تفسیر المیزان

المیزان جلد۱۵ بخش۷

«قُلْ مَن رَّبُّ السمَاوَاتِ السبْع وَ رَبِّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ»: باز به رسول خود دستور مى دهد که براى بار دوم از ايشان بپرسد: ربّ آسمان ها و ربّ عرش عظيم کيست؟ و منظور از «عَرش»، آن مقامى است که زمام تمامى امور عوالم در آن جا جمع است، و هر تدبيرى از آن جا صادر مى شود. و اگر کلمه «رَبّ» را تکرار فرمود، اين اشاره است به اهميت امر عرش، و رفعت محل آن. همچنان که آن را به وصف عظيم توصيف فرمود، و ما بحث پيرامون مسأله عرش را، در تفسير سوره اعراف، در جلد هشتم اين کتاب گذرانديم. مفسرين گفته اند: معناى دو جملۀ «لِمَن السّماوات السّبع» و «مَن رَبُّ السّماواتِ السّبع» يکى است. همچنان که دو جملۀ «اين خانه از کيست»؟ و «صاحبِ خانه کيست»، يکى است و در هر دو، از مالک خانه سؤال مى شود و به همين جهت، جوابى که از آنان حکايت فرموده، اين است که به زودى خواهند گفت: از آنِ خدا است. و اگر فرموده بود: «خداست»، همچنان که بعضى «لله» را «الله» قرائت کرده اند، پاسخ از لفظ و صحيح بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۸۱ بيان اين که مالکيت، اعمّ از ربوبيت است ليکن اين حرف صحيح نيست ، زيرا آنچه از نظر لغت ثابت شده اين است که ربّ هر چيزى به معناى مالکى است که مدبّر امر مملوک خود باشد و در آن تصرف کند، در نتيجه معناى ربوبيت خصوصى تر از معناى مالکيت است و معناى مالک عمومى تر از معناى ربّ است. و اگر کلمه ربّ با کلمه مالک مترادف باشد، جواب، به سؤال در دو آيه سابق نمى خورد. چون معناى اين که سؤال کند: «زمين و هر که در آن است، از کيست»، بنا بر قول به ترادف، اين مى شود که: «ربّ زمين و هر که در آن است، کيست»، و اين سؤال از مشرکان، بى جا است. براى اين که در جواب مى گويند: ما ربّ زمين و موجودات زمين را، آلهه مى دانيم. آن وقت، پاسخ: «به زودى خواهند گفت: خدا، درست در نمى آيد». چون پاسخ مشرکان اين نيست، و مشرکان ملزم به اين جواب نيستند. به خلاف اين که از مالک زمين و هر که در آن است، پرسش شود که مشرکان در جواب ناگزيرند بگويند: خدا است. چون آن ها نيز، مالک و پديد آورندۀ زمين و زمينيان را خدا مى دانند. و لذا در پاسخ مجبورند قبول کنند که مالک، خدا است. و بنابراين فرض که گفتيم معناى «رَبّ»، اخص از مالک، و مالک اعم از آن مى باشد، ممکن است کسى توهم کند که عين اشکال مذکور، در آيه مورد بحث نيز وارد است. براى اين که در آيه مورد بحث، مى پرسد «ربّ آسمان هاى هفتگانه و زمين عظيم، کيست»؟ تا آن جا که جواب را حکايت نموده و مى فرمايد: «به زودى خواهند گفت از آنِ خدا است»، و بيشتر بت پرستان از صابئى ها و غير ايشان معتقدند به اين که آسمان ها و زمين و آنچه در آن ها - از آفتاب و ماه و ساير موجودات - هست، همه براى خود، إله و ربّى جداگانه دارند. پس اگر در پاسخ از سؤال مذکور بخواهند جواب بدهند، هرگز نمى گويند: «براى خدا است»، بلکه مى گويند: ربوبيت آسمان ها و زمين از آنِ آلهۀ ما است، نه از آنِ خدا. پس پاسخ: «سَيَقُولُونَ لله» درست نيست. زيرا آن ها ملزم و مجبور نيستند اين طور پاسخ دهند، تا حجت عليه آن ها تمام شود. و براى اين که کسى چنين توهمى نکند و اشکال را به کلى از ريشه برطرف سازيم، مى گوييم: اختلاف عقائد بت پرستان درباره «الله»، «ارباب» و «آلهه» بحث عميق و تفکر دقيق در معتقدات وثنى ها، اين معنا را مى رساند که: آن ها اساس معتقدات خود را بر پايه هاى منظمى - که همه آن را قبول داشته باشند - ننهاده اند. مثلا امثال صابئين و برهمائی ها و بودائيان، امور عالَم را به چند نوع تقسيم مى کردند، و براى امور هر يک از آسمان ها و زمين و انواع حيوانات و نباتات و دريا