المیزان جلد۱۵ بخش۳
«فَأَنشأْنَا لَکُم بِهِ جَنَّاتٍ مِّن نخِيلٍ وَ أَعْنَابٍ...»:
«إنشاء جنات»، به معناى احداث و تربيت باغ ها است، و معناى آيه روشن است.
«وَ شجَرَةً تخْرُجُ مِن طُورِ سَيْنَاءَ تَنبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِّلاَکلِينَ»:
اين جمله، عطف است بر «جنّات»، يعنى ما با آن باران، جنات و باغ هايى رويانيديم و نيز درختى که در طور سينا است و از ثمره آن روغن به دست مى آيد - که مراد از آيه، درخت زيتون است.
و جملۀ «تَنبُتُ بِالدُّهنِ»، يعنى ميوه اى مى دهد که در آن روغن هست، «وَ صِبغٍ لِلآکِلِين»، يعنى مى روياند صبغى براى خورندگان. و «صِبغ» - به کسره صاد و سکون باء - به معناى خورش است، و اگر در بين همه درختان، زيتون را نام برد، به خاطر عجيب بودن اين درخت است، و معناى آيه روشن است.
«وَ إِنَّ لَکُمْ فى الاَنْعَامِ لَعِبرَةً نُّسقِيکُم مِّمَّا فى بُطُونهَا...»:
کلمۀ «عبرت»، به معناى دليلى است که با آن استدلال شود بر اين که خدا، مدبّر امر خلق است، و به ايشان رؤوف و رحيم است.
و مراد از اين که فرمود: «شما را از آنچه در بطون چهار پايان است، سيراب مى کنيم»، اين است که شير آن حيوانات را به انسان ها مى نوشاند.
و مراد از «منافع بسيار»، انتفاعى است که بشر از پشم و مو و کرک و پوست و ساير منافع آن ها مى برد، و از گوشت آن ها مى خورد.
«وَ عَلَيهَا وَ عَلى الْفُلْکِ تُحْمَلُونَ»:
ضمير در «عَلَيهَا» به «أنعام» بر مى گردد. و حمل بر انعام شدن، همان شترسوارى است که در خشکى انجام مى شود و مقابل آن، حمل در دريا است که با «فُلک» يعنى کشتى انجام مى شود.
بنابراين، آيه شريفه، همان مضمون آيه: «وَ حَمَلنَاهُم فِى البَرِّ وَ البَحرِ» را مى دهد، و کلمۀ «فُلک»، جمع «فلکه» است، که به معناى کشتى است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه :۳۰
بحث روایتی: (رواياتى درباره مراحل مختلف خلقت انسان)
در الدرالمنثور است که ابن ابى حاتم، از على «عليه السلام» نقل کرده که گفت: بعد از آن که نطفه چهار ماهش تمام شد، خداوند فرشته اى مى فرستد تا روح را در آن ظلمات رحم در کودک بدمد، و اين جا است که خداى تعالى مى فرمايد: «ثُمَّ أنشَأنَاهُ خَلقاً آخَر»، که مقصود از «إنشَاء خَلق آخر»، همان دميدن روح است.
و در کافى، به سند خود از ابن فضّال، از حسن بن جهم روايت کرده که گفت: از امام ابى الحسن رضا «عليه السلام» شنيدم که مى فرمود: امام ابوجعفر «عليه السلام» فرمود:
نطفه، چهل روز در رحم به صورت نطفه است. بعد از چهل روز، چهل روز ديگر به صورت علقه و چون اين چهل نيز تمام شد، چهل روز ديگر به صورت مضغه است، که مجموعا چهار ماه مى شود. بعد از تمام شدن چهار ماه، خداوند دو مَلَک مى فرستد که کار آنان خلقت است. مى پرسند: پروردگارا! چه چيز خلق کنيم؟ پسر يا دختر؟ مأمور مى شوند به يکى از آن دو.
سپس مى پرسند: پروردگارا! شقى، يا سعيد؟ مأمور به يکى از آن دو مى شوند. آنگاه از مدت عمر و رزق و هر حالت ديگر آن - در اين جا، امام چند حالت برشمرد - سؤال مى کنند و دستور مى گيرند. پس از آن، فرشتگان آمده، کودک را خلق مى کنند و ميثاق الهى را ميان دو چشمش مى نويسند.
پس همين که مدتش سر آمد، فرشته اى مى آيد و او را به زور به طرف بيرون فشار مى دهد و کودک بيرون مى آيد، اما در حالى که از آن ميثاق هيچ چيز به ياد ندارد.
حسن بن جهم پرسيد: آيا با اين حال، صحيح است که کسى از خدا بخواهد پسر را دختر و يا دختر را پسر کند؟ فرمود: خدا هرچه بخواهد، مى کند.
مؤلف: اين روايت از حضرت ابى جعفر «عليه السلام»، به چند طريق ديگر نقل شده، که عبارات آن ها، نزديک به هم هستند.
