المیزان جلد۱۳ بخش۱۴
ودر همان کتاب، از مسعدة بن صدقه، از امام صادق، از پدرش «عليهما السلام» روايت کرده که فرمود: مردى بر پدرم وارد شد و گفت: پدر ومادرم فدايت باد! من مى بينم خداى تعالى در کتابش مى فرمايد: «وَ إن مِن شَئٍ إلّا يُسَبِّحُ بِحَمدِهِ وَلَکِن لَا تَفقَهُونَ تَسبِيحَهُم» اين چگونه است؟ پدرم فرمود: درست است. پرسيد يعنى مى فرمائيد: درخت خشکيده، خداى را تسبيح مى گويد؟
فرمود آرى. مگر نشنيدى چوب هایى را که در خانه ها به کار رفته، چگونه به صدا در مى آيد؟ اين، همان تسبيح چوب خشک است که مى گويد «سُبحَانَ اللّهِ عَلَى کُلّ حَالٍ».
و در الدرّ المنثور است که ابن مردويه، از ابوهريره روايت مى کند که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: مورچه ها، تسبيح خدا مى گويند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۱۶۷
و در همان کتاب است که نسائى و ابوالشيخ و ابن مردويه، از ابن عمر روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، مردم را از کشتن قورباغه نهى کرد و فرمود: همان صدايش، تسبيح است.
و در همان کتاب است که خطيب، از ابى حمزه روايت کرده که گفت: ما نزد امام سجاد، على بن الحسين «عليهما السلام» بوديم، که جمعى گنجشک از جلوى ما عبور کردند، و همه با هم جيک جيک مى کردند. حضرت فرمود: مى دانيد چه مى گويند؟ عرض کرديم: نه.
فرمود: اول به شما بگويم که من ادعا نمى کنم که علم غيب دارم، وليکن از پدرم شنيدم که فرمود: از پدرم على بن ابی طالب «عليه السلام» شنيدم که مى فرمود: مرغان در هر صبحگاهى، خدا را تسبيح نموده، قوت و غذاى روزشان را مسئلت مى دارند. و اين، همان تسبيح صبحگاهى بود که از خداى خود، رزق امروز خود را طلب مى کردند.
مؤلف: نظير اين روايت را، از ابى الشيخ و ابى نعيم، در حليه، از ابى حمزه ثمالى، از محمّد بن على بن الحسين «عليهما السلام» روايت کرده اند که عبارتش چنين است: محمّد بن على بن الحسين، صداى گنجشکان را شنيد که جيک جيک مى کردند. فرمود: مى دانى چه مى گويند؟ گفتيم: نه. فرمود: پروردگار خود را تسبيح مى کنند و از او غذاى امروز خود را طلب مى نمايند.
در همان کتاب است که خطيب، در تاريخ خود، از عايشه روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، وقتى بر من وارد شد، فرمود: اى عايشه! اين دو برد (لباس) مرا بشوى. عرض کردم: يا رسول اللّه! ديروز آن ها را شستم. فرمود: مگر نمى دانى لباس آدمى، خداى راتسبيح مى گويد، و اگر چرک شود، تسبيحش قطع مى شود.
و در همان کتاب مى گويد: عقيلى، در کتاب الضعفاء و ابوالشيخ و ديلمى، از انس روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: اجل و سرآمد عمر چارپايان و حشرات زمين و مورچه و کبک و ملخ و اسبان و قاطران و تمامى جنبندگان و غير جنبندگان در تسبيح است. هر وقت تسبيح خود را قطع کرد، خدا جانش را مى ستاند، و اين کار، ديگر ربطى به عزرائيل (ملک الموت) ندارد.
مؤلف: و شايد مقصود از اين که فرمود: اين کار ربطى به ملک الموت ندارد، اين باشد که او شخصا متصدى قبض روح حيوانات نمى شود، و آن را به بعضى از ملائکه زيردست خود واگذار مى کند. زيرا ملائکه به هر حال واسطه هستند، چنين نيست که بدون وساطت آنان قبض روح صورت بگيرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۱۶۸
و نيز در همان کتاب آمده که احمد، از معاذ بن انس، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده که وقتى از کنار مردمى عبور کرد که روى اسبان و مرکب هاى خود ايستاده بودند و مرکب ها در حال سير و کوچ بودند، حضرت فرمود: حيوانات را سالم سوار شويد و سالم هم پياده گرديد، و آن ها را کرسى و تخت نشيمن خود مکنيد، که روى آن ها نشسته، در راه ها و بازارها به قصه بپردازيد. آرى، چه بسيار مرکب ها که از راکب خود بهترند، و بيشتر ذکر خداى را مى گويند.
و در کافى، به سند خود، از سکونى، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود:
حيوان بر صاحبش شش حق دارد: ۱ - بيش از طاقتش بار نکند. ۲ - پشت آن را مجلس و نشيمنگاه خود براى گفتگو قرار ندهد. ۳ - هر وقت در منزل پياده شد، ابتداء به علف و آب آن بپردازد. ۴ - و از صورت، آن را داغ نکند. ۵ - آن را نزند، زيرا خداى را تسبيح مى گويد. ۶ - هر وقت از آب عبور داد، آب را بر آن عرضه بدارد.