و خشکى، إله و معبودى معتقد بودند، و به جاى خدا، آن را مى پرستيدند و آن إله را، شفيع و مقرّب درگاه خدا دانسته، آنگاه مجسمه اى به نام بت براى آن مى تراشيدند. مجسمه اى که خصوصيات آن إله را - بنا به اعتقادشان - واجد باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۸۲ و اما بت پرستان عوام - که اصول اعتقادى سرشان نمى شد - مانند اعراب جاهليت و بت پرستان اطراف عالَم، عقايدشان آن قدر مختلف بوده که با هيچ ضابطه اى تحت قواعد کلّى در نمى آمده. بعضى براى معموره زمين و سکنۀ آن، آلهه اى قائل بودند و بت هاى آن ها را مى پرستيدند، ولى بعضى ديگر، خودِ آن بت ها را - که خود تراشيده بودند - إله مى پنداشتند. اما آسمان ها و مکان آسمان و همچنين درياها را مربوب خداى سبحان مى دانستند، و خدا را، ربّ آن ها. همچنان که از حکايت کلام فرعون به هامان استفاده مى شود که گفت: «يَا هَامَانُ ابنِ لِى صَرحاً لَعَلّى أبلُغُ الأسبَابَ أسبَابَ السّماواتِ فَاطّلِع إلى إله مُوسى». چون ظاهر اين کلام، اين است که فرعون مى پنداشته که آن خدايى که موسى او را به سوى وى دعوت مى کند، خداى آسمان ها است. پس به نظر اين عده، آسمان ها و آنچه در آن هاست و هر که در آن است، همه مربوب خدايند، و ملائکه، ربّ پايين تر از آسمان است. و اما صابئين و آن هايى که اعتقادات ايشان را دارند، همان طور که گفتيم، مى گويند: آسمان ها و آنچه که در آن هاست، از قبيل ستارگان و کواکب نيز آلهۀ جداگانه دارند، و اربابى دارند غير از خدا، و آن ارباب يا ملائکه اند و يا از جن. و نيز آن ها، ملائکه و جن را موجوداتى مجرّد از ماده مى دانند که از لوث طبيعت پاک اند، و اگر آن ها را ساکن در آسمان ها مى دانند، مقصودشان اين است که ملائکه در باطن اين عالَم - که عبارت است از عالَم سماوى علوى ساکن اند و امور عالَم در آن جا اندازه گيرى مى شود، و قضاء از آن نازل شده، اسباب طبيعى از آن جا مدد مى گيرند. آنگاه معتقدند که آن عالَم علوى با همۀ ملائکه (آلهه) اى که در آن است، مربوب خداى سبحانند، هرچند که ملائکه، خودشان آلهۀ عالَم ماده و ارباب آنند، ولى خداى تعالى، ربُّ الارباب است. معناى آيه: «قُل مَن رَبُّ السّماوَاتِ السَّبع...» حال که اين مقدمه روشن شد، مى گوييم: اگر در آيه شريفه روى سخن با مشرکان عرب باشد، همچنان که ظاهر هم همين است، آن وقت سؤال در آيه، سؤال از ربّ آسمان هاى هفتگانه است، و جواب از آن به اعتراف مشرکان عرب، اين است که: ربّ آسمان ها، خداست. و جملۀ «سَيَقُولُونَ لله»، همان طور که فهميديد، جواب درستى است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۸۳ و اگر روى سخن با غير مشرکان عرب و آن هايى باشد که معتقدند براى آسمان ها نيز، إله و ربّى غير از خداست، آن وقت مراد از «آسمان»، عالَم سماوى با سکنۀ آن از ملائکه و جن خواهد بود. نه آسمان مادى و اجرام مادى در آن. مؤيد اين معنا، اين است که جمله: «وَ رَبُّ العَرشِ العَظِيم»، قرين آسمان ها قرار گرفته. چون گفتيم: عرش، مقام صدور احکام تمامى عالَم است، که يکى از جمله موجودات آن، ارباب و آلهۀ آسمان هاست. و معلوم است که کسى که چنين مقامى دارد که همه احکام از آن مقام صادر مى شود، ديگر نمى تواند جز خدا بوده باشد. چون به اعتقاد خود آنان هم، مقامى مافوق مقام خدا نيست. پس جز او، نمى تواند ربّى در آن مقام قرار گيرد. و اين عالَم علوى نزد مشرکان، عالَم ارباب و آلهه است که غير از خداى سبحان، ربّى و الهى ندارد. پس پرسيدن از ربّ آسمان ها و جواب دادن به اين که مشرکان اعتراف دارند که خداست، نيز جوابى صحيح و بجا است. پس معناى آيه - و خدا داناتر است - اين شد که: بگو ربّ آسمان هاى هفتگانه - که اقدار امور و قضاهاى آن از آن جا نازل مى شود - و ربّ عرش عظيم - که احکام تمامى موجودات در عالَم، از ملائکه و پايين تر از ايشان - از آن جا نازل مى شود، کيست؟ چون شما که اعتراف داريد که همۀ آن ها و آنچه را که آن ها مالکند، مملوک خدا است، و خدا است که به ايشان تمليک کرده. «سيَقُولُونَ للَّهِ قُلْ أَ فَلا تَتَّقُونَ»: اين جمله، حکايت جواب ايشان است که اعتراف مى کنند به اين که: آسمان هاى هفتگانه و عرش عظيم، از آنِ خداست. و معنايش اين است: اى رسول ما! به زودى جواب خواهند داد به اين که همۀ آن ها از آنِ خداست، و تو در ملامت و توبيخ ايشان بگو که: وقتى آسمان هاى هفتگانۀ محل نزول امر، و عرش عظيم محل صدور آن، از آنِ خداست، پس ديگر چرا از خشم او نمى پرهيزيد، و منکر بعث مى شويد و آن را از اساطير و افسانه هاى قرون گذشته خوانده؛ وقتى انبياى خدا، شما را از آن بيم مى دهند، مسخره شان مى کنيد، با اين که او مى تواند امر به بعث اموات و ايجاد حيات آخرت را براى انسان ها صادر نموده و از آسمان نازلش کند. و يکى از تعبيرهاى لطيف قرآن، همين تعبير به کلمه: «لله» است. براى اين که برهانى که عليه مشرکان اقامه شد، با ملک تمام مى شود، نه با ربوبيت. چون مشرکان ربوبيت خدا را در عالَم، قبول ندارند. معناى «ملکوت» و اين که ملکوت هر چيزى، به دست خدا است «قُلْ مَن بِيَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شئٍ وَ هُوَ يُجِيرُ وَ لا يُجَارُ عَلَيْهِ إِن کُنتُمْ تَعْلَمُونَ»: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۸۴ کلمه «ملکوت»، به معناى مُلک، يعنى سلطنت و حکومت است. چيزى که هست، اين معنا را با مبالغه افاده مى کند. و فرق بين «مَلِک» - به فتحه ميم و کسر لام - و بين «مَالِک»، اين است که «مالک» آن کسى است که مالى را دارا باشد، ولى «مَلِک»، به معناى کسى است که آن مالک را و ملک او را مالک باشد. پس مالکيت مَلِک در طول مالکيت مالک است و او مى تواند هم در مال مالک حکم کند، و هم در خود او. خداى تعالى، ملکوت خودش را تفسير کرده و فرموده: «انّمَا أمرُهُ إذَا أرَادَ شَيئاً أن يَقُولَ لَهُ کُن فَيَکُونُ * فَسُبحَانَ الَّذِى بِيَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَئ». پس ملکوت هر چيزى، اين است که از امر خدا و به کلمه «کُن» هستى يابد. و به عبارت ديگر ملکوت هر چيزى، وجود او است به ايجاد خداى تعالى. پس «بودن ملکوت هر چيز به دست خدا»، کنايه استعارى است از اين که ايجاد هر موجودى که بتوان کلمه «شئ: چيز» را بر آن اطلاق نمود، مختص به خداى تعالى است، همچنان که فرموده: «اللّهُ خَالِقُ کُلِّ شَئ». پس ملک خدا محيط به هر چيز است و نفوذ امرش و ممضى بودن حکمش بر هر چيزى ثابت است. و چون ممکن است کسى توهم کند که عموم ملک و نفوذ امر خدا با اخلال بعضى از اسباب و علل در امر او منافات ندارد، ممکن است بعضى از علل و اسباب در پاره اى مخلوقات اثرى بگذارد که خداى اراده نکرده و يا پاره اى از مخلوقات را از آنچه خدا اراده کرده منع کند، از اين جهت جملۀ «بِيَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَئ» را با جمله «وَ هُوَ يُجِيرُ وَ لا يُجَارُ عَلَيه» تکميل کرد. و اين جمله در حقيقت، توضيح اختصاص ملک است و مى فهماند که اين اختصاص به تمام معناى کلمه است. پس هيچ چيزى از موجودات، هيچ مرحله اى از ملک را ندارد و هر موجودى هر چه را مالک است، در طول ملک خدا است، نه در عرض آن، تا به مالکيت خدا خلل وارد کند، و يا اعتراض کند. پس حکم و ملک، تنها از آنِ او است. «وَ هُوَ يُجِيرُ وَ لَا يُجَارُ عَلَيه » - کلمۀ «جوار» که دو کلمّ «يُجِيرُ» و «يُجَارُ»، از آن اشتقاق يافته اند، در اصل به معناى قرب مسکن بوده، بعدها براى همين قرب مسکن و نزديکى