و در تفسير قمى، در ذيل آيه: «وَ شَجَرَةً تَخرُجُ مِن طُورِ سَينَاء تَنبُتُ بِالدُّهنِ وَ صِبغٍ لِلآکِلِين» گفته است: منظور درخت زيتون است، و اين آيه، مثلى است براى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» و اميرالمؤمنين «عليه السلام»، زيرا طور، کوه و سينا، درخت است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۳۱
و در مجمع البيان، در ذيل جملۀ «تَنبُتُ بِالدُّهنِ وَ صِبغٍ لِلآکِلِين» مى گويد: از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» روايت شده که فرمود: «زيت»، درخت مبارکى است، از آن خورش کنيد و از روغنش بر بدن بماليد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۳۲
آيات ۲۳ - ۵۴ سوره مؤمنون
وَ لَقَدْ أَرْسلْنَا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ فَقَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَکُم مِّنْ إِلَهٍ غَيرُهُ أَ فَلا تَتَّقُونَ(۲۳)
فَقَالَ الْمَلَؤُا الَّذِينَ کَفَرُوا مِن قَوْمِهِ مَا هَذَا إِلّا بَشرٌ مِّثْلُکُمْ يُرِيدُ أَن يَتَفَضلَ عَلَيْکُمْ وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لاَنزَلَ مَلَائکَةً مَّا سمِعْنَا بهَذَا فى آبَائنَا الاَوَّلِينَ(۲۴)
إِنْ هُوَ إِلّا رَجُلُ بِهِ جِنَّةٌ فَترَبَّصوا بِهِ حَتى حِينٍ(۲۵)
قَالَ رَبّ انصُرْنى بِمَا کذَّبُونِ(۲۶)
فَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِ أَنِ اصنَع الْفُلْک بِأَعْيُنِنَا وَ وَحْيِنَا فَإِذَا جَاءَ أَمْرُنَا وَ فَارَ التَّنُّورُ فَاسلُک فِيهَا مِن کُلٍّ زَوْجَينِ اثْنَينِ وَ أَهْلَک إِلّا مَن سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ وَ لا تخَاطِبْنى فى الَّذِينَ ظلَمُوا إِنهُم مُّغْرَقُونَ(۲۷)
فَإِذَا استَوَيْت أَنت وَ مَن مَّعَک عَلى الْفُلْکِ فَقُلِ الحَْمْدُ للَّهِ الَّذِى نجَّانَا مِنَ الْقَوْمِ الظالِمِينَ(۲۸)
وَ قُل رَّبِّ أَنزِلْنى مُنزَلاً مُّبَارَکاً وَ أَنت خَيرُ الْمُنزِلِينَ(۲۹)
إِنَّ فى ذَلِک لاَيَاتٍ وَ إِن کُنَّا لَمُبْتَلِينَ(۳۰)
ثُمَّ أَنشأْنَا مِن بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِينَ(۳۱)
فَأَرْسلْنَا فِيهِمْ رَسُولاً مِّنهُمْ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَکُم مِّنْ إِلَهٍ غَيرُهُ أَ فَلا تَتَّقُونَ(۳۲)
وَ قَالَ الْمَلاُ مِن قَوْمِهِ الَّذِينَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِلِقَاءِ الاَخِرَةِ وَ أَتْرَفْانَهُمْ فى الحَْيَوةِ الدُّنْيَا مَا هَذَا إِلا بَشرٌ مِّثْلُکُمْ يَأْکلُ مِمَّا تَأْکلُونَ مِنْهُ وَ يَشرَب مِمَّا تَشرَبُونَ(۳۳)
وَ لَئنْ أَطعْتُم بَشراً مِّثْلَکُمْ إِنَّکُمْ إِذاً لَّخَاسِرُونَ(۳۴)
أَيَعِدُکمْ أَنَّکُمْ إِذَا مِتُّمْ وَ کُنتُمْ تُرَاباً وَ عِظاماً أَنَّکُم مُخْرَجُونَ(۳۵)
هَيهَات هَيهَات لِمَا تُوعَدُونَ(۳۶)
إِنْ هِىَ إِلّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَ نحْيَا وَ مَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ(۳۷)
إِنْ هُوَ إِلّا رَجُلٌ افْترَى عَلى اللَّهِ کذِباً وَ مَا نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِينَ(۳۸)
قَالَ رَبِّ انصُرْنى بِمَا کَذَّبُونِ(۳۹)
قَالَ عَمَّا قَلِيلٍ لَّيُصبِحُنَّ نَادِمِينَ(۴۰)
فَأَخَذَتهُمُ الصيْحَةُ بِالْحَقِّ فَجَعَلْنَهُمْ غُثَاءً فَبُعْداً لِّلْقَوْمِ الظالِمِينَ(۴۱)
ثُمَّ أَنشأْنَا مِن بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِينَ(۴۲)
مَا تَسبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهَا وَ مَا يَستَأخِرُونَ(۴۳)
ثمَّ أَرْسلْنَا رُسُلَنَا تَترَا کُلَّ مَا جَاءَ أُمَّةً رَّسُولهَُا کَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنَا بَعْضُهُم بَعْضاً وَ جَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيث فَبُعْداً لِّقَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ(۴۴)
