المیزان جلد۱۳ بخش۱۳
و همين خود بهترين شاهد است بر اين که مراد از «تسبيح» در آيه شريفه، صرف دلالت به نفى شريک و نفى جهات نقص نيست. زيرا خطاب به اين که «وليکن شما تسبيح ايشان را نمى فهميد»، يا خطاب به مشرکان است، يا به تمام مردم (اعم از مؤمن و مشرک)، و مشرکان در هر حال، دلالت اشياء بر وجود آورنده آن را مى فهمد، در حالى که آيه کريمه، قوۀ فهم را از آنان نفى مى کند.
پس به سخن اين گروه نمى شود اعتنا کرد که گفته اند: خطاب به مشرکان است و مشرکان، در اثر تدبر نکردن در آيات و کمى انتفاعشان از آن، فهمشان به منزله عدم فهم، فرض شده است.
و همچنين به حرف آنان که ادعا کرده اند که: «چون مشرکان حتى يک معناى از تسبيح را نمى فهميدند، از اين نظر قرآن، فهم تمامى معناى تسبيح را از ايشان نفى کرده است»، نمى شود اعتنا کرد. زيرا «با فهم» را «بى فهم» فرض کردن، يا «بعض» را «جميع» تصور نمودن، با مقام احتجاج و استدلال سازگار نيست. خداى تعالى، در آيه قبل ايشان را مخاطب قرار داده، تا به حجتش توجه کنند، آنگاه چطور ايشان را نفهم فرض کرده است؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۱۵۴
از همه بالاتر، اين خود يک نوع مسامحه به خاطر تغليب و يا امثال آن است که قرآن کريم، تحمل آن را ندارد و نمى شود چنين چيزهایى را به آن نسبت داد.
و اما نفى فهم و فقه از مشرکان در آيه بعدى که مى فرمايد: «وَ إذَا قَرَأتَ القُرآنَ...»، به هيچ وجه نمى تواند مؤيد حرف هاى قبل واقع شود. زيرا در آيه مذکور، فهم قرآن را از ايشان نفى مى کند و فهم قرآن، چه ربطى به فهميدن دلالت مخلوق بر خالق و بر منزّه بودن آن دارد؟ آرى، تا اين را نفهمند، هيچ حجتى بر آنان تمام نمى شود.
پس حق اين است که: «تسبيح» - که آيه شريفه آن را براى تمامى موجودات اثبات مى کند - تسبيح به معناى حقيقى است که در کلام خداى تعالى، به طور مکرر، براى آسمان و زمين وآنچه در بين آن دو است، (اعم از موجودات عاقل و غيرعاقل) اثبات شده، و ما مى بينيم که در ميان نامبردگان، موردى است که جز تسبيح حقيقى را نمى شود بدان نسبت داد، و چون تسبيح در آن مورد حقيقى است، قهرا بايد در تمامى نامبردگان به نحو حقيقت باشد.
مثلا يکى از اين سنخ آيات، آيه شريفه: «إنَّا سَخَّرنَا الجِبَالَ مَعَهُ يُسَبِّحنَ بِالعَشِىِّ وَ الإشرَاق»، و آيه شريفه: «وَ سَخَّرنَا مَعَ دَاوُدَ الجِبَالَ يُسَبِّحنَ مَعَهُ وَ الطَّيرَ» است، که به يک سياق و يک بيان فرموده: کوه ها و مرغ ها، با او تسبيح مى گفتند. و قريب به اين مضمون است آيه: «يَا جِبَالُ أوِّبِى مَعَهُ وَ الطَّيرَ»، و با اين حال ديگر معنا ندارد تسبيح را نسبت به کوه ها و مرغان «زبان حال» گرفت، و نسبت به آن پيغمبر «زبان قال»!
علاوه بر اين، روايات بسيارى، هم از طريق اهل سنّت و هم از طريق شيعه در دست داريم که نسبت تسبيح به موجودات داده است. از آن جمله، روايات بى شمارى است که مى گويد: «سنگريزه هاى در دست رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» تسبيح گفتند»، که إن شاء اللّه، در بحث روايتى آينده، مقدارى از آن ها از نظر خواننده خواهد گذشت.
«إنَّهُ کَانَ حَلِيماً غَفُوراً» - يعنى: خداوند حلم و حوصله اش بسيار است، و در عقوبت اينان عجله نمى کند، بلکه مهلتشان مى دهد تا هر که را که توبه نموده و به سويش باز گردد، بيامرزد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۱۵۵
اين دو وصف، يعنى «حلم» و «غفران»، دلالت بر منزّه بودن خداى تعالى از هر نقص مى کند. زيرا لازمه «حلم» اين است که از فوت هدفى نهراسد، و لازمه «آمرزش» اين است که از آمرزيدن و صرف نظر کردن و در عوض افاضه رحمت نمودن ضررى نبيند. پس مُلک و ربوبيت او، نقص و زوال پذير نيست.