خانه کسى به خانه کس ديگر، حقى به نام «حق همسايگى» يا «حق جوار» قرار دادند، و آن، اين است که از همسايه حمايت نموده، به احترام همسايگى، از سوء قصد افراد نسبت به او جلوگيرى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۸۵ آنگاه از اين ماده افعالى مشتق نمودند، مثلا گفتند: «فُلانٌ استَجَارَ فُلَاناً». يعنى: فلانى، از فلان شخص جوار و پناه خواست. «فَأجَارَهُ»: و او هم جوارش داد. يعنى از او خواست تا از وى حمايت کند، و او هم حمايت کرد. يعنى قصد سوء دشمنان را از او دفع نمود. و اين معنا در همه افعال خداى تعالى جريان دارد. براى اين که هيچ موجودى نيست که خداوند به او عطائى بخشد و يا بخشيده اش را براى او باقى بدارد، مگر آن که آن را به هر نحو و هر قدر که بخواهد، حفظ مى کند، بدون اين که چيزى مانعش شود. چون هر مانعى را که فرض کنيد، اگر جلوگير او شود، به اذن و مشيت خود او شده. پس در حقيقت، منع از خود او است و با يک عمل خود، از عمل ديگرش جلوگير شده. چون منع مانع را خدا به مانع داده، و او مى تواند از منع او و يا از مقدارى از آن جلوگيرى کند. پس منظور از اين که فرمود: «وَ هُوَ يُجِيرُ وَ لَا يُجَارُ عَلَيه»، اين است که او بدى و سوء را از هر کس که مورد سوء قصد قرار گرفته باشد، منع مى کند، ولى کسى و چيزى نيست که جلو سوء او را نسبت به کسى بگيرد. و معناى آيه اين است که: به اين منکران بعث بگو: کيست آن کسى که ايجاد تمامى موجودات مخصوص او است، و نيز آثار و خواص هر موجودى را، تنها او به آن موجود داده و او از هر کس که به وى پناهنده شود، حمايت مى کند و کسى نيست که کسى را از خشم و عذاب او حفظ و حمايت کند، اگر داناييد؟ «سيَقُولُونَ للَّهِ قُلْ فَأَنّى تُسحَرُونَ»: بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «سحر»، اين است که چيزى در خيال انسان بر خلاف آنچه که هست جلوه کند، که بنا به گفته اينان، کلمۀ «تُسحَرُون»، استعاره يا کنايه خواهد بود. و معنايش اين مى شود که: به زودى جوابت مى دهند که ملکوت آسمان ها و زمين براى خداست. وقتى جواب دادند، ايشان را توبيخ کن که پس تا کى حق در خيال شما باطل جلوه مى کند؟ وقتى ملک مطلق براى خداى سبحان است، پس او مى تواند نشئه آخرت را ايجاد نموده، اموات را براى حساب و پاداش و کيفر دوباره زنده کند، و براى او جز يک امر و فرمان «کُن»، مؤونه اى ندارد. اين را هم بايد دانست که اين احتجاجات سه گانه همان طور که امکان بعث را اثبات مى کند، همچنين يگانگى خدا را در ربوبيت اثبات مى نمايد، چون ملک حقيقى بدون جواز تصرف، معقول نيست و مالکى هم که همه تصرفات براى او جايز است، همان ربّ است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۸۶ «بَلْ أَتَيْنَاهُمْ بِالْحَقِّ وَ إِنَّهُمْ لَکَاذِبُونَ»: اين جمله، اعراض و اضراب از نفيى است که از حجت هاى گذشته در آيات سابق فهميده مى شد و معناى آن اين است که: وقتى حجت هاى مذکور دلالت بر مسأله بعث کرد و خود مشرکان هم صحت آن را قبول دارند، پس آنچه رسولان ما وعده مى دهند، باطل نيست، بلکه ما به زبان رسولان خود حق را براى آنان آورديم، و مشرکان که گفتار رسولان را تکذيب مى کنند و بعث را نفى مى نمايند، دروغ مى گويند. دلایل ردّ اعتقاد مشرکان، مبنی بر فرزند داشتن خداوند «مَا اتخَذَ اللَّهُ مِن وَلَدٍ وَ مَا کانَ مَعَهُ مِنْ إِلَهٍ إِذاً لَّذَهَب کُلُّ إِلَهِ بِمَا خَلَقَ وَ لَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ...»: مسأله فرزند داشتن خداى تعالى، مسأله اى است که در بين مشرکان شايع و معروف بوده، و ملائکه يا بعضى از آن ها را، و بعضى از جنّ و بعضى از قدّيسين بشر را، اولاد خداى سبحان مى دانستند، و اتفاقا نصارا هم، در اين