المیزان جلد۱۳ بخش۲۵
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۰۸
در اين آيه، خصيصه اى براى مردم با ايمان ذکر مى کند، و آن، اين است که: قرآن، مايه خضوع و خشوع ايشان است، همچنان که قبلا هم فرموده بود: «وَ نُنَزِّلُ مِنَ القُرآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَ رَحمَةٌ لِلمُؤمِنِين»، و يک خصيصه از خصائص مشرکان را از مؤمنان نفى مى نمايد، و آن، مسأله انکار بعث است.
و اين سه آيه مى فهماند که قرآن کريم، از ايمان آوردن مشرکان بى نياز است، البته نه از اين جهت که ايمان کسانى که قبلا علم داده شده بودند، احتياج قرآن را رفع مى کند، و ديگر به ايمان مشرکان احتياج ندارد، بلکه از اين جهت که ايمان آن دسته که گفتيم، کاشف از اين است که اين کتاب، «کتاب حقّى» است که در حقانيت و کمالش، به ايمان هيچ مؤمنى و تصديق هيچ مصدّقى، محتاج نيست. اگر کسى ايمان آورد، به سود خود اوست و اگر کفر ورزد، به ضرر خود اوست، نه به سود و زيان قرآن.
قبلا خداى سبحان، اعراض مشرکان از قرآن و کفرشان به آن و بى اعتنائی شان به آيت بودن آن و اقتراحشان، آياتى ديگر را بيان کرده بود، و سپس صفات کمال و دلائل معجزه بودن لفظ و معناى قرآن و نفوذ اثر آن در دل ها و کيفيت نزولش را آن قدر که بدانند کتابى است که إلى الابد دستخوش فساد نمى شود را، بيان کرده بود، اينک در اين آيات سه گانه، اين معنا را بيان مى کند که قرآن از ايمان ايشان بى نياز است. ايشان خود مى دانند که از کفر و ايمان به قرآن، کداميک را اختيار کنند.
«قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَانَ أَيًّا مَّا تَدْعُوا فَلَهُ الاَسمَاءُ الحُْسنى»:
لفظ «أو» در اين آيه، يکسانى و يا اباحه هر دو طرف را افاده مى کند، و مراد از کلمۀ «اللّه» و کلمۀ «الرحمن»، دو اسم است که بر يک مسمّى دلالت مى کنند، نه دو مسمّى.
و معناى آيه اين است که: «خدا را، چه به اسم اللّه بخوانيد و چه به اسم رحمان او را خوانده ايد و ميان اين دو گونه خواندن، فرقى نيست».
و جملۀ «أيّاً مَا تَدعُوا»، شرطيه است و کلمۀ «مَا»، نظير «ما» ئى است که در جملۀ «فَبِمَا رَحمَةٍ مِنَ اللّه»، و نيز در جملۀ «عَمَّا قَلِيلٍ لَيُصبِحُنَّ نَادِمِين» به کار رفته است، و کلمۀ «أيّاً» که شرطيه است، مفعول «تَدعُوا» مى باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۰۹
اشاره به اقسام نام های خداوند، و مراد از جملۀ «فَلَهُ الأسمَاءُ الحُسنَى»
و جملۀ «فَلَهُ الأسمَاءُ الحُسنَى»، جواب شرط مزبور است که از باب نهادن سبب در جاى مسبّب چنين آمده، و معناى آن، اين است که: هر يک از اين دو اسم را بخوانيد، يکى از اسماء أحسن خدا را خوانده ايد. براى اين که همه اسماء حُسنا، از آنِ اوست.
پس «اسماء» که بر مسمّيات دلالت دارند، دو قسم اند: يکى آن هایى که دلالت مى کنند بر مسمّياتى که داراى حُسن اند، و ديگر آن هایى که دلالت مى کنند بر مسمّياتى که داراى قبح اند. و چون قبح در ساحت مقدس خداى تعالى راه ندارد، لاجرم تنها قسم اول در آن جا يافت مى شود. و همان قسم هم، باز دو نوع است:
يکى آن اسماء حُسنايى که حُسن محض اند، و آميخته با نقص و قبح نيستند. مانند غنائى که آميخته با فقر نباشد، و حياتى که موت همراه نداشته باشد و عزّتى که با ذّلت در هم نباشد.
و ديگر، آن اسماء حُسنايى که آميخته با قبح باشند، ليکن حُسن آن ها بر قبحشان فزونى دارد.
از اين دو قسم، تنها قسم اول، اسماء خداست، که عبارت است از: هر اسمى که در معنايش أحسن الاسماء باشد. همچنان که پيشوايان دين فرموده اند: «خداى تعالى، غنىّ است، اما نه چون اغنياء. حىّ است، اما نه چون احياء. عزيز است، نه چون عزيزان. عليم است، نه چون علماء». و همان گونه که از اسماء، آن هايى که حُسن محض اند، براى خداى تعالى است، از هر کمالى هم صرف و خالص آن که هيچ شائبه و آميختگى با خلافش ندارد، براى خداوند ثابت است.