و در مناقب، ابن شهر آشوب، از علقمه و ابن مسعود روايت کرده که گفتند: ما بارها شد که در خدمت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نشستيم تا غذا بخوريم، صداى تسبيح از غذایى که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» مى خورد، مى شنيديم. اين را نيز بودم که روزى مکرز عامرى، از آن جناب معجزه اى خواست. حضرت ۹ دانه ريگ را در دست گرفت و از آن ها خواست تا خداى را تسبيح گويند، و ما شنيديم که ريگ ها تسبيح گفتند.
و در حديث ابوذر آمده که: وقتى ريگ ها را به زمين مى گذاشتند، ساکت مى شد، و چون در دست آن جناب قرار مى گرفت، مشغول تسبيح مى شد.
ابن عباس هم گفته است: ملوک حضرموت حضور آن جناب شرفیاب شدند و گفتند: از کجا بدانيم شما رسول خدایيد؟ حضرت، مشتى از ريگ هاى زمين را برداشت و فرمود: اين ريگ ها شهادت مى دهند. ريگ ها، اول شروع کردند به تسبيح خداى تعالى، بعدا شهادت دادند به رسالت آن جناب.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۱۶۹
و در همان کتاب، از ابوهريره و جابر انصارى و ابن عباس و اُبَىّ بن کعب و امام زين العابدين «عليه السلام» روايت کرده که: رسول خدا وقتى در مدينه به خطبه مى ايستاد، به يکى از ستون هاى مسجد تکيه مى کرد، و چون برايش منبر ساختند و حضرت براى اولين بار بالاى منبر رفت، همه شنيدند که آن ستون به ناله در آمد، همان طور که شتر فرياد مى زند، و چون دوباره نزد ستون آمد و دست به او کشيد، عين بچه اى که از گريه ساکت شود، ناله کرد.
توضيحى در مورد تسبيح محسوس برخى از موجودات که در پاره اى روايات آمده
مؤلف: روايات در تسبيح موجودات، با همه اختلافى که در انواع آن ها هست، بسيار زياد آمده، و شايد امر اين گونه روايات براى بعضى مشتبه شده باشد، و خيال کرده باشند که تسبيح نامبرده، براى تمامى موجودات از قبيل لفظ و صوت است. آنگاه پنداشته اند که هر موجودى براى خود لغتى و واژه اى دارد که هر کلمه اش، براى معنایى وضع شده. نظير انسان که براى کشف منويات خود، لغاتى درست کرده است. چيزى که هست، حواس ما زبان حيوانات و ساير موجودات را درک نمى کند، ليکن اين پندار اشتباه است.
آنچه از بحث قبلى به دست آمد، اين بود که موجودات همه تسبيح دارند، و تسبيح آن ها کلام هم هست و به حقيقت هم کلام است، نه به مجاز، و کلام موجودات، عبارت است از: پاک دانستن و مقدس شمردن خداى عزّوجلّ از احتياج و نقص، به اين طريق که احتياج و نقص ذات و صفات و افعال خود را نشان مى دهند تا همه پى ببرند که پروردگار عالَم چنين نيست و منزّه است، و چون اين کار را از روى علم هم مى کنند، لذا عمل ايشان عين کلام خواهد بود.
پس اين روايات هم که مى گويد: سنگريزه در دست رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» تسبيح کرد و ما شنيديم، يا آن که داوود شنيد که کوه ها و مرغان با او تسبيح مى گويند، يا روايات شبيه به آن، همه صحيح است، و صدایى که مى شنيدند، به ادراک باطنى بود که تسبيح واقعى و حقيقت معناى آن را از طريق باطن درک مى کردند، و حس هم چيزى نظير آن و مناسب با آن را حکايت مى کرده، گوش هم الفاظ و کلماتى که اين معنا را برساند، احساس مى نموده.
نظير اين معنا گذشت که گفتيم معناى مجرده در عالَم خواب، به صورت اشکالى مناسب خود و مألوف با ذهن صاحب خواب در مى آيد. مثلا حقيقت يعقوب و خاندانش در خوابى که يوسف ديد، به صورت آفتاب و ماه و يازده ستاره در آمد. و همچنين ساير خواب هایى که خداوند در سوره «يوسف» نقل کرده، که بحث آن ها گذشت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه :۱۷۰
به همين حساب مى توان گفت: کسى که تسبيح موجودات يا حمد و يا شهادت آن ها برايش محسوس شده، در نخست حقيقت معناى تسبيح و حمد و شهادت برايش کشف شده، و پس از کشف آن، حس باطنى آن را در صورت الفاظى شنيدنى در آورده، و آن الفاظ همان معانى را افاده کرده، و در نتيجه، صاحب کشف، به گوش خود هم شنيده است (و خدا داناتر است).