قول از مشرکان پيروى کردند، و «مسيح» را، فرزند خدا دانستند. البته اين نوع از ولادت و فرزندى، مبنى بر اين است که کلمۀ «فرزند» به چيزى هم که از حقيقت لاهوت و از جوهره ذات او جدا گشته، شامل بشود. چون از نظر لغت، چنين چيزى مصداق فرزند نيست، مگر همان طور که گفتيم، به نوعى اشتقاق آن را نيز مصداق بدانيم که آن وقت، اله و معبودى که آن را فرزند مى نامند، مولود از اله ديگرى باشد. و اما فرزند ادعايى به اين که بيگانه اى را يا به عنوان شرافت دادن و يا به فرضى ديگر پسر کسى بدانيم، باعث نمى شود که سهمى هم از حقيقت پدر در آن فرزند يافت شود. مانند نوع فرزندى که يهود براى خود اثبات مى کنند و مى گويند ما فرزندان و دوستان خداييم، که مى خواهند صرفا براى خود شرافتى ادعا کنند. و البته در آيه مورد بحث، منظور نفى اين گونه فرزندى نيست. چون سياق کلام، سياق نفى تعدد آلهه است، و فرزندى به نحو تشريف مستلزم الوهيت نيست. خلاصه يهود نمى خواهد سهمى از الوهيت را براى خود اثبات کند. پس از گفته يهود، چند خدايى لازم نمى آيد، هرچند که همين نام گذارى هم، ممنوع و حرام است. پس مراد از «اتّخاذ ولد»، اين است که خداوند چيزى را ايجاد کند که سهمى از حقيقت خدايى خود او در آن موجود هم باشد، نه اين که به خاطر جهتى از جهات، کسى را فرزند خدا نام بگذارند. گرچه بعضى اين را هم «اتّخاذ ولد» دانسته اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۸۷ اين را نيز بايد دانست که کلمه «ولد»، همان طور که از سخنان گذشته فهميديد، از نظر مصداق و در نظر مشرکان، اخص از اله است. و خلاصه اين طور نيست که تمامى معبودهاى مشرکان از نظر ايشان، فرزند خدا باشند. چون خود آنان به خدايانى اعتقاد دارند که فرزند خدايش نمى دانند. پس اين که در آيه مورد بحث مى فرمايد: «خداوند هيچ فرزندى براى خود نگرفته و هيچ معبودى با او نيست»، دو جمله تکرارى نمى باشد، بلکه در جمله اول، يک معناى اخصى را نفى کرده، و در جمله دوم، به عنوان ترقى معنايى اعم را نفى نموده است و کلمۀ «مِن» در هر دو، جمله زيادى است و منظور از آن، صرفا تأکيد نفى است. و جمله: «و گرنه هر الهى به تدبير امور مخلوق خودش مى پرداخت»، حجت بر نفى تعدد خدايان است، و محذور تعدد خدايان را بيان مى کند و حاصلش اين است که: تعدد آلهه، تصور نمى شود مگر وقتى که ميان آن چند خدا جدايى باشد، و به هيچ وجهى از وجوه در معناى الوهيت و ربوبيت متحد نباشند. و معناى ربوبيت يک اله در يک ناحيه عالَم و در نوعى از انواع موجودات آن، اين است که تدبير آن ناحيه به وى واگذار شده باشد، به نحوى که در کار خود مستقل باشد و احتياج به غير خود و حتى به آن کس که اين پست را به او واگذار کرده، نداشته باشد. و اين نيز روشن است که دو موجود متباين، اگر ترشحى و اثرى داشته باشند، آثار آن دو نيز متباين است. و وقتى چنين شد، لازمه اش اين است که هر يک از اين الهه مفروض، در تدبير آنچه راجع به او است، مستقل باشد، و لازمه اين استقلال در تدبير هم، اين است که رابطه اتحاد و اتصال در بين انواع تدبيرهاى جاريه در عالَم منقطع باشد، و مثلا نظام جارى در عالَم انسانى، غير از نظامى باشد که در ساير انواع حيوانات و نباتات و خشکى و ترى عالَم و کوه و دشت و آسمان و زمين جريان دارد. و نظام جارى در هر يک از اين نامبرده ها، غير از نظام جارى در انسان باشد. و معلوم است که لازمه چنين انقطاع و بينونت، فساد آسمان ها و زمين و موجودات در آن دو است، و چون مى بينيم که آسمان ها و زمين و آنچه در ميان آن ها است، تباه و فاسد نشده. پس مى فهميم که رابطه اى ميان همه آن ها هست، و نظام در همه آن ها، يکى است. از اين جا هم مى فهميم که پس مدير همه عالَم، يکى است. اين است آنچه که مورد