بعضى، در معناى جملۀ آخر آيه گفته اند که اشاره است به اين که: انسان چون در فهم اين تسبيح (که تمامى موجودات دائما مشغول آنند و حتى خودش هم به جميع ارکان وجودش دائما مشغول آن است)، قصور مى ورزد، خطاکار است، و در اين خطا سزاوار مؤاخذه است. اما خداى سبحان، چون حليم و غفور است، در مؤاخذه وى شتاب نمى کند، و نسبت به هر که بخواهد، صرف نظر مى نمايد.
و اين توجيه خوبى است و لازمه اش، اين است که انسان بتواند تسبيح موجودات - از خودش و غيرخودش - را بشنود و درک کند، و درک آن برايش محال نباشد. و شايد إن شاء اللّه، در جاى مناسب، اين حقيقت را بيان نموده و شرح و بسط بيشترى بدهيم.
وجوه مختلفى که در معناى «حِجَاباً مَستُوراً» گفته شده است
«وَ إِذَا قَرَأْت الْقُرْآنَ جَعَلْنَا بَيْنَک وَ بَينَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالاَخِرَةِ حِجَاباً مَّستُوراً»:
از اين که «حجاب» را به وصف «مستور» توصيف نموده، مى رساند که حجاب مزبور، حجابى است که به چشم نمى آيد. به خلاف ساير حجاب هاى معمولى که با آن، چيزى را از چيز ديگر پنهان مى کنند، و معلوم مى شود که اين حجاب، «حجاب معنوى» است، که خداوند ميان رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» (از اين جهت که خواننده قرآن و حامل آن است) و ميان مشرکان (که ايمان به روز جزا ندارند)، افکنده و او را از ايشان پنهان مى نموده و در نتيجه نمى توانستند حقيقت آنچه که از معارف قرآن نزد وى است، بفهمند و بدان ايمان آورند، و يا اذعان کنند که او به راستى فرستاده خداست، که به حق به سوى ايشان فرستاده شده. و از همين جهت وقتى اسم خداى يگانه را مى آورد، از او اعراض مى کنند، و در انکار معاد پافشارى نموده و او را مردى جادوشده مى خوانند. آيات بعدى هم اين معنا را تأييد مى کنند.
و اگر مشرکان را چنين وصف کرده که «لا يُؤمِنُونَ بِالآخِرَة»، جهتش اين است که انکارشان نسبت به آخرت، جایى براى ايمان به خداى يگانه و رسالت پيغمبران باقى نمى گذارد.
آرى، کفر به معاد، مستلزم کفر به همه اصول دين است، و علاوه بر اين، جملۀ مذکور خاصيت ديگرى هم دارد و آن، اين است که زمينه را براى آيه بعد که مسأله انکار بعث و قيامت را بيان مى کند، فراهم مى سازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۱۵۶
و معناى آيه شريفه، اين است که: وقتى تو قرآن مى خوانى و بر آنان تلاوت مى کنى، ما ميان تو و ميان مشرکان که به آخرت ايمان ندارند - اين توصيف هم از درِ مذمت است - حجابى معنوى مى افکنيم که از فهم آن محجوب مى شوند، و ديگر نمى توانند اسم خداى يگانه را بشنوند، و تو را به رسالت حق بشناسند، و به معاد ايمان آورده، به حقيقت آن پى برند.
مفسران، در معناى «حِجَاباً مَستُوراً»، اقوال ديگرى دارند:
مثلا بعضى از ايشان نقل شده که گفته اند: کلمۀ مفعول (مستور)، مفعول معمولى نيست، بلکه براى نسبت است. نظير اين که مى گويند «رَجُلٌ مَرطُوبٌ: مردى داراى رطوبت»، و «مَکَانٌ مَهُول: جاى وحشتناک»، و «جَارِيَةٌ مَغنُوجَةٌ: زنى داراى غنج». در آيه شريفه هم آمده: «حجابى داراى ستر»، و از همين باب است جملۀ «وَعداً مَأتِيّاً». يعنى: وعده اى که محقق خواهد شد. هرچند چنين نسبتى را بيشتر بايد با اسم فاعل آورد، نه اسم مفعول. مانند «لَابِن» و «تَامِر». مى گويند: «شتر لابن»، يعنى شتر شيردار و «نخل تامر»، يعنى درخت خرمادار.
از اخفش نقل شده که گفته است: بسيار مى شود مفعول به معناى فاعل مى آيد. مانند: «ميمون» و «مَشئُوم»، که به معناى «يامن» و «شائم»: (يمن دار و نحوست دار) است. همچنان که بسيار مى شود که اسم فاعل، به معناى اسم مفعول مى آيد. مانند: «مَاء دَافِق:. يعنى: آبى مدفوق (پراکنده شده). با اين حال چه مى شود که بگویيم: «مَستُور» در آيه هم، به معناى «ساتر» است.