و در الدرّ المنثور است که: ابويعلى و ابن ابى حاتم (وى روايت را صحيح دانسته) و ابن مردويه و ابونعيم و بيهقى، هر دو در کتاب دلائل، از اسماء، دختر ابوبکر روايت کرده اند که گفت:
وقتى آيه: «تَبَّت يَدَا أبِى لَهَبٍ وَ تَبَّ» نازل شد، «عوراء» - که او را أُمّ جميل هم مى گفتند - ولوله کنان، در حالى که لاشه سنگى در دست داشت، نزد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» آمد و زير لب مى گفت: «مذمما أبينا، و دينه قلينا، و أمره عصينا».
رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نشسته بود. ابوبکر هم پهلويش بود. عرض کرد: اين دارد مى آيد، و من مى ترسم تو را ببيند. فرمود: او مرا نخواهد ديد. آنگاه آيه اى از قرآن را خواند، و خود را از شرّ او حفظ کرد. و در اين باره است که خداى تعالى مى فرمايد: «وَ إذَا قَرَأتَ القُرآنَ جَعَلنَا بَينَکَ وَ بَينَ الَّذِينَ لَا يُؤمِنُونَ بِالآخِرَةِ حِجَاباً مَستُوراً».
أُمّ جميل همچنان نزديک آمد تا ايستاد بالاى سر ابوبکر و گفت: شنيده ام که رفيقت مرا هجو کرده. ابوبکر گفت: نه، به پروردگار اين خانه سوگند، او تو را هجو نکرده. أُمّ جميل، راه خود را گرفت و رفت، در حالى که مى گفت: قريش خوب مى داند که من دختر آقاى اويم.
مؤلف: اين معنا، به طريق ديگرى نيز، از اسماء و از ابوبکر و ابن عباس، به طور مختصر نقل شده، و آن را مجلسى هم، در بحار، از قرب الاسناد، از حسن بن ظريف، از معمر، از حضرت رضا، از پدرش، از جدش «عليهم السلام»، در ضمن حديثى که فهرست معجزات رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را مى شمارد، روايت کرده اند.
چند روايت درباره «بسم اللّه الرحمن الرحيم»
و در تفسير عياشى، از زراره، از يکى از آن دو بزرگوار (يعنى امام باقر و امام صادق «عليهما السلام») روايت کرده که در تفسير آيه شريفه «بِسمِ اللّهِ الرَّحمَنِ الرَّحِيم» فرموده:
اين آيه، سزاوارترين آيه ای است که آن را بلند بخوانند و اين، همان آيه است که خداى تعالى در باره اش فرمود: «وَ إذَا ذَکَرتَ رَبَّکَ فِى القُرآنِ وَحدَهُ بِسمِ اللّهِ الرَّحمَنِ الرَّحِيم وَلَّوا عَلَى أدبَارِهِم نُفُوراً». چه مشرکان به تلاوت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» گوش مى دادند، همين که مى خواند: «بِسمِ اللّهِ الرَّحمَنِ الرَّحِيم»، پشت مى کردند و مى رفتند، و چون از اين آيه فارغ مى شد، باز بر مى گشتند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۱۷۱
مؤلف: اين معنا را، از منصور بن حازم، از امام صادق «عليه السلام» نيز روايت کرده. همچنين، قمى، آن را بدون ذکر اسم مبارک امام، در تفسير خود آورده.
و در الدرّ المنثور است که بخارى، در تاريخ خود، از ابى جعفر محمّد بن على «عليهما السلام» روايت کرده که گفت:
چرا بسم اللّه الرحمن الرحيم را از قرآن حاشا کرديد و آن را جزو قرآن نمى دانيد؟ با اين که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، وقتى وارد منزلش مى شد و قريش نزدش جمع مى شدند، حضرت مى خواند: بِسمِ اللّهِ الرَّحمَنِ الرَّحِيم، و در خواندن آن صدايش را بلند مى کرد، قريش فرار مى کردند. خداوند اين آيه را فرستاد: «وَ إذَا ذَکَرتَ رَبَّکَ فِى القُرآنِ وَحدَهُ وَلَّوا عَلَى أدبَارِهِم نُفُوراً»، و طبق اين آيه «بسم اللّه الرّحمن الرّحيم»، جزو قرآن است.
و نيز در همان کتاب است که ابن اسحاق و بيهقى، در کتاب دلائل، از زهرى روايت کرده اند که گفت:
شنيدم از کسى که مى گفت: ابوجهل و ابوسفيان و اخنس بن شريق به نماز رفتند که ببينند رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، که در آن موقع، در خانه اش در حال نماز است، چه مى گويد. هر کدام گوشه اى نشستند، به طورى که هيچ يک از جاى ديگرى خبر نداشت. نشستند و گوش فرا مى دادند به نماز خواندن آن جناب، تا آن که فجر طلوع کرده، متفرق شدند. در راه به هم برخوردند، يکديگر را ملامت کردند و گفتند: اين چه کارى است مى کنيد؟ اگر يکى از عوام با خبر شود، خيال مى کند که ما هم مسلمان شده ايم.