نظر جملۀ «إذاً لَذَهَبَ کُلُّ إلَهٍ بِمَا خَلَق» مى باشد و معناى آن، اين است که: اگر با خدا، خدايانى ديگر مى بود، هر يک از آن خدايان از ديگران جدا مى شد، و تدبير مخصوص به خود مى داشت. «وَ لَعَلَا بَعضُهُم عَلَى بَعضٍ » - اين جمله، محذور ديگر تعدد آلهه را مى رساند، که از اين محذور و تالى فاسد، يک حجت ديگرى عليه تعدد آلهه تأليف مى يابد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۸۸ به این بیان که: تدابیر جارى در عالَم، چند قسم اند: يکى تدابير عرضيه. يعنى تدبيرهايى که در عرض هم قرار دارند، مانند تدبير جارى در ترى و تدبير جارى در خشکى، که در عرض هم هستند، و نيز مانند دو تدبير جارى در آب و آتش. و قسم ديگر، تدابير طولى اند، و به دو قسم تقسيم مى شوند: يکى تدبير عام کلّى و حاکم، و ديگرى تدبير خاص جزئى و محکوم. مانند تدبير عام عالَم زمين و تدبير خاص عالَم نبات، که جزئى از زمين است. و نيز مانند تدبير عام عالَم سماوى، و تدبير خاص عالَم کوکبى معين، که جزئى از آسمان است. و مانند تدبير عام عالَم مادى، و تدبير خاص نوعى از انواع ماديات. پس بعضى از تدابير هست که نسبت به بعضى ديگر، علو و تسلط دارد. به اين معنا که طورى هست که اگر تدبير زيردست آن، از آن منقطع گردد، به کلّى باطل و تباه مى شود. چون قوامش به تدبير مافوقش بستگى دارد. عينا مانند اين که اگر زمينى نمى بود، ديگر معنا نداشت که انسان زمينى وجود داشته باشد. پس اگر تدبير عام زمينى نباشد، معنا ندارد که عالَم انسان جداگانه و مخصوص به خود تدبيرى داشته باشد. و لازمه روشن دو قسم بودن تدبير، اين است که خداى مدبّر تدبير عام عالمى، نسبت به خداى مدبر يک نوع خاص از عالَم تفوق و برترى داشته باشد و اين نسبت به آن، زيردست و خوار و خفيف باشد، و استعلاء و تفوق يک اله بر اله ديگر، عقلا محال است. نه از اين جهت که به طورى که مفسران پنداشته اند، لازمه اش مغلوب بودن يک اله در مقابل ديگرى، و يا ناقص بودن قدرت او نسبت به آن ديگرى، و محتاج بودن اين در تماميتش به ديگرى، و محدود بودنش است، تا مستلزم ترکيب و امکان باشد، و امکان با «الوهيت» و «وجوب وجود» نسازد. چون اگر اشکال اين باشد، وثنى ها در پاسخ مى گويند: ما هم نمى گوييم آلهه غير خدا هم واجب الوجودند، و محتاج نيستند، و نقص و محدوديت ندارند. چون وثنى مذهبان، آلهه خود را ممکن الوجود مى دانند. اما ممکناتى عالى، که تدبير ممکنات پايين تر به آن ها واگذار شده و خود، مربوب خدا و در عين حال، ربّ مادون خويش اند، و خداى تعالى، ربّ الارباب و اله الالهه و به تنهايى واجب الوجود بالذات است. بلکه محال بودن تفوق مزبور از اين جهت است که: لازم مى آيد خداى مادون، استقلالى در تدبير و تأثير نداشته باشد، چون احتياج به اجازه مافوق، با استقلال نمى سازد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۸۹ پس مدبّر سافل در تدبير و تأثيرش، محتاج به مدبّر عالى است، و با اين احتياج، ديگر معنا ندارد نام او را اله و مدبر بگذاريم، بلکه در حقيقت، يکى از اسبابى است که تدبير موجودات پايين تر، محتاج به آن است. نه اين که اله، يعنى مدبّر مستقل در تأثير و تدبير باشد. پس آنچه که اله فرض کرده اند، اله نيست، بلکه يکى از اسبابى است که واسطه در تدبير مادون است، و در عالم اسباب، کسى نمى تواند منکر اسباب باشد، ولى اين چه ربطى به تعدد آلهه دارد. تفسيرهای ديگر، در معناى تعدد آلهۀ مشرکان اين، آن معنايى است که دقت در آيه، آن را افاده مى کند، ولى مفسران در تقرير حجت آيه، مسلک هاى مختلفى پيش گرفته اند، که جامع مشترک همه آن ها، اين است که: تعدد آلهه، مستلزم امورى است که آن امور، خود مستلزم امکان آلهه است، و در آخر، نتيجه گرفته اند که امکان