ثمَّ أَرْسلْنَا مُوسى وَ أَخَاهُ هَارُونَ بِآيَاتِنَا وَ سُلْطانٍ مُّبِينٍ(۴۵)
إِلى فِرْعَوْنَ وَ مَلايهِ فَاستَکْبرُوا وَ کانُوا قَوْماً عَالِينَ(۴۶)
فَقَالُوا أَنُؤْمِنُ لِبَشرَيْنِ مِثْلِنَا وَ قَوْمُهُمَا لَنَا عَابِدُونَ(۴۷)
فَکَذَّبُوهُمَا فَکانُوا مِنَ الْمُهْلَکِينَ(۴۸)
وَ لَقَدْ آتَيْنَا مُوسى الْکِتَاب لَعَلَّهُمْ يهْتَدُونَ(۴۹)
وَ جَعَلْنَا ابْنَ مَرْيمَ وَ أُمَّهُ آيَةً وَ آوَيْنَهُمَا إِلى رَبْوَةٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَ مَعِينٍ(۵۰)
يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطيِّبَاتِ وَ اعْمَلُوا صالِحاً إِنّى بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ(۵۱)
وَ إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَ أَنَا رَبُّکُمْ فَاتَّقُونِ(۵۲)
فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُم بَيْنهُمْ زُبُراً کُلُّ حِزْبِ بِمَا لَدَيهِمْ فَرِحُونَ(۵۳)
فَذَرْهُمْ فى غَمْرَتِهِمْ حَتّى حِينٍ(۵۴)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۳۳
«ترجمه آیات»
همانا ما نوح را به رسالت به سوى امتش فرستاديم، نوح به قوم خود گفت: خدا را بپرستيد که جز آن ذات يکتا شما را خدايى نيست، آيا هنوز نمى خواهيد خدا ترس شويد؟ (۲۳)
اشراف قوم که کافر شدند، در پاسخ نوح به مردم چنين گفتند که: اين شخص نيست، جز آن که بشرى است مانند شما که مى خواهد بر شما برترى يابد، و اگر خدا مى خواست، رسولى بر بشر بفرستد، حتما از جنس ملائکه مى فرستاد، ما اين سخنان را که اين شخص مى گويد، از نياکان خود نشنيده ايم. (۲۴)
او نيست جز مردى مبتلا به جنون، پس انتظار بريد به آن (با او مدارا کنيد)، تا مرگش برسد. (۲۵)
نوح گفت: پروردگارا! مرا بر اينان که تکذيبم کردند، يارى فرما. (۲۶)
ما هم به او وحى کرديم که زير نظر ما و به دستور ما کشتى را بساز، هر وقت ديديد که فرمان ما آمد و آب از تنور فوران کرد، پس در آن کشتى سوار شو و از هر جاندارى، يک نر و يک ماده، همراه خود راه بده و اهل خودت را هم سوار کن، مگر آن کفارى که فرمان ما به هلاکتش رفته، و زنهار که از باب شفاعت درباره ستمکاران با من سخنى بگويى، که البته همه بايد غرق شوند. (۲۷)
پس چون در کشتى مستقر شدى، بگو ستايش خداى را که ما را از ظلم ستمکاران نجات داد. (۲۸)
و نيز بگو: پروردگارا! مرا به منزل مبارکى فرود آر، که تو بهترين فرود آورنده اى. (۲۹)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۳۴
همانا در اين حکايت، آيت ها است و ما بندگان را به اين گونه حوادث آزمايش خواهيم کرد. (۰ ۳)
پس از هلاک قوم نوح، باز قوم ديگرى ايجاد کرديم. (۳۱)
و در آن ها نيز رسولى از خودشان به سويشان فرستاديم که خداى را بپرستيد، چون غير او معبودى نداريد، آيا باز هم نمى خواهيد خدا ترس شويد!(۳۲)
اشراف قوم آن رسول، آن ها که کافر بودند و لقاى آخرت را تکذيب مى کردند و ما در زندگى دنيا بهره مندشان کرده بوديم، به مردم گفتند: اين شخص غير از بشرى مثل شما نيست، او هم از آنچه شما مى خوريد، مى خورد و از آنچه مى آشاميد، مى آشامد. (۳۳)
و هر آينه شما مردم اگر بشرى مثل خود را اطاعت کنيد، خيلى (نالايق و) زيان کاريد. (۳۴)
آيا اين به شما نويد مى دهد که پس از آنکه مرديد و خاک و استخوان شديد، بار ديگر از زمين سر بر مى آوريد. (۳۵)
هيهات هيهات، که اين وعده ها راست باشد. (۳۶)
زندگى جز اين حيات چند روزه نيست، که زنده مى شويم و مى ميريم و دىگر هرگز از خاک برانگيخته نخواهيم شد. (۳۷)
او نيست جز مردى که دروغى را به خدا افتراء بسته، و ما هرگز به او ايمان نخواهيم آورد. (۳۸)
آن رسول نيز عرض کرد: پروردگارا! مرا بر اين قوم، به خاطر اين که تکذيبم کردند، يارى فرما. (۳۹)
خداى تعالى فرمود: به همين زودى سخت پشيمان خواهند شد. (۴۰)