آنگاه متفرق شدند تا شب بعد، باز هر يک به جاى ديشب خود برگشتند، به نماز خواندن آن جناب گوش مى دادند تا طلوع فجر شد. برخاستند و متفرق شدند، و در راه به يکديگر برخورده و همان حرف ديشب را به هم زدند، و متفرق شده. شب سوم، باز هر يک جاى خود را گرفته، گوش به آن جناب فرا دادند تا طلوع فجر شد. باز در مراجعت به يکديگر برخوردند، اين دفعه با هم عهد بستند که ديگر چنين کارى نکنند.
صبح اخنس، نزد ابوسفيان آمده، پرسيد: بگو ببينم از اين جريان چه فهميدى؟ (آيا او را راستى پيغمبر يافتى يا نه)؟ گفت: به خدا قسم چيزهایى شنيدم که همه را شناخته و غرض وى را از آن فهميدم، و چيزهاى ديگرى شنيدم که نه خود آن ها را فهميدم و نه غرض وى را. اخنس گفت: من هم به همان خداى که قسم خوردى، همين طور بودم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۱۷۲
از منزل ابوسفيان بيرون شده، به منزل ابوجهل رفت. از او پرسيد: رأى تو چيست؟ از آنچه در اين سه شب از محمّد شنيدى، چه فهميدى؟
گفت: من چيزها شنيدم. ما فرزندان عبدمناف، بر سرِ شرافت و آقایى نزاع داريم. ايشان مهمان نوازى مى کنند، ما هم مى کنيم، تا کار ما و ايشان به اين جا کشيد که چون دو اسب مسابقه، در طراز هم شديم. حال ايشان وقتى ديدند نمى توانند گوى سبقت را در شرافت و آقایى بربايند، مدّعى شدند که از ما پيغمبرى است که از آسمان به سويش وحى مى شود، و تو هرگز نمى فهمى که اين ها چه نقشه اى دارند؟ نه، به خدا سوگند ما به او ايمان نخواهيم آورد، و تصديقش نخواهيم کرد. اخنس از منزل او برخاست و برگشت.
و در مجمع البيان مى گويد: مشرکان، اصحاب رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را در مکه آزار و اذيت مى کردند، و ايشان به آن جناب عرض مى کردند: اجازه بده تا با ايشان قتال و کارزار کنيم.
رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» مى فرمود: من فعلا مأمور به قتال با ايشان نيستم، و آيه شريفه: «قُل لِعِبَادِى...» در اين باره نازل شد. (نقل از کلبى).
مؤلف: ما، در تفسير آيه شريفه، اشاره کرديم به اين که: اين حرف با سياق آيات سازگار نيست - و خدا داناتر است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۱۷۳
آيات ۵۶ - ۶۵ سوره إسراء
قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُم مِّن دُونِهِ فَلا يَمْلِکُونَ کَشفَ الضُّرِّ عَنکُمْ وَ لا تَحْوِيلاً(۵۶)
أُولَئک الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَب وَ يَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَ يَخَافُونَ عَذَابَهُ إِنَّ عَذَاب رَبِّک کانَ مَحْذُوراً(۵۷)
وَ إِن مِّن قَرْيَةٍ إِلّا نَحْنُ مُهْلِکُوهَا قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوهَا عَذَاباً شَدِيداً کانَ ذَلِک فى الْکِتَابِ مَسطُوراً(۵۸)
وَ مَا مَنَعَنَا أَن نُّرْسِلَ بِالاَيَاتِ إِلّا أَن کذَّب بهَا الاَوَّلُونَ وَ آتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظلَمُوا بهَا وَ مَا نُرْسِلُ بِالاَيَاتِ إِلا تَخْوِيفاً(۵۹)
وَ إِذْ قُلْنَا لَک إِنَّ رَبَّک أَحَاط بِالنَّاسِ وَ مَا جَعَلْنَا الرُّؤيَا الَّتى أَرَيْنَاک إِلّا فِتْنَةً لِّلنَّاسِ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فى الْقُرْآنِ وَ نُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلّا طُغْيَاناً کَبِيراً(۶۰)
وَ إِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائکةِ اسجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا إِلّا إِبْلِيس قَالَ ءَ أَسجُدُ لِمَنْ خَلَقْت طِيناً(۶۱)
قَالَ أَرَءَيْتَک هَذَا الَّذِى کرَّمْت عَلىَّ لَئنْ أَخَّرْتَنِ إِلى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لاَحْتَنِکَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلا قَلِيلاً(۶۲)
قَالَ اذْهَب فَمَن تَبِعَک مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُکمْ جَزَاءً مَّوْفُوراً(۶۳)