ضمير «لَهُ» در جملۀ «فَلَهُ الأسمَاءُ الحُسنَى»، به ذات خدا که از هر اسم و رسمى متعالى است، بر مى گردد، نه به دو اسم «اللّه» و «رحمان». زيرا مراد از آن دو - همان طور که گفتيم - دو اسم است، نه ذات متعالى، که همان مسمّى به آن دو اسم است. زيرا معنا ندارد که کسى بگويد: «هر يک از دو اسم را بخوانيد، بارى براى آن اسم، همۀ اسماء حُسنى و يا بقيه اسماء حُسنى هست».
پس معناى صحيح همين است که بگوييم: هر يک از اسماء خدا را بخوانيد، مانعى ندارد. چون همه آن ها، اسماء او هستند. چون تمامى آن ها، حُسنايند و اسماء حسنى هم، تمامی اش از خداست، و اين اسماء وسايل خواندن خدايند. چه خود خدا را بخوانيد، چه آن اسماء را هيچ فرقى ندارد. چون اسماء مذکور، تنها اسماء اويند، و اسم، آئينه و نماياننده مسمّى و عنوان اوست - دقت فرمایيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه :۳۱۰
اين آيه، از آيات برجسته قرآنى است که آن حقيقتى را که قرآن کريم، از مسأله «توحيد ذات» و «توحيد عبادت» در قبال ديد وثنيت (دوگانه پرستى) نسبت به توحيد در ذات و شرک در عبادت مى بيند، آشکار و روشن مى سازد.
آرى، پيروان وثنيت - همان طور که در جلد دهم اين کتاب، پاره اى از اعتقاداتشان را نقل کرديم - خداى سبحان را، ذاتى متعال از هر حدّ و وصفى مى بينند، و وقتى همين ذات مطلق، به يکى از مشخصات که خود اسمى است از اسماء مشخص مى شود، همان تشخص را تولد مى خوانند، و از ديد وثنيت، ملائکه و جنّ، مظاهر عاليه اى براى اسماء هستند، و به همين جهت، آن دو را، فرزندان خدا دانستند که در عالَم وجود دخل و تصرف دارند.
و نيز، از ديد آنان، عبادت عبادت کاران و توجه هر متوجهى از مرحلۀ ظهور اسماء و مرتبه فرزندان خدا که مظاهر اسماء اويند، تجاوز نمى کند (و به خدا نمى رسد، هرچند که او خيال کند متوجه خدا شده، بلکه در حقيقت، متوجه همان فرزندان خدا گشته است).
آرى، اگر ما خدا را مى پرستيم، در حقيقت خالق و رازق و مُحيى و مُميت و امثال آن را مى پرستيم، که همه اين ها، اسمائى هستند که تنها در ملائکه و جنّ جلوه دارند، و اما ذات متعالى خدا، اجلّ و بالاتر از آن است که عقل و وهم و يا حس آدمى او را درک نمايد.
پس به نظر وثنى ها، خواندن هر اسمى از اسماء خدا، پرستيدن همان اسم است. يعنى پرستيدن فرشته يا جنّى است که مظهر آن اسم است، و همان جنّ و ملک، اله و معبود آن عبادت است، و تعدد خدايان از همين جا ريشه گرفته است. چون دعاها انواع زيادى داشته، و زيادى انواع دعاها هم، به خاطر زيادى و تعدد انواع حاجات بوده. و به همين جهت، وقتى يکى از مشرکان شنيد که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» در نمازش مى گفته «يا اللّه، يا رحمن»، گفته بود: به اين بى دين نگاه کنيد که ما را از پرستيدن دو إله منع مى کند، آن وقت خودش دو إله را مى خواند.
آيه شريفه مورد بحث، اين حرف را رد مى کند و وجه خطاى اين اعتقاد را هم بيان مى نمايد که اين اسماء، اسماء متعددى براى خدا و مملوک صرف اويند. نه اين که خودشان إله مستقل بوده، در ذات و صفات از او جدا باشند، و خود، ذات و صفات جداگانه اى دارا باشند و جز وسيله بودن براى پرستش خداى يگانه، خاصيت ديگرى ندارند، و خواندن آن ها خواندن اوست، و توجه به سوى آن ها، توجه به سوى اوست. زيرا معقول نيست که مسمّى از اسم جدا باشد.
پس اين اسماء، صرفا طريق به سوى خدا و راهنماى به سوى او و وجه اويند، که به وسيله آن ها، براى غير خود جلوه مى کند. پس خواندن خدا به وسيله اسماء متعدد، با «توحيد در عبادت» منافات ندارد. بر عکس، خواندن اسماء به طورى که از اسم به مسمّى تجاوز نکند، محال و غيرمعقول است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۱۱
بيان اين که اسماء خداوند متعال، مرآت و معرّف يک مسمّى هستند
از اين بيان به خوبى روشن مى گردد که:
اسماء و يا مظاهر اسماء از جنّ و مَلَک را، فرزندان خدا دانستن، خطا است. زيرا جنّ و مَلَک را فرزند و يا پسر اطلاق کردن، چه اطلاق به نحو حقيقت باشد و چه به نحو مجاز و به عنوان احترام و تشريف، محتاج نوعى سنخيت و اشتراک ميان پسر و پدر است.
