المیزان جلد۱۵ بخش۳۵
«مَا أَنت إِلا بَشرٌ مِّثْلُنَا...عَذَاب يَوْمٍ عَظِيمٍ»:
کلمۀ «شِرب» - به کسره شين - به معناى سهمى از آب است. و بقيه الفاظ آيه روشن است و تفصيل داستان آن جناب، در سوره «هود» گذشت.
«فَعَقَرُوهَا فَأَصبَحُوا نَادِمِينَ»:
کشتن ناقه را به همه قوم نسبت داده، با اين که مباشر در آن، بيش از يک نفر نبود و اين،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۳۳
بدان جهت است که بقيه قوم نيز مقصر بودند. چون به عمل آن يک نفر رضايت داشتند. و اميرالمؤمنين «عليه السّلام» در نهج البلاغه فرموده:
اى مردم! دو چيز همه مردم را در يک عمل خير و يک عمل زشت جمع مى کند، به طورى که يک عمل، عمل همه محسوب مى شود. اول رضايت، و دوم نارضايى، همچنان که ناقه صالح را بيش از يک نفر پى نکرد، ولى خداى تعالى، عذاب را بر همه قوم نازل کرد، چون همه به عمل آن يک نفر راضى بودند.
و اين که فرمود: «فَأصبَحُوا نَادِمِين»، شايد ندامتشان هنگامى بوده که آثار عذاب را مشاهده کردند و گرنه بعد از کشتن ناقه، تازه از در تعجيز و استهزاء به صالح مى گفتند: «يَا صَالِحُ ائتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إن کُنتَ مِنَ المُرسَلِين».
«فَأَخَذَهُمُ الْعَذَابُ...الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ»:
لام «العَذَاب»، لام عهد است. يعنى آن عذاب موعود، ايشان را گرفت. چون از آيات سوره هود بر مى آيد که صالح «عليه السّلام»، ايشان را وعده نزول عذابى داده بود، که بعد از سه روز مى رسد. و بقيه الفاظ آيه روشن است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۳۴
آيات ۱۶۰ - ۱۷۵ سوره شعراء
کَذَّبَت قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسلِينَ(۱۶۰)
إِذْ قَالَ لهَُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَلا تَتَّقُونَ(۱۶۱)
إِنّى لَکُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ(۱۶۲)
فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُونِ(۱۶۳)
وَ مَا أَسئَلُکُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِى إِلا عَلى رَبّ الْعَالَمِينَ(۱۶۴)
أَتَأْتُونَ الذُّکْرَانَ مِنَ الْعَالَمِينَ(۱۶۵)
وَ تَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَکُمْ رَبُّکُم مِّنْ أَزْوَاجِکُم بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ عَادُونَ(۱۶۶)
قَالُوا لَئن لَّمْ تَنتَهِ يَا لُوطُ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ(۱۶۷)
قَالَ إِنّى لِعَمَلِکم مِّنَ الْقَالِينَ(۱۶۸)
رَبّ نجِّنى وَ أَهْلى مِمَّا يَعْمَلُونَ(۱۶۹)
فَنَجَّيْنَاهُ وَ أَهْلَهُ أَجْمَعِينَ(۱۷۰)
إِلّا عَجُوزاً فى الْغَابرِينَ(۱۷۱)
ثمَّ دَمَّرْنَا الاَخَرِينَ(۱۷۲)
وَ أَمْطرْنَا عَلَيْهِم مَّطراً فَساءَ مَطرُ الْمُنذَرِينَ(۱۷۳)
إِنَّ فى ذَلِک لاَيَةً وَ مَا کانَ أَکْثَرُهُم مُّؤْمِنِينَ(۱۷۴)
وَ إِنَّ رَبَّک لهَُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ(۱۷۵)
«ترجمه آیات»
قوم لوط نيز، پيامبران را دروغگو شمردند. (۱۶۰)
هنگامى که برادرشان لوط به ايشان گفت: آيا خداترس و پرهيزکار نمى شويد؟(۱۶۱)
من پيغمبرى خيرخواه براى شمايم. (۱۶۲ )
از خدا بترسيد و اطاعتم کنيد. (۱۶۳ )
من از شما براى پيغمبريم مزدى نمى خواهم، که مزد من، جز به عهده پروردگار جهانيان نيست. (۱۶۴)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۳۵
چرا به مردان زمانه رو مى کنيد. (۱۶۵)
و همسرانتان را که پروردگارتان براى شما آفريده، وا مى گذاريد، راستى که شما گروهى متجاوزيد.(۱۶۶)
گفتند: اى لوط! اگر بس نکنى، تبعيد مى شوى. (۱۶۷)
گفت: من عمل شما را دشمن مى دارم. (۱۶۸)
پروردگارا! من و کسانم را از (شئامت) اعمالى که اينان مى کنند، نجات بخش. (۱۶۹)
پس او و کسانش را، جملگى نجات داديم. (۱۷۰)
مگر پيرزنى، که جزو باقى ماندگان بود. (۱۷۱)
سپس ديگران را هلاک کرديم. (۱۷۲)
و بارانى عجيب بر آنان بارانديم و باران بيم يافتگان چه بد بود. (۱۷۳)
و در اين عبرتى هست، ولى بيشترشان ايمان آور نبودند. (۱۷۴)
و پروردگارت نيرومند و رحيم است. (۱۷۵)
«بیان آیات»
اين آيات، به داستان لوط پيغمبر «عليه السّلام» که بعد از صالح «عليه السّلام» مى زيسته، اشاره مى کند.