وَ استَفْزِزْ مَنِ استَطعْت مِنهُم بِصَوْتِک وَ أَجْلِب عَلَيهِم بخَيْلِک وَ رَجِلِک وَ شارِکْهُمْ فى الاَمْوَالِ وَ الاَوْلَادِ وَ عِدْهُمْ وَ مَا يَعِدُهُمُ الشيْطانُ إِلّا غُرُوراً(۶۴)
إِنَّ عِبَادِى لَيْس لَک عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ وَ کَفَى بِرَبِّک وَکيلاً(۶۵)
«ترجمه آیات»
بگو آن الهه که به غير خدا خدايانى مى پنداريد، صدا بزنيد و از آن ها حاجت بخواهيد که مالک بلاگردانى از شما را نيستند، تا مکروه شما را برگردانيده، محبوبتان را بياورند. (۵۶)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۱۷۴
آن هایى که کفار به خدایی شان مى خوانند و خدا را مى خوانند و همه در جستجوى راهى به سوى پروردگار خويش اند تا کدام منزلتى نزديک تر به دست آورند، به رحمت او اميدوار و از عذاب او ترسانند که عذاب پروردگارت لازم الاحترام است. (۵۷)
و هيچ قريه اى نيست مگر اين که ما هلاک کننده آن قبل از قيامت و يا عذاب کننده آنيم، به عذابى شديد و اين در کتاب نوشته شده است. (۵۸)
و اگر آيات پيشنهادى کفار قريش را نفرستاديم، چيزى مانع ما نشد جز اين که در امت هاى گذشته فرستاديم، تکذيبش کردند (همچنان که) به قوم ثمود ناقه (اى که خود خواسته بودند) را که آيتى بينا کننده بود، داديم، پس به آن ظلم کردند و ما هر وقت آيات را بفرستيم، به منظور تخويف مى فرستيم. (۵۹)
و به ياد آور وقتى را که به تو گفتيم پروردگارت احاطه به مردم دارد، و ما آن رؤيا که به تو نشان داديم، جز به منظور آزمايش بشر قرارش نداديم. همچنين شجره اى که در قرآن لعن شده که تخويفشان مى کنيم، ولى هرچه مى کنيم، جز بيشتر شدن طغيانشان نتيجه نمى دهد، آن هم چه طغيان بزرگى. (۶۰)
(و نيز) به ياد آر آن زمان را که به ملائکه گفتيم سجده بر آدم کنيد، همه سجده کردند، جز ابليس که گفت: من سجده کنم براى کسى که تو او را از گِل خلق کرده اى؟ (۶۱)
و نيز گفت: به من بگو ببينم موجود قحطى بود که اين را بر من برترى دهى، اگر مرا تا روز قيامت عمر دهى، تمامى فرزندان او را، جز اندکى فريب داده، گمراه مى کنم. (۶۲)
پروردگارت فرمود: برو! هر کس از ايشان خواست پيروى تو کند، بکند که جهنّم هم بزرگ است و جزایى کامل است. (۶۳)
با آواز خود، هرچه توانستى از ايشان بفريبى، بفريب و از مدارج کمال پایين بياور و تا آن جا که مى توانى، لشگر سوار و پياده ات را بر سرشان بتازان و احاطه شان کن و در اموال و اولادشان شرکت کن و وعده هاى دروغی شان بده. آرى، شيطان چيزى جز دروغ و فريب وعده شان نمى دهد. (۶۴)
همانا تو را بر بندگان (خاص) من تسلط نيست و تنها محافظت و نگهبانى خدا (آن ها را) کافى است. (۶۵)
«بیان آیات»
در اين آيات، در باره مسأله توحيد، به گونه ديگرى احتجاج شده، و ربوبيت خدايانى که مشرکان مى پرستيدند، ابطال گرديده، و حاصلش اين است که بت ها، قادر به رفع گرفتاری ها و برداشتن آن ها از پرستش کنندگان خود نيستند، بلکه آن ها در احتياج به خداى سبحان، مانند خود بت پرستان اند، که همواره در جستجوى وسيله اى به درگاه خدا هستند، و رحمت او را اميدوار، و از عذاب او بيمناک اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۱۷۵
و مسأله گرفتاری ها و هلاکت ها و عذاب ها همه به دست خداى تعالى است، و او در کتاب خود نوشته که هر قريه اى را قبل از روز قيامت هلاک کند، و يا به عذاب شديدى مبتلا سازد، در بين امت هاى گذشته هم، همين معنا را اعمال کرده، براى هر امتى آيات و معجزات خود را مى فرستاده و چون کفر مى ورزيدند و آن را تکذيب مى کردند، دنبالش عذاب انقراض آور را مى فرستاده، ولى در امت آخرين، از آوردن آن معجزات که دنبالش عذاب استيصال است، خوددارى کرد.
آرى، خداوند چنين خواست که رفتار ايشان را با هلاکت تلافى نکند. چيزى که هست، اصل فساد در ميان آنان، رو به پيشرفت است، و به زودى شيطان، همه شان را گمراه مى کند. آن وقت است که وعده خدا در باره آنان محقق گشته و خدا هلاکشان مى سازد، و اين امرى است شدنى.