از بعضى ديگر نقل شده که گفته اند: اسناد «مستور»، به «حجاب»، اسنادى مجازى است. براى اين که مستور واقعى، چيزى غير از حجاب است.
از بعضى ديگر نقل شده که گفته اند: اين طرز بيان، از قبيل حذف و ايصال است، و اصل آن «حِجَاباً مَستُوراً بِهِ الرَّسُولُ عَنهُم» بوده. يعنى: حجابى که با آن رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، از ايشان پنهان مى شده.
و بعضى ديگر گفته اند: معناى جمله مذکور «حِجَاباً مَستُوراً بِحِجَابٍ آخَر» است، و در حقيقت، خداوند خواسته است بفرمايد که: ما پرده هاى متعددى بين تو و ايشان مى افکنيم.
بعضى ديگر گفته اند: معناى «حجاب مستور»، حجابى است که حجاب بودنش را هم درک نکنند. به اين معنا که گفته هاى تو را نفهمند و هم نفهمند که نمى فهمند.
اين بود که وجوهى که در معناى «حِجَاباً مَستُوراً» گفته اند، و به نظر ما، سه معناى آخرى از همه وجوه سخيف تر و بى پايه تر است.
«وَ جَعَلْنَا عَلى قُلُوبهِمْ أَکِنَّةً أَن يَفْقَهُوهُ وَ فى آذَانهِمْ وَقْراً وَ إِذَا ذَکَرْت رَبَّک فى الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلى أَدْبَارِهِمْ نُفُوراً»:
کلمۀ «أکِنّة»، جمع «کِن»، با صداى زير کاف است، که بنا به گفته راغب، به معناى ظرفى است که چيزى در آن پنهان و محفوظ شود، و کلمۀ «وَقر»، به معناى سنگينى گوش است.
و در مجمع البيان گفته: کلمۀ «نُفُور»، جمع نافر است و اين نحو جمع، جمع قياسى و عمومى است. يعنى: به طور کلّى در هر اسم فاعلى که از فعلى مشتق شده باشد که مصدرش «فعول» بوده باشد، مانند رکوع و سجود و شهود که جمع اسم فاعل آن نيز، «رکوع» و «سجود» و «شهود» مى آيد.
و جملۀ «وَ جَعَلنَا عَلَى قُلُوبِهِم أکِنَّة...»، به منزله بيان حجابى است که در آيه قبلى بود، و روی هم رفته، معناى آن دو چنين مى شود که:
«وقتى تو قرآن مى خوانى، ما دل هاى ايشان را با پرده هایى مى پوشانيم، تا قرآن را نفهمند و گوش هايشان را هم کر و سنگين مى کنيم تا قرآن را به گوش قبول نشنوند و با فهم ايمان صدق آن را نفهمند».
البته همه اين ها، کيفر کفر و فسق ايشان است.
و عبارت: «وَ إذَا ذَکَرتَ رَبَّکَ فِى القُرآنِ وَحدَهُ»، يعنى: و چون در قرآن پروردگار خود را با وصف يکتایى ذکر مى کنى و شريک را از او نفى مى نمایى، «وَلَّوا عَلَى أدبَارِهِم نَافِرِين»، از شنيدن آن در حالى که پشت مى کنند، اعراض مى نمايند.
«نحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَستَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَستَمِعُونَ إِلَيْک...»:
کلمه «نَجوَى»، مصدر است، و به همين جهت، با آن مفرد و تثنيه و جمع و مذکر و مؤنث را وصف مى کنند، و ظاهر خود آن تغيير نمى کند، و همين خود شاهد اين است که مصدر است، زيرا مصدر چنين خاصيتى دارد.
اين آيه، به منزله دليلى است براى مضمون آيه قبل که مى فرمود: «بر دل هايشان پرده مى افکنيم تا نفهمند، و در گوش هايشان کرى ايجاد مى کنيم تا نشنوند»، و جملۀ «نَحنُ أعلَمُ بِمَا يَستَمِعُون»، ناظر و دليل کر کردن است. و جملۀ «وَ إذ هُم نَجوَى»، ناظر به پرده افکندن بر دل ها است.
و معناى مجموع آن دو چنين مى شود:
«ما به گوش هاى ايشان که با آن به تو گوش مى دهند، داناتريم، و به دل هاى ايشان که با آن به کار تو مى نگرند، عالِم تريم، و چگونه عالم تر نباشيم و حال آن که آفريدگار و مدبّر آن ها مایيم. پس ما به آنچه که با آن گوش مى دهند، يعنى به گوش هايشان در حين گوش دادن عالم تريم و همچنين، به دل هاشان در آن هنگام که با هم به حالت نجوا و درِ گوشى حرف مى زنند، و از ترس صدا بلند نمى کنند، داناتريم که ظالمان ايشان بعد از بيخ گوشی ها حرف زدن، در آخر رأى مى دهند و مى گويند شما مسلمانان، جز مردى جادو شده را پيروى نمى کنيد، و همين خود مصداق اين است که اين ها حق را نفهميده اند».