«کَذَّبَت قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسلِينَ...رَبّ الْعَالَمِينَ»:
تفسير اين شش آيه، در داستان هاى قبل گذشت.
«أَتَأْتُونَ الذُّکْرَانَ مِنَ الْعَالَمِينَ»:
استفهامى است انکارى که توبيخ را مى رساند و کلمۀ «ذُکرَان: نرها»، جمع ذکر - نر در مقابل ماده - است، و «آمدن به نرها»، کنايه است از لواط با آنان و اين عمل زشت در ميان آن قوم شايع بوده. و کلمۀ «عَالَمِين»، به معناى جماعتى از مردم است.
و اما اين که کلمۀ «عالمين» مربوط به کجاست؟ ممکن است بگوييم: مربوط به ضمير فاعل در «تَأتُوَنَ» است، که در اين صورت، معنا چنين مى شود که: آيا شما در ميان عالَميان، اين عمل زشت را انجام مى دهيد؟
بنابراين، آيه شريفه در معناى آن آيه ديگر است که مى فرمايد: «مَا سَبَقَکُم بِهَا مِن أحَدٍ مِنَ العَالَمِين»،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۳۶
همچنان که ممکن است متصل به مفعول. يعنى «ذکران» باشد، که در اين صورت معنا چنين مى شود: آيا در بين عالَميان، با اين همه کثرت که دارند و اين همه زنان در آنان هست، تنها به سر وقت مردان مى رويد؟!
«وَ تَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَکُمْ رَبُّکُم مِّنْ أَزْوَاجِکُم ...»:
کلمۀ «تَذَرُونَ»، به معناى «تُترَکُونَ» است. يعنى زنان را رها مى کنيد، و اين کلمه ماضى ندارد. يعنى از ماده «ذرو»، ماضى ساخته نشده است.
توضيح اين که آميزش با همجنس، برخلاف نظام خلقت و فطرت انسان است
اگر در خلقت انسان و انقسامش به دو قسم نر و ماده و نيز به جهازات و ادواتى که هر يک از اين دو صنف مجهز به آن هستند و همچنين به خلقت خاص هر يک دقت کنيم، جاى هيچ ترديد باقى نمى ماند که غرض صنع و ايجاد، از اين صورتگرى مختلف و از اين غريزه شهوتى که آن هم مختلف است، در يک صنف از مقوله فعل، و در ديگرى از مقوله انفعال است. اين است که دو صنف را با هم جمع کند و بدين وسيله عمل تناسل که حافظ بقاء نوع انسانى تاکنون بوده، انجام پذيرد.
پس يک فرد از انسان نر، که او را مرد مى خوانيم، بدين جهت که مرد خلق شده است، براى يک فرد ماده از اين نوع نه براى يک فرد نر ديگر، و يک فرد از انسان ماده که او را زن مى ناميم، براى نر از اين نوع خلق شده، نه براى يک فرد ماده ديگر. آنچه مرد را در خلقتش مرد کرده، براى زن خلق شده و آنچه که در زن است و در خلقت او را زن کرده، براى مرد است و اين زوجيت طبيعى است، که صنع و ايجاد عالم ميان مرد و زن، يعنى نر و ماده آدمى بر قرار کرده و اين جنبنده را زوج کرده است.
از سوى ديگر، اغراض و نتايجى که اجتماع و يا دين در نظر دارد، اين زوجيت را تحديد کرده و برايش مرزى ساخته به نام نکاح، که يک جفت گيرى اجتماعى و اعتبارى است. به اين معنا که اجتماع ميان دو فرد - نر و ماده - از انسان که با هم ازدواج کرده اند، نوعى اختصاص قائل شده، که اين اختصاص، مسأله زوجيت طبيعى را تحديد مى کند. يعنى به ديگران اجازه نمى دهد که در اين ازدواج شرکت کنند.
پس فطرت انسانى و خلقت مخصوص به او، او را به سوى ازدواج با زنان هدايت مى کند، نه ازدواج با مردان. و نيز زنان را به سوى ازدواج با مردان هدايت مى کند، نه ازدواج با زنى مثل خود. و نيز فطرت انسانى حکم مى کند که ازدواج مبنى بر اصل توالد و تناسل است، نه اشتراک در مطلق زندگى.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۳۷
از اين جا روشن مى شود که در جملۀ «مَا خَلَقَ لَکُم»، آنچه به ذهن نزديکتر است، اين است که مراد از آن، عضوى است از زنان که با ازدواج براى مردان مباح مى شود، و «لام» در «لَکُم»، «لام» مِلک است، آن هم مِلک طبيعى. و نيز کلمۀ «مِن» در جملۀ «مِن أزوَاجِکُم»، تبعيضى است و مراد از زوجيت، زوجيت طبيعى است، هرچند به وجهى که ممکن است مراد از آن زوجيت اجتماعى و اعتبارى باشد.
