حضرت صادق «عليه السلام» بودم، سائلى آمد، حضرت برخاست و از ظرفى که خرما داخل آن بود، دو مشتش را پُر کرد و به سائل داد. چيزى نگذشت که سائل ديگرى آمد، دو مشتى هم به او داد. آنگاه سومى آمد، به او ندا داد و فرمود: «اللّهُ رَازِقُنَا وَ إيّاکُم: خدا روزى ده ما و شما است».
آنگاه فرمود: رسول خدا چنين بود که احدى از او چيزى از مال دنيا نمى خواست مگر آن که به او مى داد. زنى، فرزند خود را نزد آن جناب فرستاد و به او سپرد اگر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» گفت چيزى ندارم، بگو پيراهنت را بده، که ما در خانه چيزى نداريم. حضرت پيراهنش را درآورد و به سويش انداخت. و در نسخه ديگرى آمده: به او داد.
و خدا، آن حضرت را اين چنين تأديب کرد که: «لَا تَجعَل يَدَکَ مَغلُولَةً إلَى عُنُقِکَ وَ لَا تَبسُطهَا کُلَّ البَسطِ فَتَقعُدَ مَلُوماً مَحسُوراً». آنگاه حضرت فرمود: «إحسار»، به معناى فقر و ندارى است.
مؤلف: اين روايت را عياشى هم، در تفسير خود، از عجلان، از آن جناب نقل کرده و داستان رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را، قمى هم، در تفسير خود، و همچنين دُرّالمنثور، از ابن ابى حاتم، از منهال بن عمرو، و از ابن جرير طبرى، از ابن مسعود آورده اند.
و در کافى، به سند خود، از مسعدة بن صدقه، از ابى عبداللّه «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: خداوند در اين آيه، رسول خدا را تعليم مى دهد که چطور بايد انفاق کند، و داستانش اين است که چند وقيه پول طلا نزدش مانده بود، دلش نمى خواست شب آن ها را نزد خود نگه دارد، لذا همه را صدقه داد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۱۳۷
و چون صبح شد، چيزى در دست نداشت، و اتفاقا سائلى مراجعه نموده و چيزى خواست، و وقتى فهميد چيزى ندارد، آن جناب را ملامت کرده و حضرت غمناک شد. زيرا از يک سو، چيزى در دست نداشت و از سوى ديگر، چون دلسوز و رقيق القلب بود، از وضع مرد متأثر شد.
لذا خداى تعالى، وى را به وسيله اين آيه مؤدب نمود که: «لَا تَجعَل يَدَکَ مَغلُولَة...» خاطرنشانش کرد که چه بسا مردم از تو درخواستى کنند که اگر عذر بياورى، عذرت را نپذيرند. پس هيچ وقت نبايد همه آنچه را که در دست دارى، به يک نفر بدهى و دست خالى بمانى.
و در تفسير عياشى، از ابن سنان، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در تفسير: «وَ لَا تَجعَل يَدَکَ مَغلُولَةً إلَى عُنُقِکَ»، دست ها را در هم قفل کرد و فرمود: يعنى اين طور (و دست خود به گردن حلقه کرد). و در ذيل جملۀ «وَ لَا تَبسُطهَا کُلَّ البَسط»، کف دست خود را باز نموده و فرمود: يعنى اين چنين.
و در تفسير عياشى، از ابن سنان، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در ضمن حديثى مى گويد: خدمت آن حضرت عرض کردم: «املاق» چيست؟ فرمود: املاق، به معناى افلاس است.
اعمالى که با ايمان به خدا سازگارى ندارد
و در الدرّ المنثور است که ابن ابى حاتم، از قتاده و او، از حسن روايت کرده که در ذيل آيه: «وَ لَا تَقرَبُوا الزِّنَى إنَّهُ کَانَ فَاحِشَةً» گفته است:
رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بارها مى فرمود: «بنده خدا در حينى که زنا مى کند، ايمان به خدا ندارد، و در حينى که بهتان مى زند، ايمان به خدا ندارد، و در حينى که دزدى مى کند، ايمان به خدا ندارد، و در حينى که شراب مى خورد، ايمان به خدا ندارد، و در حينى که خيانت مى کند، ايمان به خدا ندارد».
پرسيدند: يا رسول اللّه! به خدا سوگند ما خيال مى کرديم اين کارها با ايمان سازگار هست.
رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: اگر يکى از اين کارها از آدمى سر بزند، ايمان از قلبش بيرون مى رود، و اگر توبه کند ،توبه اش قبول مى شود.