يعنى اين دو، بايد در اصل و حقيقت ذات و يا حداقل در کمالى از کمالات ذات، با هم نوعى اشتراک داشته باشند، و ساحت کبريایى خداى تعالى، منزّه است از اين که چيزى غير او، شريک در ذات و يا کمالش باشد. زيرا هرچه او خودش دارد و هرچه که غير خودش دارد، همه از آنِ اوست، و غير او، چيزى از خود ندارد. پس چگونه شريک او مى شود؟
و نيز روشن مى گردد که:
نسبت تصرف در وجود را به جنّ و مَلَک دادن، هر قسم تصرف باشد، باطل است. زيرا اين ملائکه و همچنين اسمائى که ملائکه مظاهر آنند، خودشان از خود، مالک چيزى نيستند، و در قبال خداى تعالى، در هيچ چيز استقلال ندارند بلکه همان طور که خداى سبحان فرموده: «بَل عِبَادٌ مُکرَمُونَ * لَا يَسبِقُونَهُ بِالقَولِ وَ هُم بِأمرِهِ يَعمَلُون»، و در آنچه انجام مى دهند، خداى را اطاعت مى کنند و جنّ نيز، در اعمال خود، اين چنين است.
و کوتاه سخن اين که:
هيچ سببى از اسباب مؤثر در عالَم نيست مگر اين که خدا قدرت و سببيّت را به آن داده باشد. پس مالک حقيقى هرچه که اسباب مالک اند، خداست، و قادر هر قدرتى که آن ها از خود نشان دهند، خداست، نه خود آنان.
و اين، حقيقتى است که آيه بعدى هم که مى فرمايد: «وَ قُلِ الحَمدُ لِلهِ الَّذِى لَم يَتَّخِذ وَلَداً وَ لَم يَکُن لَهُ شَرِيکٌ فِى المُلک وَ لَم يَکُن لَهُ وَلِىٌّ مِنَ الذُّلّ»، آن را افاده مى کند. و ما إن شاء اللّه، به زودى اين افاده را تکرار مى کنيم.
ناگفته نماند که: آيه شريفه مورد بحث، دلالت مى کند بر اين که اسم جلاله «اللّه»، جزو اسامى حُسناى خدا است که در اصل «ألإلَه» بوده. وصفى بوده که معناى معبوديت را مى رسانده، و فعلا در اثر کثرت استعمال، صورت اسميت و علميت به خود گرفته.
به شهادت اين که مى بينيم که صحيح است آن را به اوصافى وصف کنيم. مثلا بگوييم: «اللّه، رحمان و رحيم است»، ولى صحيح نيست بگوييم: «رحمان، اللّه و رحيم» است. همچنان که در خود قرآن کريم هم، معامله علميت با آن شده و مکرر فرموده: «بِسمِ اللّهِ الرَّحمَنِ الرَّحِيم: به نام خدايى که اين صفت دارد: رحمان و رحيم است».
معناى «جهر» و «إخفات»، و امر به اعتدال در قرائت نماز
«وَ لا تَجْهَرْ بِصَلاتِکَ وَ لَا تُخَافِت بِهَا وَ ابْتَغ بَينَ ذَلِک سَبِيلاً»:
«جَهر» و «إخفات»، دو صفت متقابل هم اند، که صداها را با آن دو توصيف مى کنند، و چه بسا در وسط آن دو، صفت ديگرى را هم معتبر بشمارند که نسبت به «جهر»، إخفات باشد و نسبت به «إخفات»، جهر باشد. (مانند آب ملايم که نسبت به آب داغ، خنک و نسبت به آب يخ، داغ است). و در اين صورت، «جهر»، به معناى مبالغه در بلند کردن آواز و «إخفات»، به معناى مبالغه در آهسته سخن گفتن، و حدّ وسط آن دو، معتدل حرف زدن مى شود.
بنابراين، معناى آيه اين مى شود که: در نماز صدايت را خيلى بلند مکن و خيلى هم آهسته مخوان، حدّ وسط را رعايت نما. و اگر اين حدّ وسط را «سبيل» خوانده، از اين رو بوده که مى خواسته اين طور نماز خواندن در ميان همه مسلمين، رسم و سنّت شود، تا همه گروندگان به دين اسلام، اين گونه نماز بخوانند.