و اما اين که بعضى از مفسران احتمال داده اند که مراد از لفظ «ما» زنان، و جملۀ «مِن أزوَاجِکُم» بيان آن باشد، احتمالى است بعيد.
«بَل أنتُم قَومٌ عَادُون » - يعنى: بلکه شما مردمى متجاوز و خارج از آن حدى هستيد که فطرت و خلقت برايتان ترسيم کرده. پس اين جمله، در معناى آيه: «إنَّکُم لَتَأتُونَ الرِّجَالَ وَ تَقطَعُونَ السَّبِيل» مى باشد.
پس، از همه مطالب گذشته روشن شد که کلام خداى تعالى بر اساس حجتى برهانى است، که به آن حجت اشاره فرموده است.
«قَالُوا لَئن لَّمْ تَنتَهِ يَا لُوط لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ»:
يعنى: اگر دست برندارى، از کسانى خواهى شد که تبعيد مى شوند و از قريه نفى بلد مى گردند، همچنان که اين معنا را در جاى ديگر، از قوم لوط نقل فرموده، که گفتند: «أخرِجُوا آلَ لُوطٍ مِن قَريَتِکُم».
«قَالَ إِنّى لِعَمَلِکم مِّنَ الْقَالِينَ»:
مراد از «عمل» ايشان، به طورى که از سياق بر مى آيد، همان جمع شدن مردان با يکديگر و ترک زنان است. و کلمۀ «قَالِى»، به معناى مبغض و دشمن است و مقابله تهديد قوم که گفتند: تو را تبعيد مى کنيم به مثل چنين کلامى که «من دشمن عمل شمايم» و اين که اصلا متعرض جواب از تهديد ايشان نشد، معنا را چنين مى کند که:
من از تبعيد شما هيچ بيم ندارم و ابدا در فکر و انديشه آن نيستم، بلکه همه غصه من در اين است که چرا شما چنين ايد، و عملتان را دشمن مى دارم و بسيار علاقمند به نجات شما هستم. نجات از وبال اين عمل که خواه ناخواه روزى گريبانتان را مى گيرد و به همين جهت دنبال آن فرمود: «رَبِّ نَجِّنِى وَ أهلِى مِمَّا يَعمَلُونَ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۳۸
«رَبِّ نجِّنى وَ أَهْلى مِمَّا يَعْمَلُونَ»:
يعنى: پروردگارا! مرا و اهلم را از اين که پيش رويم و بيخ گوشم لواط مى کنند، و يا از اين که وبال عملشان و عذابى که خواه ناخواه به ايشان مى رسد، نجاتم بده.
و اگر در اين جا تنها خودش و اهلش را ذکر کرد، براى اين بود که کسى از اهالى قريه به وى ايمان نياورده بود، همچنان که خداى تعالى درباره آنان فرمود: «فَمَا وَجَدنَا فِيهَا غَيرَ بَيتٍ مِنَ المُسلِمِين».
«فَنَجَّيْنَاهُ وَ أَهْلَهُ أَجْمَعِينَ * إِلا عَجُوزاً فى الْغَابرِينَ * ثمَّ دَمَّرْنَا الاَخَرِينَ»:
کلمۀ «غَابِر» - به طورى که گفته اند - به معناى کسى است که بعد از رفتن همراهانش در جاى خود بماند. و کلمۀ «تَدمِير»، به معناى هلاک کردن است. و بقيه الفاظ آيه روشن است.
«وَ أَمْطرْنَا عَلَيْهِم مَّطراً...»:
اين مطر و باران، همان «سجّيل» است، که در سوره «حجر»، در باره اش فرموده: «وَ أمطَرنَا عَلَيهِم حِجَارَةً مِن سِجّيل».