استدلال ديگرى بر نفى الوهيت خدايان مشرکان
«قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُم مِّن دُونِهِ فَلا يَمْلِکُونَ کَشف الضُرِّ عَنکُمْ وَ لا تَحْوِيلاً»:
کلمه «زعم»، که حرف اول آن به هر سه حرکت خوانده مى شود، به معناى مطلق اعتقاد است، ليکن بيشتر در اعتقاد باطل استعمال شده، و به همين جهت از ابن عباس نقل مى کنند که گفته: هر جا کلمۀ «زَعَمَ» در قرآن آمده، به معناى دروغ است.
کلمۀ «دُعَاء» و «نداء»، به يک معنا است، با اين تفاوت که نداء در جایى است که خواندن مستلزم صدا و آواز هم باشد، وليکن دعاء اعم است. حتى در جایئى هم که دعوت و خواندنى به اشاره و يا غير آن صورت گيرد، استعمال مى شود.
و بعضى ها در فرق ميان آن دو گفته اند که: «نداء»، خواندنى را گويند که اسم خوانده شده، به زبان آورده نشود. (مثل اين که در فارسى هم کسى را که مى خواهند صدا بزنند، مى گويند: آهاى!) و تنها حروف نداء يعنى: «يا» و «أيا»، و يا امثال آن ها به کار رود. به خلاف دعاء که به معناى صدا زدنى است که اسم شخص خوانده شده هم، برده شود. مثلا گفته شود «اى حسن».
اين آيه، بر نفى الوهيت خدايان مشرکان از اين راه استدلال مى کند که آن ربّى که مستحق پرستش است، ربّى است که قادر بر رساندن منفعت و دفع ضرر باشد. چون داشتن چنين قدرتى، لازمۀ ربوبيت است. و خود مشرکان هم، اين معنا را مى دانند و قبول دارند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۱۷۶
چيزى که هست، اگر شريک هایى براى خدا گرفته و مى پرستيدند، به طمع نفع آن ها و از ترس ضرر آن ها است، و در همين جا به خطا رفته اند. زيرا اين شرکاء، قادر بر رساندن نفع و دفع ضرر نيستند، پس الوهيت ندارند. شاهد نفع و ضرر نداشتن آن ها، اين است که مشرکان، آن ها را به اين اميد و به همين ترس مى پرستند، و تاکنون چنين خاصيتى از آن ها نديده اند.
و چطور مى توانند از پيش خود و مستقلا خاصيت بلاگردانى را داشته و حاجت برآورند و رفع پريشانى کنند، با اين که خود آن ها مخلوق خدايند، و به اعتراف خود مشرکان، در پى راهى و وسيله اى به درگاه خدا هستند، اميدوار رحمت او و بيمناک از عذاب اويند.
پس معلوم شد که:
اولاً، مراد از جملۀ «الَّذِينَ زَعَمتُم مِن دُونِهِ»، مشرکان است که ملائکه و جنّ و يا انس را مى پرستيدند. چون مقصود ايشان از پرستش بت ها، تقرب به ملائکه و يا جنّ و انس بوده، و همچنين اگر آفتاب و يا ماه و يا ستارگان را مى پرستيدند، به همين منظور بوده که به درگاه روحانيان آن ها که از جنس ملائکه هستند، تقرب يابند.
علاوه بر اين، بت ها از آن نظر که بت هستند، حقيقتا چيزى نيستند که قابل پرستش باشند. همچنان که فرمود: «إن هِىَ إلّا أسمَاءٌ سَمَّيتُمُوهَا أنتُم وَ آبَائُکُم: اين ها، جز اسمائى که پدرانتان و يا خودتان ناميده اند، چيز ديگرى نيستند».
و امّا آن هایى که از چوب و يا فلزى ساخته شده اند که جز جماد بى جان چيز ديگرى نيستند، و با ساير جمادات فرقى ندارند، و سجده در برابر آن ها با سجده در برابر ساير چوب ها و ساير سنگ ها فرقى ندارد. پس بت بودنشان از جهت سنگ و چوب بودن نيست.
و ثانياً، روشن شد که: مراد از نفى قدرت آن ها، اين است که مستقلا و بدون احتياج به خداى سبحان قادر نيستند، به دليل اين که در آيه بعد مى فرمايد: «أُولَئِکَ الَّذِينَ يَدعُونَ يَبتَغُونَ إلَى رَبِّهِمُ الوَسِيلَةَ...».
چند وجه ديگر، در بيان مراد از مالک نفع و ضرر نبودن بت ها
بعضى از مفسران گفته اند: گويا مراد از مالک ضرر و نفع نبودن بت ها، اين است که قدرت تامّ و کامل ندارند، و گرنه مشرکان اقرار دارند که قدرت خدايان دروغى از ناحيه خداست. آرى، مشرکان اين معنا را انکار ندارند که شرکاء و بت ها به جميع صفاتشان مخلوق خدايند، و صفات خدا کاملتر و قوى تر از صفات بت ها است.