مؤلف: اين حديث، به طرق ديگرى، از عايشه و ابوهريره نيز روايت شده، و از طرق اهل بيت «عليهم السلام» هم، چنين مضمونى رسيده که: «روح ايمان در حين معصيت، از آدمى جدا مى شود».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۱۳۸
چند روايت در ذيل آيه: «وَ مَن قُتِلَ مَظلُوماً فَقَد جَعَلنَا لِوَلِيّهِ سُلطَاناً...»
و در کافى، به سند خود، از اسحاق بن عمّار روايت کرده که گفت: به حضرت ابى الحسن «عليه السلام» عرض کردم: خداى عزوجل مى فرمايد: «وَ مَن قُتِلَ مَظلُوماً فَقَد جَعَلنَا لِوَلِيِّهِ سُلطَاناً فَلَا يُسرِف فِى القَتلِ إنَّهُ کَانَ مَنصُوراً»، مقصود از اين اسراف چيست که خدا از آن نهى مى کند؟
فرمود: مقصود اين است که به جاى قاتل، شخص بى گناهى را بکشى و يا قاتل را مثله کنى. عرض کردم: پس معناى جمله: «إنَّهُ کَانَ مَنصُوراً» چيست؟ فرمود: چه نصرتى بالاتر از اين که قاتل را دست بسته در اختيار اولياى مقتول بگذارند تا اگر خواستند، به قتل برسانند. البته اين در صورتى است که پيامد و تالى فاسدى در بين نباشد، و اثر سوء دينى و يا دنيایى به بار نياورد.
و در تفسير عياشى، از ابى العباس روايت کرده که گفت: از امام صادق «عليه السلام»، پيرامون دو نفر که شخصى را به شرکت کشته بودند، سؤال کردم.
فرمود: صاحب خون، يعنى اولياى مقتول مى توانند يکى از آن دو نفر را بکشند، وهر يک را کشتند، نصف ديه او را آن ديگرى به ورثه اش مى دهد. و همچنين اگر مردى زنى را کشت، اگر اولياى مقتول قبول کردند که خونبها بگيرند، هيچ و اگر جز کشتن قاتل را رضا ندادند، مى توانند قاتل را بکشند و نصف ديه اش را هم به ورثه اش بپردازند. اين است معناى کلام خداى تعالى که مى فرمايد: «فَقَد جَعَلنَا لِوَلِيِّهِ سُلطَاناً فَلَا يُسرِف فِى القَتلِ».
مؤلف: و در معناى اين دو روايت، روايات ديگرى نيز هست. مثلا الدرّ المنثور، از بيهقى نقل کرده که او در سنن خود، از زيد بن اسلم روايت کرده که گفت:
مردم را در جاهليت رسم چنين بود که اگر مردى از يک فاميلى کسى را مى کشت، از آن قوم و قبيله راضى نمى شدند، مگر بعد از آن که يکى از بزرگان و رؤساى ايشان را بکشند. البته اين در صورتى بود که قاتل خودش از رؤساء نباشد. خداى تعالى، در اين آيه، ايشان را اندرز نموده و مى فرمايد: «وَ لَا تَقتُلُوا - تا آن جا که مى فرمايد - فَلَا يُسرِف فِى القَتل».
و در تفسير قمى، در ذيل آيه شريفه: «وَ زِنُوا بِالقِسطَاسِ المُستَقِيم» گفته که: در روايت ابى الجارود نقل شده که امام ابى جعفر «عليه السلام»، در معناى «قسطاس مستقيم» فرموده که: قسطاس مستقيم، آن ميزانى را گويند که زبانه (شاهين) داشته باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۱۳۹
مؤلف: مقصود از ذکر زبانه، اين است که استقامت را برساند که معمولا ترازوهاى دو کفّه اى، اين حال را دارند.
رواياتى درباره پيروى نکردن از غير علم و تقسيم شدن ايمان، بر اعضاء و جوارح
و در تفسير عياشى، از ابى عمر و زبيرى، از امام صادق «عليه السلام» نقل کرده که فرمود: خداى تبارک و تعالى، ايمان را بر همه اعضاء و جوارح آدمى واجب کرده و بر همه تقسيم نموده است. پس هيچ عضوى نيست مگر آن که موظف است به ايمانى مخصوص به خود، غير از آن ايمانى که عضو ديگر موظف بر آن است. يک عضو آدمى دو چشم اوست که با آن مى بيند و يکى دو پاى اوست که با آن راه مى رود.
بر چشم واجب کرده که به آنچه حرام است، ننگرد، و آنچه را که خدا نهى کرده و حلال نيست، نبيند. اين عمل ايمان چشم است، و فرموده: «لَا تَقفُ مَا لَيسَ لَکَ بِهِ عِلمٌ إنَّ السَّمعَ وَ البَصَرَ وَ الفُؤادَ کُلُّ أُولَئِکَ کَانَ عَنهُ مَسئُولاً»، اين وظيفه چشم و ايمان اوست...
و همچنين بر دو پاى آدمى واجب کرده که به سوى معاصى الهى نرود، و به سوى آنچه که خدا واجب کرده، حرکت کند، و فرموده: «لَا تَمشِ فِى الأرضِ مَرَحاً إنَّکَ لَن تَخرِقَ الأرضَ وَ لَن تَبلُغَ الجِبَالَ طُولاً». و نيز فرموده: «وَ اقصِد فِى مَشيِکَ وَ اغضُض مِن صَوتِکَ إنَّ أنکَرَ الأصوَاتِ لَصَوتُ الحَمِير».
مؤلف: اين روايت را کافى هم، به سند خود، از ابى عمر و زبيرى، از آن جناب، در ضمن حديث مفصلى نقل کرده.
و در همان کتاب، از ابى جعفر روايت کرده که گفت: نزد امام صادق «عليه السلام» بودم که مردى خدمت آن حضرت عرض کرد: پدر و مادرم فداى تو باد! من کنيفى دارم و وارد آن کنيف (مستراح) مى شوم تا رفع حاجت کنم. در همسايگى ما اشخاصى هستند که کنيزان آوازه خوان دارند، آواز مى خوانند و موسيقى مى نوازند، و چه بسا مى شود من نشستن در آن جا را طول مى دهم تا صداى آن ها را بشنوم. اين عمل چطور است؟
فرمود: اين کار را مکن. عرض کرد: به خدا قسم، من هرگز به سراغ آن ها نرفته ام و نمى روم، بلکه صدایى است که از ايشان مى شنوم.
فرمود: مگر کلام خداى را نشنيدى که مى فرمايد: «إنَّ السَّمعَ وَ البَصَرَ وَ الفُؤادَ کُلُّ أُولَئِکَ کَانَ عَنهُ مَسئُولاً»؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه :۱۴۰
عرض کرد: نه به خدا سوگند، مثل اين که تاکنون اين آيه را از کتاب خدا نشنيده بودم، نه از عجم و نه از عرب. ديگر چنين عملى را تکرار نمى کنم إن شاء اللّه، و نسبت به گذشته هم استغفار مى کنم.
فرمود: برخيز و غسل کن و آنچه مى توانى، نماز بخوان. چون تاکنون در کار بزرگى مشغول بوده اى و چقدر حال بدى داشتى اگر بر اين حال مى مُردى. شکر مى کنم خدا را که متوجه شدى و از او درخواست مى کنم که از هر بدى که از تو ديده، صرف نظر کند. آرى، خداى تعالى کراهت ندارد مگر از هر کار زشت تو، کارهاى زشت را بگذار براى اهلش، چون هر چيزى در عالَم، اهلى دارد.
مؤلف: اين روايت را، شيخ طوسى رضوان اللّه عليه، در کتاب تهذيب، از آن جناب و کلينى، در کافى، از مسعدة بن زياد، از آن جناب نقل کرده اند.
و نيز در همان کتاب، از حسين بن هارون، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در ذيل جمله: «إنَّ السَّمعَ وَ البَصَرَ وَ الفُؤاد...» فرمود: خداى تعالى از گوش مى پرسد که چه شنيدى و از چشم سؤال مى کند که به چه چيز نگريستى و از قلب پرسش مى کند که بر چه چيزهایى معتقد شدى.
و در تفسير قمى، در ذيل آيه: «وَ لَا تَقفُ مَا لَيسَ لَکَ بِهِ عِلمٌ...» گفته است: معصوم «عليه السلام» فرموده: احدى را از آنچه که به آن علم ندارى، پيروى مکن، که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: هر کس به مردى مؤمن و يا زنى مؤمنه تهمت بزند، خداوند او را در طينت خبال نگه مى دارد، تا از عهده آنچه گفته برآيد.
مؤلف: «طينت خبال» در روايت ابن ابى يعفور، از امام صادق «عليه السلام»، به نقل از کافى، به چرکى تفسير شده که از عورت زنان بدکار بيرون مى آيد. و از طرق اهل سنّت، از ابوذر و انس، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، معنایى نظير آن، روايت شده است.
و روايات - به طورى که ملاحظه مى کنيد - بعضی ها، مفسّر مورد آيه به خصوص است، و بعضى ديگرش، مفسّر عموم تعليل آيه است، همچنان که در بيان گذشته هم اشاره شده.
رده:تفسیر المیزان