«إِنَّ فى ذَلِک لاَيَةً...الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ»:
که تفسيرش گذشت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۳۹
آيات ۱۷۶ - ۱۹۱ سوره شعراء
کَذَّب أَصحَابُ لْئَيْکَةِ الْمُرْسلِينَ(۱۷۶)
إِذْ قَالَ لهَُمْ شعَيْبٌ أَلا تَتَّقُونَ(۱۷۷)
إِنّى لَکُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ(۱۷۸)
فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُونِ(۱۷۹)
وَ مَا أَسئَلُکُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِى إِلا عَلى رَبّ الْعَالَمِينَ(۱۸۰)
أَوْفُوا الْکَيْلَ وَ لا تَکُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ(۱۸۱)
وَ زِنُوا بِالْقِسطاسِ الْمُستَقِيمِ(۱۸۲)
وَ لا تَبْخَسُوا النَّاس أَشيَاءَهُمْ وَ لا تَعْثَوْا فى الاَرْضِ مُفْسِدِينَ(۱۸۳)
وَ اتَّقُوا الَّذِى خَلَقَکُمْ وَ الْجِبِلَّةَ الاَوَّلِينَ(۱۸۴)
قَالُوا إِنَّمَا أَنت مِنَ الْمُسحَّرِينَ(۱۸۵)
وَ مَا أَنت إِلّا بَشرٌ مِّثْلُنَا وَ إِن نَّظنُّک لَمِنَ الْکَاذِبِينَ(۱۸۶)
فَأَسقِط عَلَيْنَا کِسفاً مِّنَ السمَاءِ إِن کُنتَ مِنَ الصادِقِينَ(۱۸۷)
قَالَ رَبّى أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ(۱۸۸)
فَکَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذَاب يَوْمِ الظلَّةِ إِنَّهُ کانَ عَذَاب يَوْمٍ عَظِيمٍ(۱۸۹)
إِنَّ فى ذَلِک لاَيَةً وَ مَا کانَ أَکْثرُهُم مُّؤْمِنِينَ(۱۹۰)
وَ إِنَّ رَبَّک لهَُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ(۱۹۱)
«ترجمه آیات»
اصحاب «ايکه» نيز، پيغمبران را دروغگو شمردند. (۱۷۶)
چون شعيب به ايشان گفت: چرا نمى ترسيد؟ (۱۷۷)
به درستى من پيغمبرى خيرخواه شمايم. (۱۷۸)
از خدا بترسيد و اطاعتم کنيد. (۱۷۹)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۴۰
از شما براى پيغمبرى خود مزدى نمى خواهم، که مزد من، به عهده پروردگار جهانيان است. (۱۸۰)
پيمانه را تمام دهيد (و کم فروشى نکنيد) و مردم را به خسارت نيندازيد. (۱۸۱)
و با ترازوى درست، وزن کنيد. (۱۸۲)
و چيزهاى مردم را کم ندهيد و در اين سرزمين به فساد مکوشيد. (۱۸۳)
و از آن که شما و مردم گذشته را آفريده است، بترسيد. (۱۸۴)
گفتند: حقا که تو جادو زده اى. (۱۸۵)
تو، جز بشرى مانند ما نيستى و ما تو را دروغگو مى پنداريم. (۱۸۶)
اگر راست مى گويى، پاره اى از آسمان را روى ما بينداز. (۱۸۷)
گفت: پروردگارم به اعمالى که مى کنيد، داناتر است. (۱۸۸)
پس دروغگويش شمردند و به عذاب روز ابر (آتشبار) دچار شدند، که عذاب روزى بزرگ بود. (۱۸۹)
که در اين عبرتى است، ولى بيشترشان ايمان آور نبودند. (۱۹۰)
و پروردگارت نيرومند و رحيم است. (۱۹۱)
«بیان آیات»
در اين آيات، اجمالى از داستان شعيب «عليه السّلام»، که يکى از پيامبران عرب است، ذکر کرده و اين داستان آخرى از هفت داستانى است که در اين سوره آمده.
اشاره به اين که اصحاب «ايکه»، چه کسانى بوده اند
«کَذَّبَ أَصحَابُ لْئَيْکَةِ الْمُرْسلِينَ...رَبّ الْعَالَمِينَ»:
کلمه «ايکه»، به معناى بيشه اى است که درختان تو در همى داشته باشد. بعضى گفته اند: اين بيشه جنگلى بوده در نزديکی هاى مَديَن، که طايفه اى در آن زندگى مى کرده اند و از جمله پيامبرانى که به سويشان مبعوث شده، شعيب «عليه السّلام» بوده. وى اهل آن محل نبوده است و با مردمش بيگانه بوده.
به دليل اين که در اين داستان مانند داستان هاى قبل، پيغمبر مورد بحث را «برادر» آن قوم نخوانده و نفرموده «أخُوهُم شُعَيبٌ»، به خلاف «هود» و «صالح»، که هم وطن با قوم خود بوده اند. و هم چنين «لوط»، که از راه مصاهره و سببى، فاميل قوم خود بود، و لذا درباره اين سه تن فرموده: «أخُوهُم هُودٌ». و «أخُوهُم صَالِحٌ». و «أخُوهُم لُوطٌ». تفسير بقيه الفاظ آيه گذشت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۴۱
«أَوْفُوا الْکَيْلَ وَ لا تَکُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ * وَ زِنُوا بِالْقِسطاسِ الْمُستَقِيمِ»:
کلمۀ «کيل»، به معناى مقياسى است که متاع را از نظر حجم با آن مى سنجند، و وفا کردن به کيل، به اين معناست که آن را کم نگيرند. و کلمۀ «قِسطَاس»، به معناى ترازويى است که متاع را از نظر وزن با آن مى سنجند. و «استقامت قسطاس»، به اين است که آن را عادلانه به کار بزنند.
و اين دو آيه، دستور مى دهد به اين که کم فروشى نکنند و در دادن و گرفتن کالا، کيل و ترازو را درست به کار ببرند.
«وَ لا تَبْخَسُوا النَّاس أَشيَاءَهُمْ وَ لا تَعْثَوْا فى الاَرْضِ مُفْسِدِينَ»:
کلمۀ «بَخس»، به معناى نقص در وزن و اندازه گيرى است، همچنان که کلمۀ «إخسَار»، به معناى نقص در رأس المال است.
و از ظاهر سياق بر مى آيد که جملۀ «وَ لَا تَبخَسُوا النَّاسَ أشيَاءَهُم: کالا و متاع مردم را کم ندهيد»، متمم جملۀ «وَ زِنُوا بِالقِسطَاسِ المُستَقِيم» است، همچنان که جملۀ «وَ لَا تَکُونُوا مِنَ المُخسِرِين»، قيدى است متمم جمله «أوفُوا الکَيلَ». و جملۀ «وَ لَا تَعثَوا فِى الأرضِ مُفسِدِين»، تأکيد هر دو نهى، يعنى نهى در «لَا تُخسِرُوا» و نهى در «لَا تَبخَسُوا» است و اثر شوم کم فروشى را بيان مى کند.
«وَ لَا تَعثَوا فِى الأرضِ مُفسِدِين» - کلمۀ «تَعثَوا» از «عَثى» است، که مانند «عَيث»، به معناى افساد است. بنابراين، کلمۀ «مُفسِدِين»، حالى است که «تَعثَوا» را تأکيد مى کند و در داستان «شعيب» در سوره «هود» و نيز در تفسير آيه: «وَ زِنُوا بِالقِسطَاسِ المُستَقِيم ذَلِکَ خَيرٌ وَ أحسَنُ تَأوِيلا»، گفتارى پيرامون اين که کم فروشى چه فسادهايى در اجتماع پديد مى آورد، گذرانديم. به آن جا مراجعه فرماييد.
«وَ اتَّقُوا الَّذِى خَلَقَکُمْ وَ الْجِبِلَّةَ الاَوَّلِينَ»:
در مجمع البيان فرموده: کلمۀ «جِبِلّة»، به معناى خلقى است که هر موجودى بر آن خلق مفطور شده.
پس مراد از «جِبِلّه»، صاحبان جبلت است، و معناى آيه اين است که: از خدايى که شما و صاحبان جبلّت گذشته را آفريده، بترسيد. همان خدايى که پدران گذشته شما و شما را با اين فطرت آفريده، که فساد را تقبيح نموده، به شئامت آن اعتراف کنيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۴۲
و شايد اين نکته اى که به آن اشاره کرديم، باعث شده که خصوص مسأله جبلت در آيه بيايد. به هر حال، آيه شريفه، به توحيد در عبادت دعوت مى کند. چون مشرکان از خداى خالق که ربّ العالمين است، هيچ پروايى نداشتند.
«قَالُوا إِنَّمَا أَنت مِنَ الْمُسحَّرِينَ...وَ إِن نَّظنُّک لَمِنَ الْکَاذِبِينَ»:
تفسير صدر اين آيه گذشت. و کلمۀ «إن» در ذيل آيه، يعنى در جملۀ «إن نَظُنُّکَ»، مخففه از مثقله است.
«فَأَسقِط عَلَيْنَا کِسفاً مِّنَ السمَاءِ...»:
کلمۀ «کِسَف» - به کسره کاف و فتحه سين، به طورى که گفته اند - جمع «کسفه» است، يعنى قطعه، و معناى آيه اين است که: قطعه اى از آسمان را بر سر ما بينداز. يعنى تو هيچ کارى از دستت بر نمى آيد، هرچه مى خواهى بکن.
«قَالَ رَبّى أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ»:
اين جمله پاسخى است که شعيب به گفته آنان و پيشنهادى که در خصوص آوردن عذاب کرده اند، داده. و اين، کنايه است از اين که او هيچ اختيارى در آوردن عذاب از خود ندارد، و اين کار، مثل همه کارها به دست خداست. چون او به آنچه مردم مى کنند، داناتر است و بهتر مى داند که آيا عملشان مستوجب عذاب هست يا نه. و اگر هست، مستوجب چه عذابى است؟
بنابراين، آيه مورد بحث، نظير پاسخى است که هود به قومش داد و گفت: «إنَّمَا العِلمُ عِندَ اللّهِ وَ أُبَلِّغُکُم مَا أُرسِلتُ بِهِ».
«فَکَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظلَّةِ...»:
«يَومِ الظُّلَّة»، همان روز عذاب قوم شعيب است، که ابرى بر ايشان سايه افکند و تفصيل داستانشان در سوره «هود» گذشت.
«إِنَّ فى ذَلِک لاَيَةً...الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ»:
تفسير اين آيه نيز گذشت.
بحث روايتی
در کتاب جوامع الجامع، در ذيل آيه: «إذ قَالَ لَهُم شُعَيب» گفته است: در حديث آمده که شعیب، برادر
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۴۳
اهل مَديَن بود و به عنوان رسول به سوى ايشان و نيز به سوى اصحاب «ايکه» فرستاده شده بود.