با واجب الوجود بودن آلهه نمى سازد، و مستلزم خلف است. يعنى چيزى که إله فرض شده، إله نباشد. و همان طور که اشاره کرديم، وثنى ها، خود ملتزم به امکان آلهه هستند، و هيچ وثنى مذهبى، کسى را غير از خدا واجب الوجود نمى داند. در اين ميان، بعضى از مفسران، تندروی هايى هم کرده اند که آيه شريفه از آن ها، به کلى اجنبى است. آنان مقدماتى چيده اند که آيه شريفه هيچ اشاره اى هم به آن ها ندارد، تا چه رسد به تصريح. بعضى ديگر کندروى کرده و گفته اند: اين ملازمه اى که در آيه شريفه، ميان تعدد آلهه و عالى و دانى بودن آن ها بيان شده، يک ملازمۀ عادى است، نه عقلى، و آيه مى خواهد بگويد عادتا وقتى دو سرپرست در يک اداره اى باشند، يکى ديگرى را زيردست خود مى کند. و اين دليل، دليلى است اقناعى، نه قطعى، ولى خواننده عزيز، قطعى بودن آن را فهميد. در اين جا، اشاره به يک نکته بسيار لازم است، که اگر اشاره نشود، خوف اشتباه در بين هست، و آن، تعبير در جملۀ «لَذَهَبَ کُلُّ إلَهٍ بِمَا خَلَق» است، که به هر الهى خلقتى را نسبت داده، و ممکن است شما خواننده، اين را يک اقرار ضمنى از قرآن دانسته و بگويى: پس قرآن قبول دارد که غير از خداى تعالى هم، خالق هايى هستند. دفع اين شبهه به اين است که: اگر يادتان باشد، گفتيم که مشرکان، تنها «تدبير» را به آلهه نسبت مى دهند، نه «ايجاد» را و همه معترفند که ايجاد عالَم، مخصوص خداى تعالى است. چيزى که هست، در بعضى از جاها، «تدبير»، شکل «خلقت» به خود مى گيرد. مانند خلقت جزيى از جزئيات که با وجود آن نظام کلى تماميت پيدا مى کند، که اين هرچند نسبت به خودش «خلق» است، اما نسبت به نظام کلى و مافوق، «تدبير» است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه :.۹ پس در حقيقت، در آيه مورد بحث، مقصود از «مَا خَلَق»، فعل و تدبير به هم آميخته مى باشد، و در قرآن کريم، کلمۀ «خلق»، به فعل نسبت داده شده. مانند آيه: «وَ اللّهُ خَلَقَکُم وَ مَا تَعمَلُون»، و آيه: «وَ جَعَلَ لَکُم مِنَ الفُلکِ وَ الأنعَامِ مَا تَرکَبُون». پس عقيده مشرکان اين است که هر يک از آلهه، خالق مادون خويش اند. يعنى فاعل آن اند، همان طور که هر يک از ما، فاعل فعل خودش است. اما در عين اين که ما خالق فعل خويش هستيم، وجود را خدا به فعل ما مى دهد، و ايجاد اشياء، مخصوص به خداى سبحان است و بس. و هيچ کس، در اين ترديدى ندارد. نه موحد و نه بت پرست، مگر بعضى از متکلمان، که هنوز نتوانسته اند فرق ميان «فعل» و «ايجاد» را بفهمند. آيه شريفه، با تنزيه خداى تعالى ختم شده، و فرموده: «منزه است خدا از آنچه در باره اش مى گويند». «عَالِمِ الْغَيْبِ وَ الشَهَادَةِ فَتَعَالى عَمَّا يُشرِکونَ»: اين جمله، صفتى است براى اسم جلاله که در جملۀ «سُبحَانَ اللّه عَمَّا يَصِفُون» قرار داشت، و اگر دنبال اسم جلاله و بلافاصله نياورد، بدين منظور بود که بفهماند خدا خودش، هم علم به تنزه اش از «مَا يَصِفُون» دارد، و «مَا يَصِفُون»، به طورى که از سياق بر مى آيد، عبارت است از شرک. در نتيجه معناى جمله مذکور، همان معنايى است که آيه «أتُنَبِّئُونَ اللّهَ بِمَا لَا يَعلَمُ فِى السَّماوَاتِ وَ لَا فِى الأرضِ سُبحَانَهُ وَ تَعَالَى عَمَّا يُشرِکُون». بنابراين، در حقيقت برگشت جملۀ مورد بحث، به يک احتجاج جداگانه است بر نفى شرکاء و آن احتجاج، عبارت است از شهادت خود خدا به اين که من هيچ شريکى براى خود سراغ ندارم، همچنان که جملۀ «شَهِدَ اللهُ انَّهُ لَا إلَهَ إلّا هو» نيز متضمن همين شهادت است. چيزى که هست، در اين جمله، شهادت به عدم علم نداده، بلکه شهادت بر نفى اصل وجود شريک داده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۹۱ بعضى از مفسران گفته اند: اين جمله برهان ديگرى