اين معنا که معلوم شد استدلال آيه کاملا تمام گشته، مشرکان مجاب مى شوند، و گرنه قدرت نداشتن ملائکه و جنّ که مورد پرستش مشرکان هستند، خيلى روشن نيست، و دليل روشنى نداريم که به طور مطلق، جنّ و ملک هيچ قدرتى ندارند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۱۷۷
و اگر بگویى: دليلش اين است که مشرکان دست به دامن جنّ و ملک مى شوند، و اجابتى نمى بينند. جواب مى دهيم: ما مسلمان ها هم، دست به دامن خدا مى شويم و دعاهايمان مستجاب نمى شود.
بعضى ديگر گفته اند: مراد اين است که اصلا قدرتى بر نفع و ضرر ندارند و استدلال مى کنند به دليل اشعری ها که مى گويند تمامى ممکنات در ابتداى تکوينشان مستند به خدايند. و ما در پاسخ آنان مى گوييم: جنّ و انس و ملائکه، هر چند که الآن قدرت دارند، ليکن در آغاز هم خودشان و هم قدرتشان مستند به خدايند. پس در حقيقت مستقلا هيچ قدرتى ندارند.
وليکن هر چند که قرآن براى ملائکه و جنّ اثبات انواع قدرت مى کند، آن هم نه در يک آيه و دو آيه، بلکه در آيات بسيارى که نمى توان تأويلش کرد، ولى در عين حال، حقيقت قدرت را در نظائر آيه «أنَّ القُوَّةَ لِلّهِ جَمِيعاً» به خدا اختصاص مى دهد.
و از اين جا مى فهميم که غير خدا، اگر چيزى يا کسى قدرتى دارد، قدرتش از قدرت خدا نشأت گرفته است. يعنى خدا او را قادر ساخته است، و اگر چيزى را مالک است، خداوند تمليکش کرده. پس احدى نيست که در قدرت و ملکى مستقل باشد، مگر خود او، و قدرت و ملک هایى که در دست ديگران است، عاريتى مى باشد و تأثيرش نيز بستگى به اذن خدا و مشيت او دارد.
بنابراين، نمى توان احتجاج آيه شريفه را منوط بر اين دانست که ملائکه و جنّ و انس، که مورد پرستش بت پرستان قرار گرفته اند، اصلا قدرت ندارند، بلکه حجت مزبور، مبتنى بر اين است که خدايان، مستقل در ملک و قدرت نيستند، و در هرچه دارند، مثل خود پرستش کنندگانشان محتاج به خدايند، و به درگاه او روانند، و اگر بت پرستان اين خدايان را مى خوانند، از آن جایى که دعا متوجه قدرت مستقل مى شود، نه به قدرت کسى که قدرتش و ملکش به تمليک ديگرى است. پس در حقيقت، دعا و مسئلت ايشان هم متوجه درگاه خداى تعالى است، و در حقيقت از او مى خواهند، نه از بت ها.
و اما به اين سخن مفسر که گفت: «دليلى واضح و روشن نداريم که ملائکه و جنّ مطلقا قدرت نداشتند، زيرا اگر استدلال کنى بر اين که مشرکان دست به دامن آن ها (ملائکه و جنّ) مى شوند و اجابتى نمى بينند،
جواب مى دهيم: ما مسلمان ها هم دست به دامن خدا مى شويم و دعايمان مستجاب نمى شود، و اين دليل بر اين نيست که خداوند قدرت ندارد. جوابش را خداى تعالى در کلام خود داده، تا ديگر کسى چنين معارضه اى نکند».
توضيح اين که: خداى تعالى، که گفتارش حق است، فرموده: «أُجِيبُ دَعوَةَ الدَّاعِ إذَا دَعَانِ»، و نيز فرموده: «أُدعُونِى أستَجِب لَکُم»، و اين گفتار خود را به هيچ قيدى مقيد نکرد. در نتيجه فهماند که وقتى عبد با حالت جدى دعا کند و با دعا بازى نکند و قلبش در دعا متوجه کسى جز خدا نباشد، بلکه از غير خدا قطع و متوجه و ملتجى به درگاه او شود، البته او هم دعايش را مستجاب مى سازد.
آنگاه در ذيل آيات مورد بحث، انقطاع مزبور را به عنوان متمم حجت بيان نموده و فرموده است: «وَ إذَا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فِى البَحرِ ضَلَّ مَن تَدعُونَ إلّا إيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّيکُم إلَى البَرِّ أعرَضتُم». يعنى: شما در هنگام برخورد با پيشامدهاى دريایى، به طور کلى از هر چيزى منقطع گشته، با راهنمایى فطرتتان متوجه درگاه پروردگار مى شويد، و خدا دعاى شما را اجابت نموده و به سوى خشکى نجاتتان مى دهد.
و از احتجاج مزبور، چنين استفاده مى شود که: وقتى اميد بنده اى از هر چيز و هر کس منقطع گردد و از صميم دل و قلبى فارغ و سالم رو به درگاه خدا ببرد، خداوند دعايش را مستجاب مى کند.