و در تفسير قمى، در ذيل جملۀ «وَ اتَّقُوا الَّذِى خَلَقَکُم وَ الجِبِلَّةِ الأوَّلِين» آمده که مقصود از «جِبِلَّةِ الأوَّلِين»، خلق اولين است. و اين که فرمود: «فَکَذَّبُوهُ»، يعنى قوم شعيب آن جناب را تکذيب کردند. و مقصود از عذاب در جملۀ «فَأخَذَهُم عَذَابُ يَومِ الظُّلَّة»، حرارت و بادهاى مسموم است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۴۴
آيات ۱۹۲ - ۲۲۷ سوره شعراء
وَ إِنَّهُ لَتَنزِيلُ رَبِّ الْعَالَمِينَ(۱۹۲)
نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الاَمِينُ(۱۹۳)
عَلى قَلْبِک لِتَکُونَ مِنَ الْمُنذِرِينَ(۱۹۴)
بِلِسانٍ عَرَبىٍّ مُّبِينٍ(۱۹۵)
وَ إِنَّهُ لَفِى زُبُرِ الاَوَّلِينَ(۱۹۶)
أَوَ لَمْ يَکُن لهَُّمْ آيَةً أَن يَعْلَمَهُ عُلَمَؤُا بَنى إِسرائيلَ(۱۹۷)
وَ لَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلى بَعْضِ الاَعْجَمِينَ(۱۹۸)
فَقَرَأَهُ عَلَيْهِم مَّا کانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ(۱۹۹)
کَذَلِک سلَکْنَاهُ فى قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ(۲۰۰)
لا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتى يَرَوُا الْعَذَاب الاَلِيمَ(۲۰۱)
فَيَأْتِيَهُم بَغْتَةً وَ هُمْ لا يَشعُرُونَ(۲۰۲)
فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنظرُونَ(۲۰۳)
أَفَبِعَذَابِنَا يَستَعْجِلُونَ(۲۰۴)
أَفَرَأيْت إِن مَّتَّعْنَاهُمْ سِنِينَ(۲۰۵)
ثُمَّ جَاءَهُم مَّا کانُوا يُوعَدُونَ(۲۰۶)
مَا أَغْنى عَنهُم مَّا کانُوا يُمَتَّعُونَ(۲۰۷)
وَ مَا أَهْلَکْنَا مِن قَرْيَةٍ إِلّا لهََا مُنذِرُونَ(۲۰۸)
ذِکْرَى وَ مَا کنَّا ظالِمِينَ(۲۰۹)
وَ مَا تَنزَّلَت بِهِ الشيَاطِينُ(۲۱۰)
وَ مَا يَنبَغِى لهَُمْ وَ مَا يَستَطِيعُونَ(۲۱۱)
إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْع لَمَعْزُولُونَ(۲۱۲)
فَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهاً آخَرَ فَتَکُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ(۲۱۳)
وَ أَنذِرْ عَشِيرَتَک الاَقْرَبِينَ(۲۱۴)
وَ اخْفِض جَنَاحَک لِمَنِ اتَّبَعَک مِنَ الْمُؤْمِنِينَ(۲۱۵)
فَإِنْ عَصوْک فَقُلْ إِنّى بَرِئٌ مِّمَّا تَعْمَلُونَ(۲۱۶)
وَ تَوَکَّلْ عَلى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ(۲۱۷)
الَّذِى يَرَاک حِينَ تَقُومُ(۲۱۸)
وَ تَقَلُّبَک فى السّاجِدِينَ(۲۱۹)
إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ(۲۲۰)
هَلْ أُنَبِّئُکُمْ عَلى مَن تَنزَّلُ الشيَاطِينُ(۲۲۱)
تَنزَّلُ عَلى کُلِّ أَفَّاکٍ أَثِيمٍ(۲۲۲)
يُلْقُونَ السمْعَ وَ أَکثرُهُمْ کَاذِبُونَ(۲۲۳)
وَ الشُعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُنَ(۲۲۴)
أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فى کُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ(۲۲۵)
وَ أَنهُمْ يَقُولُونَ مَا لا يَفْعَلُونَ(۲۲۶)
إِلّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصالِحَاتِ وَ ذَکَرُوا اللَّهَ کَثِيراً وَ انتَصرُوا مِن بَعْدِ مَا ظلِمُوا وَ سيَعْلَمُ الَّذِينَ ظلَمُوا أَىَّ مُنقَلَبٍ يَنقَلِبُونَ(۲۲۷)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۴۵
«ترجمه آیات»
اين قرآن، کتابى است که از ناحيه پروردگار جهانيان نازل شده. (۱۹۲)
و آن را روح الامين نازل کرده. (۱۹۳)
به قلب تو، تا از بيم دهندگان باشى. (۱۹۴)
به زبان عربى واضح. (۱۹۵)
و در کتاب هاى گذشتگان نيز هست. (۱۹۶)
آيا براى ايشان، همين نشانه کافى نيست که دانشوران بنى اسرائيل قرآن را مى شناسند؟ (۱۹۷)