است بر اثبات علو خدا، به اين بيان که تعدد آلهه، مستلزم جهل است که خود يکى از نواقص و ضد علو است. چون هر چيزى که دو تا شد، اين يکى اطلاعى از آنچه در حقيقت ذات آن ديگرى هست، ندارد، و مثل خود او را نمى شناسد، و اين، خود يک نوع جهل و قصور است. ولى اين تقرير، مانند ساير تقريرهايى که کرده اند، به درد نفى چند إله واجب الوجود مى خورد، و ما گفتيم که وثنى مذهبان، خود اقرار دارند بر اين که واجب الوجود، يکى است و آلهه خود را، واجب الوجود نمى دانند. علاوه بر اين، بعضى از مقدمات که براى دليل مذکور آورده، مخدوش است. «فَتَعَالى عَمَّا يُشرِکونَ»: اين جمله، تفريع بر همه مطالب و حجت هاى گذشته است، که بر نفى شرکاء اقامه شد. «قُل رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّى مَا يُوعَدُونَ * رَبّ فَلا تَجْعَلْنى فى الْقَوْمِ الظالِمِينَ»: چون از نقل سخنان مشرکان و انکارشان نسبت به روز قيامت و استهزايشان به رسولان فارغ شد، و علاوه بر اين به اقامه حجت بر اثبات حقيقت قيامت نيز پرداخت، اينک در اين جمله، به تهديد قبل بازگشته و به پيامبر خود دستور مى دهد که: از پروردگار خود بخواهد تا او را به آن عذابى که به ايشان وعده داده، دچار نکند و اگر آن عذاب را ديد، او را نجات دهد. پس جملۀ «قُل رَبِّ إمّا تُرِيَنِّى مَا يُوعَدُون»، امر به دعا و استغاثه است، و تکرار کلمۀ «ربّ»، به منظور تأکيد در تضرع است، و کلمۀ «مَا» در جملۀ «إمّا تُرِيَنِّى»، زايده و براى اين آورده شده که بدان وسيله، نون تأکيد بر فعل شرط در آيد. چون اگر آن نبود، جايز نبود نون تأکيد در آخر فعل شرط بيايد. پس اصل جملۀ مذکور، «إن ترنى» بوده، و جملۀ «مَا يُوعَدُون»، دلالت دارد بر اين که بعضى از عذاب هايى که مشرکان به آن ها تهديد شده اند، عذاب دنيوى بوده. چون مى فرمايد: اگر آن عذاب را به من نشان دادى، مرا از آن نجات بده، و از جملۀ «رَبِّ فَلَا تَجعَلنِى فِى القَومِ الظَّالِمِين: پروردگارا! مرا در ميان قوم ستمکار قرار مده»، به طور کنايه فهميده مى شود که اگر آن جناب در حال فرود آمدن عذاب بر کفار در ميان آنان باشد، عذاب او را هم مى گيرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۹۲ «وَ إِنَّا عَلى أَن نُّرِيَک مَا نَعِدُهُمْ لَقَادِرُونَ»: اين جمله، خطاب به رسول خدا «صلى الله عليه و آله» است و منظور از آن، تسليت و دلخوش کردن او است و مى فرمايد که: خداى تعالى، قادر است تو را از عذابى که به مشرکان نشان مى دهد، نجات دهد. و شايد مراد از آن عذاب، همان عذابى است که در جنگ بدر، بر سرِ مشرکان آورد، و با اين که به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» و مؤمنان هم نشان داد، مع ذلک آنان را نجات داده، بلکه مايه شفاى غيظ دل هاى آنان کرد. «ادْفَعْ بِالَّتى هِىَ أَحْسنُ السيِّئَةَ نحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَصِفُونَ»: يعنى: آنچه بدى از ايشان مى بينى، با نيکى تلافى کن و تازه از بين خوبى ها، خوب تر آن ها را انتخاب کن. مثل اين که اگر بدى آنان به صورت آزار و اذيت است، تو، به ايشان احسان کن و منتها درجۀ طاقت خود را در احسان به ايشان مبذول بدار، و اگر اين مقدار نتوانستى، هر چه را که توانستى، و اگر آن هم مقدور نبود، حداقل از ايشان اعراض کن. و اين که فرمود: «نَحنُ أعلَمُ بِمَا يَصِفُون: ما بهتر مى دانيم که چه برداشتى از دعوت تو دارند»، يک نوع تسليت خاطر رسول خدا «صلى الله عليه و آله» است، تا از آنچه از ايشان مى بيند، ناراحت و غمگين نشود و از جرأتى که نسبت به پروردگارشان به خرج مى دهند، اندوهگين نگردد. چون خدا بهتر مى داند که چه چيزها مى گويند. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه