المیزان جلد۱۳ بخش۴۴
پس معناى اين که فرمود: «قُل لَو کَانَ البَحرُ مِدَاداً لِکَلِمَاتِ رَبِّى»، اين است که اگر درياها مرکب باشد و با آن، کلمات خدا را که دلالت به خدا مى کنند، بنويسم، هر آينه آب دريا تمام مى شود و کلمات پروردگار تمام نمى شود.
و معناى «وَ لَو جِئنَا بِمِثلِهِ مَدَداً» اين است که حتى اگر غير درياهاى دنيا، درياى ديگرى هم تهيه کنيم، آن نيز خشک خواهد شد، قبل از اين که کلمات پروردگار من تمام شود.
بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «بِمِثلِهِ»، جنس مثل است، نه يک مثل. چون کلمه «مثل» هر وقت اضافه به اصل شود، از تناهى بيرون نمى رود، و چون کلمات خداى تعالى - يعنى معلوماتش - غيرمتناهى است، لذا متناهى نمى تواند غيرمتناهى را ضبط کند - اين خلاصه گفتار مفسر مذکور است.
اين گفته در جاى خود صحيح است، ليکن نه به خاطر تناهى و عدم تناهى، و اين که کلمات خدا غيرمتناهى است. بلکه به اين جهت است که حقايقى که کلمات بر آن دلالت مى کند، از حيث دلالتش، غلبه بر مقادير دارد، و چگونه چنين نباشد با اين که هر ذرّه از ذرات دريا، هر قدر هم بسيار فرض شود، وافى نيست که دلالت هايش را بر جمال و جلال خدا در طول وجود خودش ثبت کند، تا چه رسد به اين که غير درياها از موجودات ديگر هم به درياها اضافه شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۵۵
و اين که کلمه «بحر» در آيه شريفه تکرار شده، و همچنين کلمه «رَبِّى» که اسم ظاهر است، در جاى ضمير به کار رفته، تثبيت و تأکيد را مى رساند. و همچنين اين که از اسامى خداى تعالى، فقط «رب» ذکر شده و به ضمير متکلم اضافه گرديده، نيز تأکيد را مى رساند به اضافه اين که به مضاف اليه شرافت هم مى دهد.
بحث روايتى
در تفسير قمى ،به سند خود، از ابى بصير، از امام صادق «عليه السلام» روايت آورده که در ذيل اين آيه فرموده: به تو خبر مى دهم که کلام خدا، نه آخر دارد و نه غايت، و تا ابد انقطاع نمى پذيرد.
مؤلف: اين که کلمات خداى را به کلام تفسير فرموده، گفتار گذشته ما را تأييد مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۵۶
آيه ۱۱۰ سوره کهف
قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشرٌ مِّثْلُکمْ يُوحَى إِلىَّ أَنَّمَا إِلَهُکُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَمَن کانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلاً صالِحاً وَ لا يُشرِک بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدَا(۱۱۰)
«ترجمه آیه»
بگو من فقط بشرى هستم همانند شما، که به من وحى مى شود، حق اين است که خداى شما، يگانه است. پس هر که اميد دارد که به پيشگاه پروردگار خويش رود، بايد عمل شايسته کند و هيچ کس را در عبادت پروردگارش شريک نکند. (۱۱۰)
«بیان آیه»
بيان آخرين آيه سوره کهف، که به سه اصل: «توحيد»، «نبوت» و «معاد» اشاره دارد
اين آيه، آخرين آيه سوره است که غرض از بيان سوره را خلاصه مى کند، و در آن اصول سه گانه دين را که توحيد و نبوت و معاد است، جمع کرده.
جمله «إنَّمَا إلَهُکُم إلَهٌ وَاحِدٌ»، مسأله توحيد را، و جملۀ «إنَّمَا أنَا بَشَرٌ مِثلُکُم يُوحَى إلَىَّ» و جملۀ «فَليَعمَل عَمَلاً صَالِحاً...»، مسأله نبوت را، و جملۀ «فَمَن کَانَ يَرجُوا لِقَاءَ رَبِّه»، مسأله معاد را متعرض است.
«قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشرٌ مِّثْلُکمْ يُوحَى إِلىَّ أَنَّمَا إِلَهُکُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ»:
کلمه «إنَّما» ى اولى، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را منحصر در بشريت و در مانندى ساير بشرها مى سازد، به طورى که هيچ چيزى زائد بر آنچه آنان دارند، ندارد و هيچ زيادتى براى خود ادعا نمى کند. و اين در حقيقت، ردّ پندار مردم است که خيال مى کنند که ادعاى نبوت کرد، ادعاى الوهيت و قدرت غيبى کرده است،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۵۷
و بر اساس همين پندار است که از انبياء توقع هايى دارند که جز خدا، کسى علم و قدرت بر آن ها را ندارد. در انحصار اول به امر خدا، همه اين ها را از خود نفى مى کند، و براى خود اثبات نمى کند، مگر تنها و تنها مسأله وحى را.
و انحصار دوم معبود را که معبود ايشان هم هست، منحصر در يکى مى کند، و اين همان توحيد است که مى گويد اله تمامى عالَم، يک اله است.
جملۀ «فَمَن کَانَ يَرجُو لِقَاءَ رَبِّه فَليَعمَل...»، مشتمل بر اجمال دعوت دينى است که همان عمل صالح براى رضاى خداى واحد بى شريک است، و آنگاه اين معنا را متفرع کرده بر رجاء لقأ پروردگار متعال و بازگشت به سوى او .چون اگر حساب و جزایى در کار نباشد، هيچ داعى و ملزمى نيست که افراد را به پيروى از دين و به دست آوردن اعتقاد و عمل صحيح وادار سازد، همچنان که خود خداى تعالى فرموده: «إنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَن سَبِيلِ اللهِ لَهُم عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَومَ الحِسَاب».
و اگر عمل صالح و شرک نورزيدن در عبادت رب را، متفرع بر اعتقاد به معاد نموده، بدين جهت است که اعتقاد به وحدانيت خدا با شرک در عمل جمع نمى شوند، و با هم متناقض اند. پس اگر اله واحد باشد، در همه صفاتش که يکى هم معبوديت است، واحد است، و در آن نيز شريک ندارد.
و اگر پيروى از دين را متفرع بر رجأ معاد کرد، نه بر يقين به معاد، بدين جهت بوده که تنها احتمال بودن معاد کافى است که آدمى را به پيروى از دين وادار سازد. چون دفع ضرر محتمل واجب است، هرچند بعضی ها گفته اند: که مراد از لقاء، لقاء کرامت و ثواب است و اين تنها مورد رجاء است، نه مورد قطع.
و اگر رجاء لقاى خداى را متفرع بر جملۀ «إنَّمَا إلَهُکُم إلَهٌ وَاحِدٌ» کرد، بدين جهت بود که بازگشت بندگان به سوى خداى سبحان از تماميت معناى الوهيت است. زيرا خداى تعالى هر کمال مطلوب و هر وصف جميلى را دارد که يکى از آن ها، فعل حق و حکم به عدل است و اين دو اقتضاء مى کند که دوباره بندگان را به سوى خود باز گرداند و ميان آنان حکم کند، همچنان که خودش فرموده:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۵۸
«وَ مَا خَلَقنَا السَّمَاء وَ الأرضَ وَ مَا بَينَهُمَا بَاطِلاً ذَلِکَ ظَنٌّ الَّذِينَ کَفَرُوا فَوَيلٌ لِلَّذِينَ کَفَرُوا مِنَ النَّارِ * أم نَجعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ کَالمُفسِدِينَ فِى الأرضِ أم نَجعَلُ المُتَّقِينَ کَالفُجَّار».