اگر آن را به بعضى از عجم نازل کرده بوديم. (۱۹۸)
و آن را براى ايشان مى خواند، هرگز بدان ايمان نمى آوردند. (۱۹۹)
اين چنين انکار را در دل تبهکاران راه مى دهيم. (۲۰۰)
که بدان ايمان نياورند، تا عذاب الم انگيز را ببينند. (۲۰۱)
و ناگهانى بر آن ها در آيد و بى خبر باشند. (۲۰۲)
و گويند: آيا مهلتمان دهند؟ (۲۰۳)
پس چرا عذاب ما را بشتاب مى خواهند؟ (۲۰۴)
مگر ندانى که اگر سال ها نعمتشان دهيم. (۲۰۵)
آنگاه عذاب موعود به آن ها رسد. (۲۰۶)
نعمتى که داشته اند، کارى برايشان نمى سازد. (۲۰۷)
هيچ دهکده اى را هلاک نکرديم، مگر آن که بيم رسان داشتند. (۲۰۸)
تا متذکر شوند، و ما هرگز ستمگر نبوده ايم. (۲۰۹)
قرآن را شياطين نازل نکرده اند. (۲۱۰)
نه حق ايشان بود و نه مى توانستند نازل کنند. (۲۱۱)
زيرا آن ها از شنيدن وحى برکنارند. (۲۱۲)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۴۶
با خداى يکتا، خداى ديگر مخوان و گرنه، جزو معذّبين خواهى بود. (۲۱۳)
و خويشان نزديکت را بترسان. (۲۱۴)
براى مؤمنانى که پيرويت کرده اند، جنبه ملايمت گير. (۲۱۵)
اگر نافرمانی ات کردند، بگو من از اعمالى که مى کنيد، بيزارم. (۲۱۶)
و به خداى نيرومند و رحيم توکل کن. (۲۱۷)
همان کسى که وقتى قيام کنى، تو را مى بيند. (۲۱۸)
و همچنين حرکت و گشتن تو را در ميان سجده کنان (مى بيند). (۲۱۹)
که او، شنوا و دانا است. (۲۲۰)
آيا خبرتان دهم که شيطان ها به چه کسى نازل مى شوند؟ (۲۲۱)
بر همه دروغ سازان گنه پيشه نازل مى شوند. (۲۲۲)
مسموعات خويش را القا مى کنند و بيشترشان دروغ گويان اند. (۲۲۳)
و شاعران را، گمراهان پيروى مى کنند. (۲۲۴)
مگر نمى بينى که آنان در هر وادى سرگردانند. (۲۲۵)
و چيزهايى مى گويند، که خود عمل نمى کنند. (۲۲۶)
مگر آن کسانى که ايمان آورده و کارهاى شايسته کرده اند و خدا را بسيار ياد کرده اند و از پس آن ستم هايى که ديدند، انتقام گرفته اند. زود باشد کسانى که ستم کرده اند، بدانند که به کجا بازگشت مى کنند. (۲۲۷)
«بیان آیات»
اين آيات، به مطالبى اشاره مى کند که به منزله نتيجه اى است که از داستان هاى هفتگانه استخراج شود و هم توبيخ و تهديدى است براى کفار عصر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله».
و نيز در اين آيات، از نبوت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» دفاع شده و احتجاج شده به اين که نام او در کتاب هاى آسمانى گذشتگان برده شده و علماى بنى اسرائيل از آن پيشگویی ها اطلاع دارند. و نيز از کتاب آسمانى آن جناب، يعنى قرآن کريم دفاع شده به اين که: اين کتاب از القاآت شيطان ها و اقاويل شعراء نيست.
«وَ إِنَّهُ لَتَنزِيلُ رَبّ الْعَالَمِينَ»:
ضمير در «إنَّهُ» به قرآن بر مى گردد، و از اين آيه به بعد، به صدر سوره برگشت شده که فرمود:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۴۷
«تِلکَ آيَاتُ الکِتَابِ المُبِين» و داستان کفر آن اقوام را دنبال مى کند، همچنان که بعدا نيز مى فرمايد: «وَ مَا يَأتِيهِم مِن ذِکرٍ مِنَ الرَّحمَنِ مُحدَثٍ إلّا کَانُوا عَنهُ مُعرِضِين فَقَد کَذَّبُوا بِهِ».
معناى «إنزال» و «تنزيل» و موارد استعمال آن دو، در قرآن کريم
کلمۀ «تَنزِيل» و کلمۀ «إنزال»، هر دو به يک معناست و آن، فرود آوردن است. چيزى که هست، غالبا «إنزال» را در مورد فرود آوردن به يک دفعه و «تنزيل» را در مورد فرود آوردن به تدريج، استعمال مى کنند، و اصل نزول در اجسام به اين است که جسمى از مکانى بلند به پايين آن مکان فرود آيد، و در غير اجسام نيز، به معنايى است که مناسب با اين معنا باشد.