البته اين در صورتى است که مراد از «بِصَلَاتِکَ»، تک تک نمازها به طور استغراق باشد، و اما اگر مراد از آن، مجموع نمازها (و شايد هم اين ظاهرتر است) باشد، در اين صورت، معناى آيه اين خواهد شد که: در همه نمازها، جهر مخوان و در همه آن ها، إخفات مکن، بلکه راه ميانه را اتخاذ کن، که در بعضى «جهر»، و در بعضى «إخفات» کنى. و اين احتمال با آنچه در سنّت اثبات شده، که نماز صبح و مغرب و عشاء بلند، و ظهر و عصر آهسته خوانده شود، مناسب تر است.
و بعيد نيست که اين وجه، با در نظر گرفتن اتصال ذيل آيه به صدر آن، وجه موافق ترى باشد. چون در صدر آيه مى فرمود: به هر اسمى مى توانى خدا را بخوانى، و در اين ذيل مى فرمايد: بلند کردن صدا در نماز، معنايش متعالى بودن و بالا بودن خدا است و آهسته خواندن آن، معنايش نزديک بودن او است، حتى نزديک تر از رگ قلب. پس به هر دو قسم، نماز خواندن، اداء حق همه اسماء خدا است.
«وَ قُلِ الحَْمْدُ للَّهِ الَّذِى لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ يَکُن لَّهُ شرِيکٌ فى الْمُلْکِ وَ لَمْ يَکُن لَّهُ وَلىُّ مِّنَ الذُّلِّ وَ کَبِّرْهُ تَکْبِيرَا»:
اين آيه، عطف است بر جملۀ «قُل ادعُوا اللّهَ أو ادعُوا الرَّحمَن» که در آيه قبل بود، و حاصل کلام اين مى شود که: اى پيغمبر! به ايشان بگو اسمائى که مى خوانيد و خيال مى کنيد که معبودهاى شما هستند، تنها اسمائى مى باشند که مملوک خدايند، نه مالک نفس خودند و نه صاحب چيزى از آنچه در اختيار دارند. پس خواندن آن ها، خواندن خدا است، از اين جهت، در هر حال او، معبود است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۱۳
بعد از آن که اين نکته را به ايشان خاطرنشان کردى، خدا را حمد و ثنا کن، به حمد و ثنائى که از آثار ملکيت على الاطلاق او باشد. چرا که هيچ چيز مانند او در ذات و يا در صفات نيست، تا بتواند آن طور که وثنيت دوگانه پرستان و اهل کتاب از نصارا و يهود و قدماى مجوس، در باره ملائکه و جنّ و يا مسيح و يا عزير و يا احبار خود پنداشته اند، فرزند او باشد. و يا آن طور که دوگانه پرستان وثنى ها و ستاره پرستان و شيطان پرستان پنداشته اند، بدون اشتقاق و پدر فرزندى شريک او باشد. و يا آن که علاوه بر شريک بودن، مافوق او هم باشند و نسبت به خدا ولايت داشته، آنچه که خدا از اصلاحش عاجز بماند، آن ها به خاطر قدرت بيشترى که نسبت به خدا دارند و بر حق تعالى غلبه دارند، اصلاح کنند.
و به عبارت ديگر: هيچ چيزى هم جنس او نيست، تا اگر پایين تر از اوست، فرزند او، و اگر مساوى با اوست، شريک او، و اگر مافوق اوست، ولىّ و غالب بر او در مُلک باشد.
اين آيه، در حقيقت ثنائى است بر خدا، به داشتن ملکيت على الاطلاق که بر آن متفرع مى شود نفى فرزند و شريک و ولىّ. و به همين جهت، به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» امر فرمود: او را تحميد کند، نه تسبيح، با اين که آنچه در اين ثنا آمده از نفى فرزند و شريک و ولىّ، صفات سلبى است، که مناسب با نفى آن تسبيح است، نه تحميد (دقت فرمایيد).
خداى سبحان، آيه را با جملۀ «وَ کَبِّرهُ تَکبِيراً» ختم کرده، و اين تکبير (بزرگتر دانستن) را مطلق آورده و نفرموده: از چه چيز بزرگتر است، و اين، بدان جهت است که بعد از توصيف و تنزيه قبلى، متذکر شود به اين که: خدا از هر وصفى که شما بکنيد و از هر حمد و ثنایى که بگویيد، بزرگتر است.
و لذا جملۀ معروف: «اللّهُ أکبَر» را اين طور تفسير کرده اند که: خدا بزرگتر از آن است که در وصف کسى بگنجد. و همين تفسير، از امام صادق «عليه السلام» روايت شده. و اگر به معناى بزرگتر از هر چيز باشد، خالى از شرک نخواهد بود. براى اين که ساير موجودات را در بزرگى شريک او، ولىّ خدا را بزرگتر از آن ها دانسته ايم. و ساحت مقدس او، اجلّ و عزيزتر از آن است که کسى و يا چيزى در امرى از امور و وصفى از اوصاف، شريک او باشد.
و از لطایفى که در اين سوره به کار رفته، اين است که اولين آيه اش، با «تسبيح» افتتاح، و آخرين آيه اش با «تحميد» افتتاح، و با «تکبير» اختتام يافته است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۱۴
بحث روایتی: (رواياتى در ذيل برخى آيات گذشته)
در الدرّ المنثور است که سعيد بن منصور و ابن منذر و ابن ابى حاتم، از على روايت کرده اند که وى، آيه: «لَقَد عَلِمتَ» را «عَلِمتُ» مى خواند، و چنين توجيه مى فرمود: که به خدا سوگند، فرعون دشمن خدا، ندانست که نازل کننده، پروردگار آسمان ها و زمين بود، بلکه خود موسى بود که اين حقيقت را مى دانست.
مؤلف: اين قرائتى است که به آن جناب نسبت داده شده.
و در کافى، از على بن محمّد، به سندش روايت کرده که گفت: شخصى از امام صادق «عليه السلام» پرسيد: کسى که در پيشانى ناراحتى و جراحتى دارد و نمى تواند با آن سجده کند، چه بايد بکند...؟ حضرت فرمود: چانه خود را به زمين نهد، زيرا خداى تعالى فرموده: «وَ يَخِرُّونَ لِلأذقَانِ سُجّداً».
مؤلف: در اين معنا، روايات ديگرى نيز هست.
و در الدرّ المنثور آمده که: ابن جرير و ابن مردويه، از ابن عباس روايت کرده اند که گفت: روزى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» در مکه نماز مى گزارد، در نمازش دعا کرد و گفت: «يَا اللهُ يَا رَحمَنُ»، مشرکان گفتند: به اين بى دين نگاه کنيد که ما را از پرستش دو خدا نهى مى کند، در حالى که خودش، دو معبود را مى خواند. در اين جا بود که آيه: «قُل ادعُوا اللّهَ أو ادعُوا الرَّحمَن...» نازل گرديد.
مؤلف: در سبب نزول اين آيه، روايات ديگرى، مخالف اين روايت رسيده، که علت هایى غير علت مذکور را بيان نموده، اما از همه آن ها بهتر، همين روايت است و با مفاد آيه انطباق بيشترى دارد.
و در توحيد، به طور مسند و در احتجاج، به طور مرسل (بدون ذکر سند)، از هشام بن حکم روايت شده که گفت: من از امام صادق «عليه السلام» در باره اسماء خدا - عزوجل - و از اشتقاق آن ها پرسيده. (گفتم: کلمه: «اللّه» از چه مشتق شده؟) فرمود: اى هشام! «اللّه»، مشتق از إله است و إله، مألوه مى خواهد و اسم غير مسمّى است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۱۵
پس هر کس اسم را بدون معنا بپرستد، کافر شده و چيزى نپرستيده و کسى که اسم و معنا را بپرستد، باز کافر شده، چون دو چيز را پرستيده، و کسى که معنا را بپرستد، بدون اسم او، خدا را به يگانگى پرستيده. آيا فهميدى اى هشام؟
هشام مى گويد: عرض کردم: بيش از اين بفرمایيد.
فرمود: براى خداى تبارک و تعالى، نود و نُه اسم است. پس اگر بنا باشد که اسم همان مسمّى باشد، بايد هر اسمى براى خود، الهى باشد، وليکن چنين نيست، بلکه خداى تعالى، معنا و مسمّاى واحدى است که اين اسامى بر آن دلالت مى کنند، و همه اين اسامى باز غير اويند.
اى هشام! اسم نان، غير از نان است، و آدمى را سير نمى کند، ولى به آن دلالت مى کند. و همچنين آب، که اسم نوشيدنى است، و لباس، که اسم پوشيدنى است و آتش، که اسم سوزاننده است.
و نيز در توحيد، به سند خود، از ابن رئاب، از عده اى، از امام صادق «عليه السلام» روايت آورده که فرمود:
هر کس خداى را با توهم عبادت کند، کافر شده، و هر که اسم را بپرستد و معنا را رها کند، کافر گشته، و هر کس اسم و معنا هر دو را بپرستد، مشرک شده و هر کس معنا را بپرستد و اسم را عنوان و معرّف آن قرار دهد و با صفاتش او را توصيف کند و بر اين معنا اعتقاد قلبى داشته و زبانش هم همين را در پنهان و آشکار بگويد، چنين کسى از اصحاب اميرالمؤمنين «عليه السلام» است.
و در حديث ديگر آمده: چنين کسانى، مؤمن حقيقی اند.