اين آيه، إشعار و بلکه دلالت دارد بر اين که مشرکان نزد وى نمى آمدند تا قرآن به گوششان نخورد. چون از ملامت هم مسلکان خود مى ترسيدند. و اگر نزد آن جناب مى آمدند، پنهانى بوده و حتّى اگر يکى از ايشان فرد ديگرى را در حال استماع قرآن مى ديده، آهسته او را ملامت مى کرده. زيرا مى ترسيده که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و مؤمنان پى ببرند و بفهمند که اين افراد دشمن اند، بعضى به بعضى مى گفتند پيروى نمى کند مگر مردى جادوشده را.
و بر طبق همين بيان، رواياتى در شأن نزول آيه مورد بحث آمده و به زودى آن روايات را در بحث روايتى آينده، إن شاء اللّه ايراد خواهيم نمود.
«انظُرْ کَيْف ضرَبُوا لَک الاَمْثَالَ فَضلُّوا فَلا يَستَطِيعُونَ سَبِيلاً»:
کلمۀ «مَثَل»، به معناى وصف و ضرب المثل بيان صفات است و معناى آيه روشن است. و اين نکته را افاده مى کند که مشرکان، کارشان به جایى رسيده که ديگر اميدى به ايمان آوردنشان نيست، همچنان که در جاى ديگر فرموده: «سَوَاءٌ عَلَيهِم ءَأنذَرتَهُم أم لَم تُنذِرهُم لَا يُؤمِنُونَ».
پاسخ خداوند به استبعاد مشرکان، نسبت به مسئله معاد
«وَ قَالُوا ءَإذَا کُنَّا عِظاماً وَ رُفَاتاً ءَإنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً»:
در مجمع البيان مى گويد: شکسته و پوسيده هر چيزى را «رُفات» مى گويند و اين صيغه، يعنى صيغه فعال بيشتر در هر چيزى که شکسته و خرد شده باشد، به کار مى رود. گفته مى شود: خطام و دقاق و تراب.
و مبرد مى گويد: هر چيزى که در نهايت نرمى سائيده شده باشد، آن را «رُفات» مى گويند.
در اين آيه شريفه، همان مطالب قبلى دنبال شده و مسأله نفهميدن و نداشتن درک مشرکان تعقيب گرديده است، که تحقق معاد را با اين که از اهم معارف قرآنى است، انکار مى کردند.
آرى، مسأله معاد، واضح ترين مطلبى است که از راه وحى و هم از راه عقل بر آن استدلال شده است. حتّى خداى تعالى آن را در کلام خود چنين وصف کرده که: «لَا رَيبَ فِيه: جاى شک در آن نيست»، و اين منکران هم، غير از بعيد شمردن مسأله معاد، هيچ گونه دليلى بر انکار خود و بر نبودن معاد در دست ندارند.
و بزرگترين چيزى که اين استبعاد را در دل هايشان جلوه داده، اين پندار است که مرگ يعنى نابودى، و بعيد است چيزى بعد از نابودى دوباره موجود شود. همچنان که گفته اند: «ءَإذَا کُنَّا عِظَاماً وَ رُفَاتاً»: آيا بعد از مرگ و فساد بدن هايمان که هيچ اثرى از آن نمانده، دوباره از نو خلق مى شويم و به صورت انسان هایى که بوديم، در مى آیيم؟ چه برگشتن دورى.
خداى سبحان، اين استبعادشان را رد نموده و آن را با قدرت مطلقه خود و به رُخ کشيدن خلقت نخست، جواب داده که به زودى خواهد آمد.
«قُلْ کُونُوا حِجَارَةً أَوْ حَدِيداً * أَوْ خَلْقاً مِمَّا يَکبُرُ فى صُدُورِکمْ»:
از آن جایى که منکران معاد کلام خود را با تعبيرى غرورآميز چون «ءَإذَا کُنّا...» اداء کرده بودند، خداوند دستور داد تا با امر تسخيرى به ايشان بفرمايد: اگر سنگ يا آهن و يا هرچه بزرگتر از آن و دورتر از انسان شدن باشيد، باز هم خداوند شما را به صورت انسان در خواهد آورد.
بنابراين، آيه شريفه، اشاره به اين است که قدرت مطلقه الهى را تجديد خلقت هيچ چيزى به ستوه نمى آورد، چه استخوان هاى پوسيده و توتيا شده، و چه آهن و چه غير آن.