پس صيحه به عنوان عذاب ايشان را بگرفت و ما ايشان را خاشاک بيابان ها کرديم، که ستمکاران از رحمت الهى دور باشند. (۴۱)
پس آنگاه اقوامى ديگر بعد از ايشان پديد آورديم. (۴۲)
هيچ قومى را اجل مقدم و مؤخر نخواهد شد. (۴۳)
پس آنگاه پيغمبرانى پى در پى بر خلق گسيل داشتيم و هر قومى که رسولى بر آن ها آمد، تکذيبش کردند، ما نيز يکى پس از ديگرى، به سر نوشت قبلى ها دچار نموده، سرگذشتى براى ديگران کرديم که قوم بى ايمان از رحمت خدا دور باد. (۴۴)
سپس موسى و برادرش هارون را با معجزاتى و قدرتى آشکار فرستاديم. (۴۵)
به فرعون و قومش، آن ها نيز استکبار ورزيدند و مردمى متکبر و سرکش بودند. (۴۶)
به همين جهت گفتند: چرا ما به دو نفر بشر مثل خودمان ايمان بیاوریم، با اين که طايفه اين دو، همه پرستش ما مى کردند. (۴۷)
پس موسى و هارون را تکذيب کرده، بدين سبب هلاک شدند. (۴۸)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۳۵
با اين که ما به موسى کتاب فرستاديم، تا شايد به راه خدا هدايت شوند. (۴۹)
و ما پسر مريم را با مادرش بر خلق آيت و معجزه اى بزرگ کرديم، و هر دو را به سرزمينى بلند که جايى هموار و چشمه سار بود، منزل داديم. (۵۰)
اى رسولان ما! از غذاهاى پاکيزه و حلال تناول کنيد و به نيکوکارى و اعمال صالح بپردازيد، که من به هر چه مى کنيد، آگاهم. (۵۱)
و اين مردم، همه داراى يک دين امت شمايند، امتى واحده و من پروردگار همه شمايم، پس از من بينديشيد. (۵۲)
آنگاه مردم اين دين واحد را در ميان خود پاره پاره کرده، در آن فرقه فرقه شدند و هر گروهى به آنچه خود داشت و پسنديده بود، دلخوش گشتند. (۵۳)
پس اى رسول ما، بگذار که اين بى خبران، همچنان در جهل و غفلت خود بسر برند، تا هنگامى معين. (۵۴)
«بیان آیات»
خداى عزوجل، بعد از آن که نعمت هاى بزرگ خود را براى مردم بر مى شمارد، به دنبال آن، در اين آيات بشر را دعوت مى کند به توحيد در عبادت، آن هم از طريق رسالت، و در ضمن اجمالى از طرز دعوت انبياء از زمان نوح تا عيسى بن مريم «عليهما السلام» را نقل کرده، ولى نام يک يک آنان را نبرده. تنها نام نوح که اولين قيام کننده بود دعوت به توحيد است، و نام موسى و عيسى «عليهما السلام» را که آخرين ايشانند برده، و نام بقيه را مبهم گذاشته.
چيزى که هست، خاطرنشان کرده که دعوت انبيا متصل به هم بوده، و پشت سرِ هم قرار داشته و نيز فرموده که: مردم جز به کفر، اجابت نکردند و جز به انکار آيات خدا و کفران نعمت هاى او، عکس العمل نشان ندادند.
«و لَقَدْ أَرْسلْنَا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ فَقَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَکُم مِّنْ إِلَهٍ غَيرُهُ أَ فَلا تَتَّقُونَ»:
در داستان هاى نوح در تفسير سوره «هود» گذشت که آن جناب، اولين پيغمبر از پيامبران اولواالعزم است که داراى کتاب و شريعت اند و به سوى عموم بشر مبعوث شده و به دعوت به توحيد و نفى شرک قيام نموده اند. پس مراد از کلمه «قَومِهِ»، امت آن جناب است که عموم اهل عصر آن جناب اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۳۶
معنای این که نوح «ع»، به قوم خود گفت: «اُعبُدُوا الله»
جملۀ «اُعبُدُوا اللّهَ مَا لَکُم مِن إلَهٍ غَيرُهُ»، دعوت به سوى پرستش خدا و ترک پرستش آلهه غير خدا است. چون وثنى ها، غير خدا از ملائکه و جنّ و مقدسين را مى پرستيدند و براى آن ها ادعاى الوهيت مى کردند. يعنى آن ها را معبود مى دانستند، نه خدا را.
بعضى از مفسران گفته اند: معناى «اُعبُدُوا اللهَ»، اين است که تنها خدا را بپرستيد، همچنان که آيه «ألَّا تَعبُدُوا إلّا اللّه» که در سوره «هود» است، اين معنا را روشن مى کند. و اگر در آيه مورد بحث، جمله را مقيد به قيد نکرد و نفرمود «فقط خدا را عبادت کنيد»، براى اين است که بفهماند اصلا عبادت، تنها عبادت خدا است و عبادت غير خدا و شرک ورزيدن، به کلّى عبادت نيست.