و در توحيد بحارالانوار، در باب مغايرت بين اسم و معنا، از کتاب توحيد نقل کرده که او، به سند خود، از ابراهيم بن عمر، از امام صادق «عليه السلام» روايت آورده که فرمود:
خداى تبارک و تعالى، اسمى خلق کرد که با حروف توصيف نمى شود، و با الفاظ به زبان در نمى آيد و در پيکر شخصى مجسم نمى شود، و با هيچ چيز تشبيه نمى گردد و به هيچ رنگى در نمى آيد، در اقطار و مکان ها نمى گنجد، و از تعريف شدن برتر است و از حس هر متوهمى محجوب و پرده پوشيده است. آنگاه آن اسم را کلمۀ تامّه اى بر اساس چهار جزء با هم قرار داد، به طورى که هيچ يک از آن ها قبل از ديگرى نبود. سپس سه چيز که مورد حاجت خلق بود، از آن ظاهر ساخت و يک چيز از آن را محجوب گذاشت، و آن يک چيز، همان اسم مکنون مخزون است که به وسيله همين سه اسم ظاهر مخزون گرديد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۱۶
و ظاهرا آن سه اسم ظاهر، عبارتند از: اللّه و تبارک و سبحان، و براى هر کدام از اين سه اسم، ارکانى چهارگانه است که در مجموع دوازده رکن مى شود. پس آنگاه براى هر رکنى، سى اسم قرار داد که هر يک فعلى و کارى منسوب به او است. پس اوست رحمان و رحيم، ملک و قدّوس و خالق و بارى و مصوّر و حىّ و قيّوم و لا تَأخُذُه سِنَةٌ وَ لَا نَومٌ و عليم و خبير و سميع و بصير و حکيم و عزيز و جبّار و متکبّر و علىّ و عظيم و مقتدر و قادر و سلام و مؤمن و مهيمن و منشئ و بديع و رفيع و جليل و کريم و رازق و محيى و مميت و باعث و وارث.
پس اين اسماء و آنچه که از اسماء حُسنا هست، تا سيصد و شصت اسم تمام شود، همه از اين سه اسم منشعب مى گردد. و اين سه اسم، ارکان و حجاب هایى هستند براى آن اسم واحد مکنون، که به وسيله اين سه اسم مخزون شدند، و اين، همان مطلبى است که آيه: «قُل ادعُوا اللّهَ أو ادعُوا الرَّحمَن أيّاً مَا تَدعُوا فَلَهُ الأسمَاءُ الحُسنَى» بيانش مى کند.
مؤلف: اين حديث در کافى نيز، از آن جناب روايت شده.
توضیحی پیرامون «اسماء حقیقی» و «اسماء اسماء» خداوند متعال
در جلد هشتم اين کتاب، در بحث «اسماء حُسنى» گذشت که گفتيم: اين اسماء، که اسماء حُسنايش ناميده اند، «اسماء اسماء» هستند، و آنچه از مصاديق که اين اسماء بر آن دلالت و اشاره مى کند، يعنى ذات متصف به فلان وصف، «اسم حقيقى» مى باشد.
و بنابراين، بعضى از اسماء حُسنى، عين ذات خواهند بود و آن، اسمائى هستند که مصداق يکى از صفات ثبوتيه کماليه را برساند، چون: «حىّ» و «عليم» و «قدير». و بعضى از آن ها زائد بر ذات و خارج از ذات اند، و آن اسمائى هستند مشتمل که بر يکى از صفات سلبيه مى باشند. نظير: «لَا تَأخُذُهُ سِنَةٌ وَ لَا نَومٌ»، و يا فعلى از افعال خدا باشند. مانند: «خالق» و «رازق».
اين ها، «اسماء حقيقى خدا» است.
و اما «اسماء اسماء خدا»، عبارت است از: همين الفاظ که بر ذات متصف به صفتى دلالت کند، و هيچ شکى نيست که اين الفاظ، غير ذات خدايند، بلکه الفاظى هستند که گوينده آن ها، آن ها را ايجاد مى کند. پس هم حادث اند و هم قائم به گوينده.
در اين مطالب هيچ بحثى نيست. خلافى که در اين ميان هست، در دو جهت است:
جهت اول اين که: بعضى از جاهلان از متکلمان سلف، ميان «اسماء» و «اسماء اسماء» خلط کرده، پنداشته اند که مقصود از عين ذات بودن اسماء، همين الفاظ است، که اسماء اسماء خداست، و به همين جهت معتقد شده اند که اسم، عين مسمّى است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۱۷
و در نتيجه عبادت اسم و خواندن آن، عين عبادت مسمّى است. و اين قول، در اوائل عصر خلفاى عباسى رواج داشت، و دو روايت گذشته، يعنى دو روايت توحيد صدوق، در ردّ بر اين قول صادر شده اند.
جهت دوم: نظريه اى است که بت پرستان داشتند و آن، اين است که: به هيچ وجه ممکن نيست خداى سبحان مورد توجه و بندگى بندگان قرار گيرد، و همه توجهات به اسماء خدا است. پس اسماء، که مظاهر آن ملائکه و جنّ و انسان هاى کامل هستند، مورد توجه عبادت کاران هستند، و همان ها، آلهه و معبودهاى خلق اند، نه خود خدا. و شما خواننده عزيز از بيان گذشته فهميديد که آيه شريفه: «قُلِ ادعُوا اللّهَ أوِ ادعُوا الرَّحمَن»، ردّ بر اين نظريه و اعتقاد است.