و معنايش اين است که: به ايشان بگو اگر از هر چيزى باشيد سخت تر از استخوان هاى پوسيده، مانند سنگ يا آهن و يا مخلوقى ديگر و در نتيجه استبعادتان چند برابر و از اين بيشتر باشد، خداوند به زودى شما را به خلقت اولتان برخواهد گردانيد، و مبعوثتان خواهد نمود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه :۱۶۰
«فَسيَقُولُونَ مَن يُعِيدُنَا قُلِ الَّذِى فَطرَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ»:
يعنى: وقتى از استبعادشان جواب دهى، آن وقت خواهند گفت: کيست که ما را از صورت گرد و غبار دوباره به صورت انسان اولى در آورد؟ در پاسخ بگو: خداى سبحان، و آن وقت از ميان اوصاف خدا آن وصف را برايشان بيان کن، که در از بين بردن استبعادشان مؤثرتر باشد و ديگر جایى براى آن باقى نگذارد، و آن وصف اين است که: «خدا همان کسى است که در مرتبه اول شما را خلق کرد، در حالى که آن روز است خوان پوسيده هم نبوديد».
پس اگر به جاى «بگو خدا»، فرمود: «بگو آن کس که...»، براى اين بود که با ذکر مثال امکان بعث را اثبات نموده، استبعاد منکران را از بين ببرد.
«فَسيُنْغِضُونَ إِلَيْک رُءُوسَهُمْ وَ يَقُولُونَ مَتى هُوَ قُلْ عَسَى أَن يَکُونَ قَرِيباً»:
راغب در مفردات مى گويد: «انغاض»، به اين معنا است که کسى سر خود را با حالت غرور و خودخواهى در مقابل ديگرى تکان دهد. پس بنا به گفته راغب معنا چنين مى شود:
و چون حجت خود را به گوششان برسانى و قدرت خداى را بر هر چيز و همچنين بر خلقت اولشان يادآورى کنى، تازه سرهاشان را از باب مسخره کردن تکان خواهند داد و خواهند گفت: اين قيامت کى است؟! بگو شايد نزديک باشد. چون امرى است که بر همه پوشيده است و راهى به سوى علم بدان نيست و از غيب هایى است که جز خدا کسى نمى داند، وليکن اوصافش معلوم است. چون خداوند آن اوصاف را بيان کرده، و لذا در آيه بعدى به جاى آن که وقت قيامت را بيان کند، اوصاف آن را بيان مى فرمايد و چنين ادامه مى دهد: «يَومَ يَدعُوکُم فَتَستَجِيبُونَ بِحَمدِهِ...».
«يَوْمَ يَدْعُوکُمْ فَتَستَجِيبُونَ بحَمْدِهِ وَ تَظنُّونَ إِن لَّبِثْتُمْ إِلّا قَلِيلاً»:
کلمۀ «يَوم» از اين نظر منصوب است که ظرف و مفعول، قيد فعلى است که در تقدير است، و تقديرش «وَ تُبعَثُونَ يَومَ فُلان» است، و مقصود از دعوت در اين آيه، آن نداى غيبى است که همه را زنده مى کند، و استجابت خلق هم همان قبول دعوت الهى و زنده شدن است، و اين که فرمود: «بِحَمدِهِ» حال است از فاعل «تَستَجِيبُونَ». يعنى استجابت مى کنيد در حالى که سرگرم حمد خدایيد، و زنده شدن و دوباره به وجود آمدن را فعل نيکى از خدا مى دانيد. فعلى که فاعلش بايد حمد و ثنا شود. زيرا آن روز، روزى است که حقايق برايتان مکشوف مى شود، و روشن مى گردد که در حکمت الهى، واجب بود مردم دوباره زنده شوند و پاداش و کيفر خود را ببينند و خلاصه زندگى دوم بعد از زندگى اول ضرورى بود.
و اين که فرمود: «وَ تَظُنُّونَ إن لَبِثتُم إلّا قَلِيلاً»، معنايش اين است که: آن روز گمان مى کنيد که در قبرها بيشتر از اندک زمانى نمانده ايد، و خلاصه روز قيامت را نسبت به روز مُردن، خيلى نزديک مى بينيد. خداوند هم ايشان را در اين پندار تصديق کرده است، هر چند در آيات ديگر، پندار ايشان را نسبت به مدتى که خود تخمين زده اند، خطا شمرد، و فرموده:
«قَالَ إن لَبِثتُم إلّا قَلِيلاً لَو أنَّکُم کُنتُم تَعلَمُونَ». و نيز فرموده: «وَ يَومَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقسِمُ المُجرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيرَ سَاعَةٍ کَذَلِکَ کَانُوا يُؤفَکُونَ * وَ قَالَ الَّذِينَ أُوتُوا العِلمَ وَ الإيمَانَ لَقَد لَبِثتُم فِى کِتَابِ اللّهِ إلَى يَومِ البَعثِ فَهَذَا يَومُ البَعثِ».
و اين که فرمود: «وَ تَظُنُّونَ إن لَبِثُتم إلّا قَلِيلاً»، هم تعريض به کفار است که روز قيامت را بعيد مى شمردند، و آن را استهزاء مى کردند. و هم تأييد جمله قبل است که مى فرمود: «قُل عَسَى أن يَکُونَ قَرِيباً». يعنى: ما امروز اظهار اميد مى کرديم که قيامت نزديک باشد، شما هم به زودى آن را نزديک مى شماريد.