بحث روايتى
در الدر المنثور است که ابن منذر و ابونعيم - در کتاب صحابه - و ابن عساکر، از طريق سدى صغير، از کلبى، از ابوصالح، از ابن عباس روايت کرده اند که گفت: جند بن زهير را عادت چنين بود که وقتى نماز مى خواند يا روزه مى گرفت يا تصدق مى داد، و مردم تعريفش مى کردند، خيلى خوشحال مى شد و به همين جهت اين کارها را بيشتر مى کرد تا مردم بيشتر تعريفش کنند. خداى تعالى، در مذمتش اين آيه را فرستاد: «فَمَن کَانَ يَرجُوا لِقَاء رَبِّه فَليَعمَل عَمَلاً صَالِحاً وَ لَا يُشرِک بِعِبَادَةِ رَبِّه أحَداً».
مؤلف: نظير اين روايت، روايات ديگرى بدون ذکر اسم شخص معينى وارد شده، و جا دارد که همه آن ها حمل بر انطباق آيه بر مورد شود، نه اين که نزول آيه را در خصوص مورد بدانيم. زيرا بعيد به نظر مى رسد که خاتمه يک سوره از سوره هاى قرآنى به خاطر سبب خاصى نازل شده باشد.
و در همان کتاب، از ابن ابى حاتم، از سعيد بن جبير روايت شده که در تفسير آيه مورد بحث گفته است:
رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: پروردگار شما مى فرمايد:
من بهترين شريکم. پس هر کس در عمل خودش، احدى از خلق مرا شريک من قرار دهد، من همه عمل او را به شريکم واگذار مى کنم، تا همه اش مال او باشد و هيچ عملى را از بنده ام قبول نمى کنم، مگر آنچه را که خالص براى من بياورد. آنگاه اين آيه را خواندند: «فَمَن کَانَ يَرجُوا لِقَاء رَبِّه فَليَعمَل عَمَلاً صَالِحاً وَ لَا يُشرِک بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أحَداً».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۵۹
و در تفسير عياشى، از على بن سالم، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود:
خداى تبارک و تعالى فرموده: من بهترين شريکم. هر کس در عمل خويش کسى را شريک من کند، من آن را قبول نمى کنم، مگر آنچه را که خالص براى من آورده باشد.
عياشى مى گويد: در روايت ديگرى از آن جناب آمده، که خداى تعالى فرموده: من بهترين شريکم. هر کس عملى را، هم براى من و هم براى غير من بجا آورد، آن عمل مال آن کسى است که وى با من شريکش کرده.
و در الدر المنثور است که احمد و ابن ابى الدنيا و ابن مردويه و حاکم (وى حديث را صحيح دانسته) و بيهقى، از شداد بن اوس روايت کرده اند که گفت: من از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» شنيدم که فرمود: هر کس نماز بخواند و ريا کند، شرک کرده و هر که روزه بگيرد و ريا کند، شرک ورزيده و هر که صدقه دهد و ريا کند، شرک ورزيده. آنگاه اين آيه را خواند: «فَمَن کَانَ يَرجُو لِقَاء رَبِّه...».
و در تفسير عياشى، از زراره و حمران، از امام باقر و امام صادق «عليهما السلام» روايت کرده که فرمودند: اگر بنده اى عملى کند که با آن رحمت خدا و خانه آخرت را طلب کند، آنگاه رضاى احدى از مردم را هم در آن دخالت دهد، مشرک است.
مؤلف: روايات در اين باب از طرق شيعه و اهل سنت آن قدر زیاد است که نمی توان شمرد. و البته مراد از شرک در آن ها، شرک خفیّ است که با اصل ایمان منافات ندارد، بلکه با کمال آن منافی است، همچنان که خدای تعالی فرمود: «وَ مَا یُؤمِنُ أکثَرُهُم بِالله إلّا وَ هُم مُشرِکُون». پس آيه شريفه با باطن خود شامل شرک خفى مى شود، نه به ظاهرش.
و در الدر المنثور است که طبرانى و ابن مردويه، از ابى حکيم روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: اگر از قرآن غير از آيه آخر سوره کهف بر من نازل نشده بود، همان يک آيه براى امت من کافى بود.
مؤلف: وجه اين روايت در سابق گذشت.
رده:تفسیر المیزان