در حالى که اگر توجه خود را از درگاه خدا منقطع ساخته و رو به سوى غير خدا آورد، هرچه هم از صميم قلب دعا کند، دعايش را مستجاب نمى کند. البته نه اين که مى تواند و نمى کند، بلکه نمى تواند مستجاب کند.
و با اين حال ديگر جایى براى معارضه مذکور نمى ماند. براى اين که اين تفاوت براى ايشان وجدانى است که هرچه خدايان خود را بخوانند، دعايشان را مستجاب نمى کند، ولى اگر در دريا سرگردان شوند، و به شرف غرق برسند، و خداى را بخوانند، خداوند نجاتشان مى دهد، و به خشکی شان مى رساند، و اين معنا را خودشان هم اعتراف دارند. مسأله دريا مثال بارزى بود که به عنوان نمونه آورديم، و گرنه مسلمانان اگر در خشکى هم به اين طور که در دريا او را مى خوانند، بخوانند، قطعا نااميد نمى گردند.
خداى تعالى هم، در کلام خود، ميان دعاى مشرکان به درگاه بت ها و دعاى مسلمين به درگاه خداى سبحان مقابله نينداخته بود تا مشرکان برگردند و به عنوان معارضه بگويند هر دو قسم دعا در مستجاب نشدن مشترک اند، بلکه قرآن کريم، مقابله را ميان دعاى مشرکان به درگاه بت ها و دعاى ايشان به درگاه خداى سبحان انداخته بود، که در صورت نااميدى از هر چيز و انقطاع ساير اسباب، رو به آن درگاه نهاده، دعايشان هم مستجاب مى شود.
نکته جالبى که در اين احتجاج به کار رفته، اين است که: حجّت مزبور را با واسطه رسول گرامی اش القاء کرده و فرموده: «تو به ايشان بگو»، تا اگر مشرکان با او مناقشه کردند و گفتند در مستجاب نشدن دعا اين خدايان و خداى تو، مثل هم اند، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» خداى را بخواند و مستجاب بشود، تا معارضه مشرکان باطل گردد.
«أُولَئک الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَب...»:
کلمۀ «أُولَئِکَ»، مبتداء و کلمۀ «الَّذِينَ»، صفت آن و جملۀ «يَدعُونَ»، صله آن صفت و ضمير صله عايد به مشرکان است، و جملۀ «يَبتَغُونَ»، خبر مبتداى «أُولَئِکَ» است، و ضمير جمعى که در آن است و همچنين هر چه ضمير جمع تا به آخر آيه هست، همه به «أُولَئِکَ» بر مى گردد، و جملۀ «أيُّهُم أقرَب»، بيان وسيله جویى است. چون کلمۀ «إبتغاء»، به معناى فحص و پرستش است. اين است آنچه که از سياق بر مى آيد.
و «وسيله»، به طورى که تفسيرش کرده اند، به معناى توسل و تقرب است، و چه بسا در معناى آلت توسل و تقرب استعمال شود، و شايد معناى دوم با سياق مناسب تر باشد. چون دنبال کلمۀ «وسيله»، جملۀ «أيُّهُم أقرَب» قرار گرفته، که با معناى دوم سازگارتر است.
توضيح اين که: آلهه دروغين، خود در جستجوى وسيله به سوى پروردگارشان هستند
و معنا (و خدا داناتر است) اين است که: اين ملائکه و جنّ و انس که مشرکان معبودشان خوانده اند، خودشان براى تقرب به درگاه پروردگار خود وسيله مى خواهند تا به او نزديکتر باشند و راه او را بروند، و به کارهاى او اقتداء کنند. همه اميد رحمت از خدا دارند و در تمامى حوائج زندگى و وجودشان به او مراجعه مى کنند، از عذاب او بيمناک اند، از او مى ترسند و معصيتش نمى کنند، در حالى که عذاب پروردگارت محذور است و بايد از آن دورى جست.
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۴۰ سوره اسراءآیه ۴۱ سوره اسراءآیه ۴۲ سوره اسراءآیه ۴۳ سوره اسراءآیه ۴۴ سوره اسراءآیه ۴۵ سوره اسراءآیه ۴۶ سوره اسراءآیه ۴۷ سوره اسراءآیه ۴۸ سوره اسراءآیه ۴۹ سوره اسراءآیه ۵۰ سوره اسراءآیه ۵۱ سوره اسراءآیه ۵۲ سوره اسراءآیه ۵۳ سوره اسراءآیه ۵۴ سوره اسراءآیه ۵۵ سوره اسراءآیه ۵۶ سوره اسراءآیه ۵۷ سوره اسراءآیه ۵۸ سوره اسراءآیه ۵۹ سوره اسراءآیه ۶۰ سوره اسراءآیه ۶۱ سوره اسراءآیه ۶۲ سوره اسراءآیه ۶۳ سوره اسراءآیه ۶۴ سوره اسراءآیه ۶۵ سوره اسراء