ولى مفسر مزبور، غفلت و يا فراموش کرده که وثنى ها اصلا خداى سبحان را عبادت نمى کنند. چون عبادت را عبارت مى دانند از توجه عابد به معبود، و خداى سبحان را به خاطر اين که ديدنى نيست، بزرگتر از آن مى دانند که توجهى يا عملى متوجه او شود.
پس وجه صحيح آن است که بندگان در عبادت خود، متوجه خواص از مخلوقات او، مانند ملائکه و امثال ايشان شوند، تا آنان واسطه و شفيع ايشان شوند، و آنان را به درگاه خدا نزديک کنند. علاوه بر اين، به زعم مشرکان، عبادت به خاطر تدبير عالَم، و در مقابل آن است، و تدبير عالَم به ملائکه و امثال ايشان واگذار شده، پس معبود و ارباب هم، همان هايند، نه خدا.
از اين جا معلوم مى شود: اگر به مذهب وثنى ها جايز باشد که خدا عبادت شود، ديگر غير خدا را عبادت نخواهند کرد. براى اين که وثنى مذهبان، ترديدى ندارند در اين که ربّ الارباب و پديد آورندۀ همه رب ها و همه عالََم، تنها خدا است، و اگر عبادت خدا جايز باشد، قهرا عبادت غير او جايز نخواهد بود. ليکن همان طور که گفتيم، بت پرستان، عبادت خدا را درست نمى دانند، دليلش هم بيان شد.
پس اين که نوح «عليه السلام» به امت بت پرست خود فرمود: «اُعبُدُوا اللّه»، در معناى اين است که فرموده باشد: «اُعبُدُوا اللّهَ وَحدَهُ: تنها خداى را بپرستيد»؛ همچنان که در سوره «هود»، در جملۀ «ألَّا تَعبُدُوا إلّا الله»، اين طور فرموده بود.
و جملۀ «مَا لَکُم مِن إلَهٍ غَيرُهُ» هم، در معناى اين است که فرموده باشد: براى شما معبودى غير خدا نيست، چون که غير از خدا، ربّى که مدبّر امور عالَم و امور شما باشد، نيست، تا او را به اميد خيرش و ترس از غضبش بپرستيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۳۷
و اين که با فاء تفريع فرمود: «أفَلَا تَتَّقُون»، معنايش اين است که وقتى براى شما ربّى نباشد که مدبّر امور شما باشد، پس با اين حال باز هم از خدا نمى ترسيد و از عذاب او بيم نمى داريد؟ که غير او را مى پرستيد؟
«فَقَالَ الْمَلَؤُا الَّذِينَ کَفَرُوا مِن قَوْمِهِ مَا هَذَا إِلا بَشرٌ مِثْلُکُمْ... حَتّى حِينٍ»:
کلمۀ «مَلَأ»، به معناى بزرگان و اشراف قوم است، و اگر آنان را در اين آيه، به وصف «الّذِينَ کَفَرُوا مِن قَومِهِ» توصيف فرموده، اين توصيف براى توضيح است نه احتراز. براى اين که اصلا از اشراف قوم نوح، کسى به او ايمان نياورده بود. به دليل اين که بنا به حکايت قرآن کريم، به او گفتند: «وَ مَا نُرِيکَ اتَّبَعَکَ إلّا الَّذِينَ هُم أرَاذِلُنَا بَادِىَ الرَّأى».
سياق دلالت مى کند بر اين که ملأ و بزرگان قوم نوح، مطالب اين دو آيه را در خطاب به عموم مردم مى گفته اند تا همه را از نوح روى گردان نموده، عليه او تحريک، و بر آزار و اذيتش تشويق کنند، تا شايد به اين وسيله ساکتش سازند.
احتجاج های قوم نوح «ع»، در مقام انکار رسالت آن حضرت
مطالبى که اين دو آيه از گفته هاى آنان حکايت کرده، اگر تجزيه و تحليل شود، به چهار يا پنج اشکال برگشت مى کند، که يا جنبه افتراء دارد، يا مغالطه.
اول اين که گفتند: «مَا هَذَا إلّا بَشَرٌ مِثلُکُم يُرِيدُ أن يَتَفَضَّلَ عَلَيکُم»، و حاصلش اين است که: نوح يک فرد بشر است مثل خود شما. اگر او در ادعاى وحى الهى خود راست مى گفت و راستى با عالَم غيب اتصال داشت، شما هم بايد مثل او اتصال مى داشتيد. چون شما در بشريت و لوازم آن، هيچ دست کمى از او نداريد، و چون چنين اتصالى در شما نيست، پس او در ادعاى خود کاذب است؟
زيرا ممکن نيست کمالى در خور طاقت بشر باشد، ولى در ميان تمامى افراد بشر، فقط یک نفر به آن کمال برسد و بدون هيچ شاهدى مدعى آن گردد. پس ديگر هيچ وجهى براى عمل او نمى ماند، مگر اين که بخواهد بر شما برترى يافته و رياست کند. دليلش هم همين است که به بانگ بلند مى گويد: همه بايد از من پيروى نموده و مرا اطاعت کنيد، که در حقيقت حجتى که آورده اند، منحل به دو حجت مى شود.