و همچنين جملۀ «فَتَستَجِيبُونَ بِحَمدِهِ»، تعريض بر مشرکان و کفار است، که شما از آمدن قيامت تعجب مى کرديد، و آن را به باد مسخره مى گرفتيد، ولى به زودى، آمدنش را حمد و ثنا خواهيد کرد.
امر به خوشزبانى و ادب در کلام و پرهیز از درشتگويى
«وَ قُل لِّعِبَادِى يَقُولُوا الَّتى هِىَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّيْطانَ يَنزَغُ بَيْنهُمْ»:
از سياق بر مى آيد که مقصود از کلمۀ «عِبَادِى»، مؤمنان اند، و اضافه بندگان به «مَن» تشريفى است، و معناى جمله اين است که: به بندگان من دستور بده که...
و کلمۀ «يَقُولُوا»، در مقام امر است، و هم جواب امر «قُل»، و به همين جهت مجزوم شده، و معناى جملۀ «الَّتِى هِىَ أحسَن»، کلماتى است که احسن، و از نظر مشتمل بودن بر ادب و خالى بودن از خشونت و ناسزا و توالى فاسده ديگر، نيکوتر باشد.
اين آيه و دو آيه بعد از آن، داراى يک سياق اند، و خلاصه مضمون آن دو، دستور به نيکو سخن گفتن و ادب در کلام را رعايت کردن و از وسوسه هاى شيطان احتراز جستن است، و اين که بدانند که امور همه به مشيت خدا است، نه به دست رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلم»، تا او قلم تکليف را از گروندگان خود برداشته و ايشان را اهليت سعادت بدهد، به طورى که هرچه خواستند، بگويند، و ديگران را از هر چيزى محروم کنند، و در باره ديگران هرچه دلشان خواست، بگويند.
نه، چنين نيست که خداوند به گزاف، فردى را هرچند از انبياء باشد، چنين اختيارى بدهد که افراد نالايق را بى جهت تقرب داده و افراد لايق را محکوم آنان کند.
آرى، در درگاه خدا، حُسن سريره و خوشرفتارى و کمال ادب، ملاک برترى انسان ها است، حتى اگر در ميان انبياء هم، خداوند بعضى را بر بعضى برترى داده، باز بيهوده نبوده، بلکه به خاطر همين حُسن رفتار و سيرت و ادب بيشتر بوده است. مثلا داوود «عليه السلام» را بر ديگران برترى داده و او را زبور داد و در آن بهترين ادب و پاکيزه ترين حمد و ثنا را نسبت به خداى تعالى به وى آموخت.
از همين ها معلوم مى شود که گويا قبل از هجرت رسول خدا بعضى از مسلمان ها با مشرکان مواجه مى شدند و در گفتگوى با آنان سخنان درشت گفته و چه بسا مى گفته اند شما اهل آتش و ما مؤمنان به برکت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» اهل بهشتيم، و همين باعث مى شده که مشرکان عليه مسلمانان، تهييج شده، عداوت ها و فاصله ها بيشتر شود، و در روشن کردن آتش فتنه و آزار مؤمنان و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و عناد با حق، بهانه هاى تازه اى به دستشان بيايد.
لذا خداى تعالى به رسول گرامى خود دستور مى فرمايد که ايشان، مردم را به خوشزبانى امر کنند و اتفاقا مقام، مناسب چنين سفارشى هم بود. چون در همين آيات قبل بود که ديديم مشرکان نسبت به آن جناب بى ادبى نموده و او را مردى جادوشده خواندند. و نيز نسبت به قرآن و معارفى که در باره مبدأ و معاد در آن است، استهزاء کردند، و همين وجه، آيات سه گانه مورد بحث را به آيات قبل وصل مى کند، و نيز خود آيات سه گانه را به هم مربوط مى سازند. (دقت فرمایيد).
پس جملۀ «وَ قُل لِعِبَادِى يَقُولُوا الَّتِى هِىَ أحسَنُ»، امر به اين است که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را امر به خوشزبانى کند، و آيه شريفه از نظر بيان، نظير آيه: «وَ جَادِلهُم بِالَّتِى هِىَ أحسَنُ» مى باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۱۶۳
و جملۀ «إنَّ الشَّیطَانَ يَنزِغُ بَينَهُم»، تعليل حکم مذکور است، همچنان که جملۀ «إنَّ الشَّيطَانَ کَانَ لِلإنسَانِ عَدُوّاً مُبِيناً»، تعليل براى تعليل قبل است.