از روايت اخير، حقيقت ديگرى نيز کشف مى شود و آن، چگونگى انتشار اسماء از ناحيه ذات متعاليه خدا است. ذاتى که رفيع تر از آن است که علم کسى بدان احاطه يابد و يا وصفى و نعتى، او را مقيد کند. و يا اسمى و رسمى او را محدود سازد. و روايت با مطالبى که در صدر و ذيلش دارد، صريح در اين است که مراد از «اسماء» در آيه شريفه، همان «اسماء حقيقى» است که گفتيم، نه «اسماء اسماء».
و ما اين حديث را تا حدّى در ذيل بحثى که در باره «اسماء حُسنَى»، در جلد هشتم اين کتاب کرديم، شرح داده ايم. بدان جا مراجعه شود.
چند روايت درباره جهر و إخفات در نماز
و در تفسير عياشى، از زراره و حمران و محمّد بن مسلم، از ابى جعفر و ابى عبداللّه «عليهما السلام» روايت شده، که در تفسير آيه: «وَ لَا تَجهُر بِصَلاَتِکَ وَ لَا تُخَافِت بِهَا وَ ابتَغِ بَينَ ذَلِکَ سَبیيلاً» فرموده اند:
ايامى که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» در مکه بود، نمازش را با صداى بلند اقامه مى فرمود. در نتيجه، مشرکان صدايش را مى شنيدند و محل حضور حضرت برايشان مشخص مى شد. سپس به آن جا رفته، وى را آزار مى دادند. لذا اين آيه شريفه نازل گرديد.
مؤلف: اين معنا، در الدرّ المنثور هم، از ابن مردويه، از ابن عباس روايت شده. و نيز از عايشه روايت شده که گفته است: «اين آيه، در باره دعاء است»، و عيبى هم ندارد. چون ميان آن و ديگر روايات معارضه اى نيست. و نيز از عايشه روايت شده که: آيه، در باره تشهد است.
و در کافى، به سند خود، از سماعة روايت شده که گفت: از امام «عليه السلام»، معناى آيه «وَ لَا تَجهَر بِصَلَاتِکَ وَ لَا تُخَافِت بِهَا» را پرسيدم.
فرمود: «مخافته»، آن است که انسان طورى تکلم کند که گوش خودش هم نشنوند، و «جهر»، آن است که جوهرۀ صدا به شدت بلند شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۱۸
مؤلف: اين روايات، تا حدّى معناى اولى را که در تفسير آيه گذرانديم، تأييد مى کند.
و باز در همان کتاب، به سند خود، عبدالله بن سنان روايت کرده که گفت: از امام صادق «عليه السلام» پرسيدم: آيا بر امام جماعت واجب است که نماز را آن قدر بلند بخواند که مأمومين بشنوند؟ و اگر چنين است، در جماعت هایى که جمعيت بسيار است، چطور مى شود؟
فرمود: بايد به طور معتدل و متوسط بخواند، چنانچه خداى تعالى فرمود: «وَ لَا تَجهَر بِصَلَاتِکَ وَ لَا تُخَافِت بِهَا».
و در الدرّ المنثور است که احمد و طبرانى، از معاذ بن انس روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: آيه: «وَ قُلِ الحَمدُ لِلّهِ الَّذِى لَم يَتَّخِذ وَلَداً» تا آخر آيه، عزت است.
و در تفسير قمى، از امام آورده که در ذيل «وَ لَم يَکُن لَهُ وَلِىٌّ مِنَ الذُّلّ» فرموده است: يعنى خداوند هرگز ذليل نشده، تا محتاج وليىّ شود که ياری اش کند.
بحثى روايتى و قرآنى
اين بحث، پيرامون آيه شريفه: «وَ قُرآناً فَرَقنَاهُ لِتَقرَأهُ عَلَى النَّاس عَلَى مُکثٍ» است، که در سه فصل عنوان مى شود:
* فصل اول - پيرامون تقسيمات قرآن کريم:
کتاب الهى به اجزائى تقسيم شده که با آن شناخته مى شود. مانند سى جزء، و اين که هر جزئى، ۴ حزب، و هر حزبى، ۱۰ عشر دارد و امثال آن. و اين تقسيم بندى است که در قرآن کريم کرده اند، ولى آنچه در خود قرآن مى باشد، دو تقسيم است:
يکى «سوره»، و ديگر تقسيم هر سوره به چند «آيه»، و مکرر از آن دو، اسم برده. مثلا فرموده: «سُورَةٌ أنزَلنَاهَا». و يا فرموده: «قُل فَأتُوا بِسُورَةٍ مِثلِه». و همچنين در غير اين دو آيه.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۱۹
در لسان رسول خدا و صحابه و ائمه معصومين «عليهم السلام» نيز، استعمال اين دو کلمه زياد آمده، به حدّى که جاى ترديد نمانده که «سوره» و «آيه»، دو حقيقت قرآنى است، و اين سوره ها، مجموعه اى از کلام الهى است که هر يک، با «بِسمِ الله» آغاز شده و غرضى را بيان مى کند، و آن غرض، معرّف سوره است، و در هيچ يک، اين قاعده تخلف نپذيرفته، مگر در سوره «برائت»، آن هم به حکم پاره اى از روايات ائمه اهل بيت «عليهم السلام» - که در ذيل آيه: «إنَّا نَحنُ نَزَّلنَا الذِّکر»، در جلد دوازدهم اين کتاب ذکر نموديم - تتمه آياتى از سوره انفال است.