دوم اين که گفتند: «وَ لَو شَاءَ اللّهُ لَأنزَلَ مَلائِکَةً»، که حاصلش اين است که: اگر خدا خواسته باشد ما را به دعوت غيبى خود بخواند، بايد يکى از ملائکه مقرب خود، و يکى از شفعایی که واسطه میان ما و خدا است، براى اين کار انتخاب کند، و به سوى ما گسيل بدارد، نه يک بشرى که هيچ نسبت و ارتباطى با او ندارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۳۸
علاوه بر اين، اگر آن ملائکه را که گفتيم بفرستد، و آن ها بشر را به سوى يکتاپرستى دعوت کنند، و بگويند که نبايد شما، ما ملائکه را ارباب و معبودهاى خود بگيريد، بشر بهتر گفته آنان را مى پذيرد و زودتر تصديق مى کند، چون خود آنان مى گويند که غير خدا را نبايد پرستيد.
و اگر از ارسال ملائکه تعبير به «إنزال» کرد، ارسال با انزال تحقق و خارجيت پيدا مى کند. و اگر به لفظ جمع تعبير کرد نه مفرد، شايد به اين جهت باشد که مرادشان از اين ملائکه، همان ملائکه اى باشد که مشرکان آلهه خود گرفتند، و اين گونه فرشتگان در نظر مشرکان بسيارند.
سوم اين که گفتند: «مَا سَمِعنَا بِهَذَا فِى آبَائِنَا الأوَّلِين»، و حاصلش اين است که اگر دعوت او حق بود، نظير و مانندى برايش پيدا مى شد و تاريخ گذشتگان مانندى براى او سراغ مى داد و قطعا پدران و نياکان ما از ما بهتر و عاقل تر بودند و در اعصار آنان چنين دعوتى اتفاق نيفتاده، پس اين دعوت نوظهور و دروغى است.
چهارم اين که گفتند: «إن هُوَ إلّا رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتّى حِين». کلمۀ «بِهِ جِنَّة»، يا مصدر است، و به معناى مجنون است، و يا اين که مفرد جنّ است.
و معناى «بِهِ جِنّة»، اين است که: فردى از جنّ در او حلول کرده، و اين مرد با زبان آن جنّ حرف مى زند. براى اين که چيزهايى مى گويد که عقل سليم آن را قبول ندارد، و نيز چيزهايى مى گويد که جز ديوانگان آن را نمى گويند. پس ناگزير مدتى صبر کنيد، شايد از اين کسالت بهبودى يابد و يا بميرد و شما از شرش راحت شويد.
اين چهار حجت و يا (به اعتبار اين که اولى تقسيم به دو تا مى شود)، اين پنج حجت مختلف، حرف هايى بود که بزرگان قوم نوح در برابر عوام خود زدند، و يا هر يک حجت طايفه اى از قوم بوده.
و اين حجت ها، هرچند حجت هاى جدلى و داراى اشکال است، وليکن بزرگان قوم نوح از آن ها بهره مند مى شدند. چون عوام را از اين که به گفته هاى نوح متوجه شوند و دل بدهند، با همين حرف ها منصرف مى کردند و آنان را در ضلالت باقى مى گذاشتند.
«قَالَ رَبِّ انصُرْنى بِمَا کذَّبُونِ»:
نوح «عليه السلام»، از خدا درخواست نصرت مى کند. و حرف «باء» در «بِمَا» بدليه است، و معناى آن اين مى شود که: خدايا! عوض و بدل تکذيب ايشان، تو مرا يارى بده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه :۳۹
ممکن هم هست «باء» را براى آلت بگيريم، که بنابر آن، معنا چنين مى شود: خدايا! مرا با همان وسيله اى که اين مردم آن را تکذيب کردند يارى ده. يعنى با آن عذابى که اين ها تکذيبش کردند و گفتند: «فَأتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إن کُنتَ مِنَ الصَّادِقِين»، مرا نصرت بده.
مؤيد اين احتمال، اين است که نوح «عليه السلام» درخواست کرده بود که: «رَبِّ لَا تَذَر عَلَى الأرضِ مِنَ الکَافِرِينَ دَيَّاراً»، و نيز مؤيد ديگرش اين که آيه را به طور فصل آورد. چون در معناى جواب سؤال و درخواست بود. و دورى گزيدن از قوم خود که بعد از انکار و تکذيبشان، محکوم به عذاب شده بودند.
«فَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِ أَنِ اصنَع الْفُلْک بِأَعْيُنِنَا وَ وَحْيِنَا...»:
اين جمله، متفرع است بر درخواست نصرت. (يعنى: و چون درخواست نصرت کرد، پس به او وحى کرديم). و معناى کشتى ساختن در برابر ديدگان خدا، اين است که کشتى ساختنش، تحت مراقبت و محافظت خداى تعالى باشد. و معناى «کشتى ساختن به وحى خدا»، اين است که با تعليم او و دستورات غيبى که به تدريج مى رسد، باشد.