و چه بسا بعضى گفته باشند: مقصود از گفتار به «أحسن»، خوددارى کردن از جنگ با مشرکان و برقرار کردن روابط حسنه و مسالمت آميز است، و خطاب در آيه به مؤمنان صدر اسلام و اهل مکه است که هنوز رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» هجرت نکرده، و آيه شريفه، به طورى که از روايات اسباب نزول بر مى آيد، در حقيقت نظير آيه: «وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسناً» مى باشد (که در آيه ۸۳ سوره «بقره» قرار داشت)، به مسلمانان دستور مى دهد با مردم خوشزبان باشند، ولى خواننده گرامى توجه دارد که اين تفسير با تعليلى که در ذيل آيه است، سازگارى ندارد.
«رَّبُّکُمْ أَعْلَمُ بِکُمْ إِن يَشأْ يَرْحَمْکُمْ أَوْ إِن يَشأْ يُعَذِّبْکُمْ وَ مَا أَرْسلْنَاک عَلَيهِمْ وَکيلاً»:
قبلا گفتيم که اين آيه و آيه بعدش، تتمه و دنباله سياق آيه قبلى است. بنابراين اول آيه، تتمه کلامى است که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، مأمور شده به مردم برساند، و ذيل آيه خطابى است که خداوند تنها به رسول گرامى خود نموده، بنابراين ديگر کسى نپندارد که در آيه شريفه التفاتى به کار رفته است.
ممکن هم هست بگویيم: خطاب در صدر آيه، متوجه رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و مؤمنان هر دو باشد، به اين که جانب خطاب آن جناب را، بر غيبت آنان غلبه داده باشد، و اين احتمال با سياق آيه قبلى سازگارتر است، و کلام را (که همه اش از خداست)، بهتر به هم مربوط و متصل مى کند.
سعادت و شقاوت هر کس، بسته به مشيّت الهى و بر اساس ایمان و عمل صالح است
و به هر حال، جملۀ «رَبُّکُم أعلَمُ بِکُم إن يَشَأ يَرحَمکُم أو إن يَشَأ يُعَذِّبکُم»، در مقام تعليل امرى است که قبلا کرده بود، هر چند در آيه قبلى، امر مزبور را تعليل کرده بود، ولى اين تعليل، تعليل دوم است و اين معنا را مى رساند که:
«خداوند دوست دارد که مؤمنان از سخن درشت با يکديگر دورى کنند و نسبت به سعادت و شقاوت يکديگر - که خدا به آن داناتر است - قضاوت نکنند، و مثلا نگويند فلانى چون پيروى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را کرده، «سعيد»، و آن ديگرى که نکرده، «شقى» است. فلانى اهل بهشت و آن ديگرى اهل جهنم است»، زيرا:
کس نمى داند در اين بحر عميق * سنگريزه قرب دارد، يا عقيق
آرى، کسانى که به خدا ايمان دارند، بايد اين گونه امور را به خدا واگذار نمايند. چون پروردگار شما، شما را بهتر مى شناسد و همانا او به مقتضاى استحقاقى که از رحمت و يا عذاب او داريد، ميان شما قضاوت و داورى مى کند. اگر خواست، رحم مى کند، (و البته اين ترحم را نمى کند مگر به شرط ايمان و عمل صالح، چون در کلامش مکرر اين شرط شده).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۱۶۴
و اگر خواست، عذابتان مى کند. و اين را عملى نمى کند، مگر با کفر و فسق، و ما تو را اى پيغمبر، وکيل ايشان قرار نداده و امر ايشان را به تو واگذار نکرده ايم، تا اختيار تام داشته باشى، به هر که خواستى، بدهى و هر که را خواستى، محروم کنى.
از همين ها مى توان فهميد که ترديد در عبارت: «اگر خواست بر شما رحم مى کند، و اگر خواست، عذابتان مى کند»، به اعتبار مشيّت هاى مختلف پديد مى آيد و مشيّت هاى مختلف هم، ناشى از ايمان و کفر و عمل صالح و طالح است.
و اين نيز روشن مى گردد که: جملۀ «وَ مَا أرسَلنَاکَ عَلَيهِم وَکِيلاً»، ردع و تخطئه مؤمنان است از اين که در نجات خود (از عمل صالح دست بردارند و تنها) به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم) اعتماد کنند و سرنوشت خود را مستند به قبول دين او بدانند. (همان طور که يهود و نصارا به دين خود دلخوش هستند).
آيه شريفه قرآن هم، همه را تخطئه نموده و مى فرمايد: «لَيسَ بِأمَانِيِّکُم وَ لَا أمَانِىِّ أهلِ الکِتَابِ مَن يَعمَل سُوءً يُجزَ بِهِ». و نيز در تخطئه از همين پندار مى فرمايد: «إنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ الَّذِينَ هَادُوا وَ النَّصَارَى وَ الصَّابِئِينَ مَن أمَنَ بِاللّهِ وَ اليَومِ الآخِرِ وَ عَمِلَ صَالِحاً فَلَهُم أجرُهُم عِندَ رَبِّهِم»، و همچنين در مواردى ديگر.