و نيز سوره «وَ الضُّحَى» و «ألَم نَشرَح»، که با اين که يک سوره هستند، يک «بسم اللّه» در وسط فاصله شده. و همچنين سوره «فيل» و «إيلاف»، که سوره واحدى هستند و يک «بسم اللّه» در وسط فاصله شده است.
البته همه اين موارد استثنايى، به حکم رواياتى است که از ائمه «عليهم السلام» رسيده و شيخ آن را در تهذيب، به سند خود، از شحام، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده و محقق، در شرايع و طبرسى، در مجمع البيان، آن را به روايت اصحاب ما - اماميه - نسبت داده اند.
نظير اين مطلبى که در باره سوره ها گفتيم، در آيه ها جريان دارد. زيرا در کلام خداى تعالى، «آيه» به طور مکرر بر قطعه اى از کلام الهى اطلاق شده است. مانند: «وَ إذَا تُلِيَت عَلَيهِم آيَاتُهُ زَادَتهُم إيمَاناً». و نيز مانند: «کِتَابٌ فُصِّلَت آيَاتُهُ قُرآناً عَرَبِيّاً».
از امّ سلمه روايت شده که گفت: رسول خدا، آخر هر آيه وقف مى کرد. و نيز روايت صحيح آمده که: سوره «حمد»، هفت آيه است. و از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت شده که فرمود: سوره «مُلک»، سى آيه است. و همچنين رواياتى ديگر، که در باره عدد آيه هاى هر سوره قرآن، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نقل شده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه :۳۲۰
و آنچه که دقت در تقسيم بندى طبيعى کلام عرب به فصول و قطعه هاى جداى از هم، و مخصوصا در کلمات مسجّع آن، و نيز آنچه که تدبّر در روايات وارده از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و اهل بيتش در خصوص عدد آيات وارد شده، اقتضاء مى کند، اين است که: يک آيه از قرآن کريم، يک قطعه از کلام خداست، که حقش اين است که بر آن يک قطعه، اعتماد و تکيه نموده و در تلاوت، آن را از قبل و بعدش جدا کرد.
و اين قطعات به اختلاف سياق ها و مخصوصا در سياق هاى مسجّع مختلف مى شود. چه بسا يک کلمه به تنهایى به خاطر سجع آخرش، يک آيه به حساب آيد. مانند کلمه: «مُدهَامَّتَان: دو برگ سبز».
و چه بسا آيه دو کلمه يا بيشتر باشد. خواه کلام تام باشد، يا ناقص. مانند: «الرَّحمَنُ * عَلَّمَ القُرآنَ * خَلَقَ الإنسَانَ * عَلَّمَهُ البَيَان». و مانند «الحَاقَّةُ * مَا الحَاقَّةُ * وَ مَا أدرَيکَ مَا الحَاقَّةُ».
و چه بسا که يک آيه بسيار طولانى باشد، مانند: آيه پيرامون قرض دادن و گرفتن، که آيه ۲۸۲ از سوره «بقره» است.
* فصل دوم، پيرامون عدد سوره ها و آيات قرآن کريم:
تعداد سوره هاى قرآن، «صد و چهارده» عدد است، و بر همين عدد، قرآن هاى موجود در ميان مسلمين تدوين شده، و اين قرآن ها، مطابق قرآنى است که عثمان جمع آورى نموده، و ما قبلا از ائمه معصومين «سلام اللّه عليهم اجمعين» نقل کرديم که فرمودند: سوره «برائت»، سوره اى مستقل نيست، بلکه متمم سوره «انفال» است. و همچنين «وَ الضُّحَى» و «ألَم نَشرَح»، يک سورهو «فيل» و «ايلاف»، يک سوره هستند.
و پيرامون تعداد آيه هاى قرآن بايد گفت:
در اين خصوص، نصّ متواترى نرسيده که يک يک آيه ها را معرفى کند، و هر يک را از ديگرى متمايز سازد. روايات محدودى هم که رسيده، به خاطر خبر واحد بودن، قابل اعتماد نيستند، و روشن ترين علت بر نبودن دليل معتبر، اختلاف اهل مکه، مدينه، شام، بصره و کوفه است، که در باره تعداد آيات، اعداد متفاوتى ارائه کرده اند.
رده:تفسیر المیزان