«فَإذَا جَاءَ أمرُنَا وَ فَارَ التَّنُّورُ» - مراد از «أمر»، به طورى که گفته شده، حکم قطعى است که خدا بين او و قومش راند، و آن غرق شدن قوم او بود. و به طورى که از سياق بر مى آيد، «فوران تنور» که خود محل آتش است، علامت و نشانه آمدن عذاب بوده و اين نشانه عجيبى بوده که از تنورهاى آتش چون فواره، آب به طرف بالا فوران کند.
«فَاسلُک فِيهَا مِن کُلِّ زَوجَينِ اثنَين» - قرائتى که بين همه قراء داير و رايج است، اين است که کلمۀ «کُل» را تنوين مى دهند، نه اين که به طور اضافه بخوانند. در نتيجه، ناگزير چيزى در تقدير گرفته مى شود، و تقدير: «مِن کُلِّ نُوعٍ زَوجَين: دو جفت از هر نوع حيوان» خواهد بود. و «سلوک در کشتى»، به معناى راه دادن و داخل کردن در آن است، و ظاهرا کلمۀ «مِن» براى ابتداى غايت باشد، و معنا اين باشد که: دو جفت نر و ماده از هر نوع، داخل کشتى کن.
«وَ أهلَکَ إلّا مَن سَبَقَ عَلَيهِ القَولُ مِنهُم» - اين جمله، عطف است بر کلمۀ «زوجين»، و معنايش اين است که: داخل کشتى کن دو جفت از هر نوع و خانواده ات را.
بعضى از مفسران گفته اند: عطف بر «زوجين»، معنا را فاسد مى کند. چون معنايش اين مى شود: داخل کشتى کن دو جفت از هر نوع را و از هر نوع خانواده ات را. پس بهتر اين است که اصلا عطف نکنيم، و يک فعل «اُسلُک» ديگرى در تقدير بگيريم، آنگاه عطف بر «فَاسلُک» کنیم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه :۴۰
ليکن اين اشکال وارد نيست. براى اين که کلمۀ «مِن کُلّ» در تقدير، حال از «زَوجَين» و در نتيجه رتبه متأخر از آن است، همچنان که ما نيز متأخّر در تقدير گرفتيم و وقتى متأخر شد، در نتيجه «أهلَکَ» عطف به زوجين مى شود، بدون اين که دوباره «مِن کُلّ» بر سر آن درآيد.
و مراد از «أهل»، خاصّه و خانواده است، و از ظاهر کلام بر مى آيد که مراد از آن، هم خانواده او و هم مؤمنان به اويند. چون در سوره «هود»، گروندگان و مؤمنان به او را با خانواده او ذکر کرده، و در اين جا، همه را با کلمۀ «أهل» تعبير آورده. پس معلوم مى شود در اين جا، همه آن هايى که با نوح به کشتى درآمدند، اهل آن جناب به حساب آمده اند.
و مراد از «مَن سَبَقَ عَلَيهِ القَولُ مِنهُم»، همسر او و پسر او است. چون نوح از اين جمله همان را فهميده بود، و اين دو تن کافر بودند و فرزندش از سوار شدن بر کشتى امتناع ورزيد، و با اين که به کوه پناهنده شد، غرق گشته، قضاى حتمى درباره اش جريان يافت.
«وَ لا تُخَاطِبْنى فى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُم مُغْرَقُونَ»:
در اين جمله، نوح «عليه السلام» را نهى مى کند از سخن گفتن با خدا. و اين کنايه است از نهى شديد از وساطت و شفاعت. چون مخاطبه را معلق بر «الَّذِينَ ظَلَمُوا» کرده، و نهى را هم تعليل کرده به اين که «إنَّهُم مُغرَقُون».
پس کأنّه فرموده: من تو را نهى مى کنم از اين که با من درباره اين کفار حرفى بزنى، تا چه رسد به اين که وساطت کنى. چون غضب من شامل آنان شده، شمولى که هيچ چيز آن را دفع نمى کند.
«فَإِذَا استَوَيْت أَنت وَ مَن مَّعَک عَلى الْفُلْکِ فَقُلِ... وَ أَنت خَيرُ الْمُنزِلِينَ»:
خداى تعالى، به نوح تعليم مى دهد که بعد از جاى گرفتن در کشتى، خدا را بر اين نعمت که از قوم ظالمان نجاتش داد، حمد گويد. و اين، خود بيانى است بعد از بيان قبلى، براى هلاکت کفار. چون خبر مى دهد از اين که حتما آنان غرق مى شوند و تو نجات پيدا مى کنى.
و نيز تعليم مى دهد که از خدا درخواست کند تا از طوفان نجاتش داده، در زمين فرودش آورد، فرود آوردنى مبارک و داراى خيرى بسيار و ثابت. چون او بهترين منزل دهندگان است.
و از همين که او را مأمور کرده تا حمد و ستايشش کند، و صفات جميلش را بر شمارد، بر مى آيد که نوح، از بندگان مخلص خدا بوده. چون خدا منزّه است از اين که به غير مخلصان، چنين دستورى دهد، و منزّه است از توصيفى که غير مخلصان براى او مى کنند، همچنان که فرموده: «سُبحَانَ اللّهِ عَمَّا يَصِفُونَ * إلّا عِبَادَ اللهِ المُخلَصِينَ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۱
و اگر خداى عزوجل، از نقل داستان نوح و طوفانش تنها به فرمان خود اکتفا کرد که فرمان به غرق آنان داد، و ديگر از غرق شدن آنان چيزى نفرمود، براى اشاره به اين بوده که آن چنان محو و نابود شدند که خبرى از ايشان باقى نماند که به گفته آيد.