البته در تفسير آيه مورد بحث، اقوال ديگرى نيز هست که از آن جا که در نقلش فایده اى نديديم، از نقل آن صرف نظر نموديم.
«وَ رَبُّک أَعْلَمُ بِمَن فى السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ لَقَدْ فَضَّلْنَا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ وَ آتَيْنَا دَاوُدَ زَبُوراً»:
صدر آيه، تعليلى را که در آيه قبلى بود، توسعه داده است. گویى که مى فرمايد: «چگونه خداوند از شما داناتر نيست؟ و حال آن که او داناتر است به آنچه در آسمان ها و زمين است، که شما يکى از آن هایيد».
جمله: «وَ لَقَد فَضَّلنَا بَعضَ النَّبِيِّينَ عَلَى بَعضٍ»، به منزله تمهيد و مقدمه است براى جملۀ «وَ آتَينَا دَاوُدَ زَبُوراً»، و روى هم رفته فضيلت داوود و برترى او از ساير انبياء را که همان داشتن کتاب زبور است، بيان مى کند، و در زبور، احسن کلمات را در حمد و تسبيح خدا به کار برد.
در آيه شريفه، مؤمنان را تحريک مى کند که ايشان هم در گفتار نيکو، رغبت نموده و در گفت و شنود با مردم، به ادب جميل و زيبا مؤدب گردند.
البته مفسران در تفسير آيه، اقوال ديگرى نيز دارند که ما از ايرادش خوددارى نموديم. طالبان مى توانند به تفسيرهاى مبسوط و طولانى مراجعه نمايند.
بحث روايتى
در تفسير قمى، در ذيل آيه: «لَو کَانَ مَعَهُ آلِهَةٌ کَمَا يَقُولُونَ إذاً لَابتَغَوا إلَى ذِى العَرشِ سَبِيلاً» مى گويد: امام «عليه السلام» فرمود: اگر اين بت ها، إله و معبود بودند، آن طور که شما پنداشته ايد، يقينا به عرش مى رفتند.
مؤلف: يعنى مسلط بر عرش مى شدند، و زمام امور عالَم را به دست مى گرفتند. آرى، معناى «عرش»، اين است، نه ملک که جهاتش محدود است.
و در الدرّ المنثور است که احمد و ابن مردويه، از ابن عمر روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: وقتى مرگ نوح فرا رسيد، به دو فرزند خود گفت: من شما را امر مى کنم به تسبيح و حمد خدا، چون اين دو کلمه نماز هر چيز است، و با همين دو کلمه است که هر چيزى روزى مى خورد.
مؤلف: قبلا در معناى تسبيح موجودات اين ارتباطى که روايت ميان تسبيح و حمد و روزى خوردن موجودات بيان مى کند، گذشت و گفتيم که رزق هر موجودى، با ترازوى احتياج و سؤال او اندازه گيرى مى شود. و گفتيم که هر موجودى خداى را با اظهار حاجت و نقص خود تسبيح نموده و او را از داشتن حاجتى مثل حاجت خود و نقصى چون نقص خود منزه مى دارد.
و در تفسير عياشى، از ابى الصباح، از امام صادق «عليه السلام» روايت شده که گفت خدمت آن جناب عرض کردم: معناى جملۀ «وَ إن مِن شَئٍ إلّا يُسَبِّحُ بِحَمدِهِ» چيست؟
فرمود: هر چيزى خداى را با تسبيح خود حمد مى کند. آرى، همين که مى بينيم ديوارها ترک مى خورد و شکاف بر مى دارد، اين خود تسبيح ديوار است. چون نشان مى دهد که تعمير احتياج دارد.
مؤلف: اين روايت را از حسين بن سعيد، از آن جناب نيز نقل کرده است.
و در همان کتاب، از نوفلى، از سکونى، از جعفر بن محمّد، از پدرش «عليهما السلام» روايت کرده که فرمود: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نهى کردند از اين که چارپايان را داغ کنند، و اين که مردم به صورت آن ها بزنند و فرمود: زيرا چارپايان هم، خدا را به حمد تسبيح مى گويند.
مؤلف: اين مطلب، يعنى نهى از زدن به صورت حيوانات را، کلينى هم، در کافى، به سند خود، از محمّد بن مسلم، از امام صادق «عليه السلام»، از رسول خدا نقل کرده که در ضمن حديثى فرمود: حيوانات را از صورت داغ مکن.
و در همان کتاب، از اسحاق بن عمّار، از امام صادق «عليه السلام» روايت شده که فرمود: هيچ مرغى نيست که در صحرا يا دريا شکار شود، مگر به خاطر اين است که در تسبيح خدا کوتاهى کرده است.
مؤلف: اين معنا را اهل سنت هم، به طرق زيادى، از ابن مسعود و ابى الدرداء و ابوهريره و غير ايشان، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نقل کرده اند.
رده:تفسیر المیزان