و نيز اشاره به عظمت قدرت الهى است، و هم براى اين بوده که مردم ديگر را از سخط خود بيمناک سازد و کفار و نابودى آنان را امرى ناچيز و بى اهميت جلوه دهد.
و به همين جهت است که از داستان هلاکت آن ها چيزى نگفت، و به سکوت گذراند. حتى سکوت در اين جا، در رساندن آن غرض هايى که شمرديم، به چند وجه بليغ تر است از اشاره اجمالى که در آيه «وَ جَعَلنَاهُم أحَادِيثَ فَبُعداً لِقَومٍ لَا يُؤمِنُون» آمده.
«إِنَّ فى ذَلِک لآيَاتٍ وَ إِن کُنَّا لَمُبْتَلِينَ»:
در اين جمله که آخر داستان است، خطاب را متوجه رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» کرده و بيان مى کند که اين دعوت و آنچه با آن جريان مى يابد، همه امتحاناتى است الهى.
«ثُمَّ أَنشأْنَا مِن بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِينَ... أَفَلا تَتَّقُونَ»:
کلمۀ «قرن»، به معناى اهل يک عصر است، و جملۀ «أن اعبُدُوا اللّه»، تفسير ارسال رسول و از قبيل تفسير فعل به نتيجه فعل است. مثل آيه: «تَتَنَزَّلُ عَلَيهِمُ المَلَائِکَةُ ألّا تَخَافُوا وَ لَا تَحزَنُوا».
بزرگان قوم نوح «ع»، مردم را عليه پيامبرشان مى شورانند
«وَ قَالَ المَلَأُ مِن قَومِهِ الَّذِينَ کَفَرُوا وَ کَذَّبوُا بِلِقَاءِ الآخِرَةِ وَ أترَفنَاهُم فِى الحَيَاةِ الدُّنيَا»:
اشراف و بزرگان قوم نوح که فرو رفته در دنيا و فريفته زندگى مادى بودند، با اين کلام خود، عامۀ مردم را عليه پيغمبرشان مى شورانند. خداى سبحان، آن ها را، به سه صفت ياد کرده:
يکى «کفر به خدا»، به خاطر عبادت غير خدا. و ديگرى «تکذيب روز قيامت»، که لقاى آخرتش خوانده. يعنى لقاى حيات آخرت، به قرينه مقابلش، يعنى جملۀ «فِى الحَيَوةِ الدُّنيَا».
و اين دو صفت، يعنى کفر به «مبدأ» و «معاد»، باعث شد که ايشان از هرچه غير از دنيا است، منقطع گشته، يکسره به دنيا رو آورند. و چون که در زندگى دنيا، هر جور خواستند، رفتار کردند و زخارف و زينت هاى لذت بخش آن، يکسره ايشان را به خود جلب کرد، صفت سومى در ايشان پيدا شد، و
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۱۲ سوره مؤمنونآیه ۱۳ سوره مؤمنونآیه ۱۴ سوره مؤمنونآیه ۱۵ سوره مؤمنونآیه ۱۶ سوره مؤمنونآیه ۱۷ سوره مؤمنونآیه ۱۸ سوره مؤمنونآیه ۱۹ سوره مؤمنونآیه ۲۰ سوره مؤمنونآیه ۲۱ سوره مؤمنونآیه ۲۲ سوره مؤمنونآیه ۲۳ سوره مؤمنونآیه ۲۴ سوره مؤمنونآیه ۲۵ سوره مؤمنونآیه ۲۶ سوره مؤمنونآیه ۲۷ سوره مؤمنونآیه ۲۸ سوره مؤمنونآیه ۲۹ سوره مؤمنونآیه ۳۰ سوره مؤمنونآیه ۳۱ سوره مؤمنونآیه ۳۲ سوره مؤمنونآیه ۳۳ سوره مؤمنونآیه ۳۴ سوره مؤمنونآیه ۳۵ سوره مؤمنونآیه ۳۶ سوره مؤمنونآیه ۳۷ سوره مؤمنونآیه ۳۸ سوره مؤمنونآیه ۳۹ سوره مؤمنونآیه ۴۰ سوره مؤمنونآیه ۴۱ سوره مؤمنونآیه ۴۲ سوره مؤمنونآیه ۴۳ سوره مؤمنونآیه ۴۴ سوره مؤمنونآیه ۴۵ سوره مؤمنونآیه ۴۶ سوره مؤمنونآیه ۴۷ سوره مؤمنونآیه ۴۸ سوره مؤمنونآیه ۴۹ سوره مؤمنونآیه ۵۰ سوره مؤمنونآیه ۵۱ سوره مؤمنونآیه ۵۲ سوره مؤمنونآیه ۵۳ سوره مؤمنونآیه ۵۴ سوره مؤمنون