و تنزيل خداى تعالى، به اين است که چيزى را که نزدش مى باشد به موطن و عالَم خلق و تقدير فرود آورد. چون همواره خود را در مقامى بلند دانسته و به اوصافى چون «علىّ» و «عظيم» و «کبير» و «متعال» و «رفيعُ الدرجات» و «قاهر فوق بندگان» ستوده. در نتيجه، وقتى او موجودى را ايجاد مى کند و به عالَم خلق و تقدير در مى آورد، و يا به عبارت ديگر، از عالَم غيب به عالَم شهادت مى آورد، در حقيقت تنزيلى از ناحيه او محسوب مى شود.
اين دو کلمه، يعنى «تنزيل» و «إنزال» در کلام خداى تعالى، به همين عنايت در اشيايى به کار رفته. مثلا در باره لباس فرموده: «يَا بَنِى آدَمَ قَد أنزَلنَا عَلَيکُم لِبَاساً يُوَارِى سَوآتِکُم». و در باره چارپايان فرموده: «وَ أنزَلَ لَکُم مِنَ الأنعَامِ ثَمَانِيَةَ أزوَاجٍ».
و درباره آهن فرموده: «وَ أنزَلنَا الحَدِيدَ فِيهِ بَأسٌ شَدِيدٌ». و درباره مطلق خير فرموده: «مَا يَوَدُّ الَّذِينَ کَفَرُوا مِن أهلِ الکِتَابِ وَ لَا المُشرِکِينَ أن يُنَزَّلَ عَلَيکُم مِن خَيرٍ مِن رَبِّکُم». و در مطلق موجودات فرموده: «وَ إن مِن شَئٍ إلّا عِندَنَا خَزَائِنُهُ وَ مَا نُنَزِّلُهُ إلّا بِقَدَرٍ مَعلُومٍ».
از جمله آياتى که بر اعتبار اين معنا در خصوص قرآن دلالت مى کند، آيه «إنَّا جَعَلنَاهُ قُرآناً عَرَبِيّاً لَعَلَّکُم تَعقِلُونَ * وَ إنَّهُ فِى أُمِّ الکِتَابِ لَدَينَا لَعَلِىٌّ حَکِيمٌ» است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۴۸
و اگر در آيه مورد بحث، «تنزيل» را به ربّ العالمين نسبت داده، براى اين بود که دلالت کند بر يگانگى ربّ تعالى. چون مکرر گفتيم که مشرکان، خداى را قبول دارند، ولى او را ربُّ العالَمين نمى دانستند، بلکه مى گفتند عالَميان، هر ناحيه اش، ربّى دارد و خدا، ربّ آن ارباب است، نه ربُّ العالَمين. چون خودش به طور مستقيم در عالَميان، ربوبيت و تدبير ندارد.
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۱۶۰ سوره شعراءآیه ۱۶۱ سوره شعراءآیه ۱۶۲ سوره شعراءآیه ۱۶۳ سوره شعراءآیه ۱۶۴ سوره شعراءآیه ۱۶۵ سوره شعراءآیه ۱۶۶ سوره شعراءآیه ۱۶۷ سوره شعراءآیه ۱۶۸ سوره شعراءآیه ۱۶۹ سوره شعراءآیه ۱۷۰ سوره شعراءآیه ۱۷۱ سوره شعراءآیه ۱۷۲ سوره شعراءآیه ۱۷۳ سوره شعراءآیه ۱۷۴ سوره شعراءآیه ۱۷۵ سوره شعراءآیه ۱۷۶ سوره شعراءآیه ۱۷۷ سوره شعراءآیه ۱۷۸ سوره شعراءآیه ۱۷۹ سوره شعراءآیه ۱۸۰ سوره شعراءآیه ۱۸۱ سوره شعراءآیه ۱۸۲ سوره شعراءآیه ۱۸۳ سوره شعراءآیه ۱۸۴ سوره شعراءآیه ۱۸۵ سوره شعراءآیه ۱۸۶ سوره شعراءآیه ۱۸۷ سوره شعراءآیه ۱۸۸ سوره شعراءآیه ۱۸۹ سوره شعراءآیه ۱۹۰ سوره شعراءآیه ۱۹۱ سوره شعراءآیه ۱۹۲ سوره شعراءآیه ۱۹۳ سوره شعراءآیه ۱۹۴ سوره شعراءآیه ۱۹۵ سوره شعراءآیه ۱۹۶ سوره شعراءآیه ۱۹۷ سوره شعراءآیه ۱۹۸ سوره شعراءآیه ۱۹۹ سوره شعراءآیه ۲۰۰ سوره شعراءآیه ۲۰۱ سوره شعراءآیه ۲۰۲ سوره شعراءآیه ۲۰۳ سوره شعراءآیه ۲۰۴ سوره شعراءآیه ۲۰۵ سوره شعراءآیه ۲۰۶ سوره شعراءآیه ۲۰۷ سوره شعراءآیه ۲۰۸ سوره شعراءآیه ۲۰۹ سوره شعراءآیه ۲۱۰ سوره شعراءآیه ۲۱۱ سوره شعراءآیه ۲۱۲ سوره شعراءآیه ۲۱۳ سوره شعراءآیه ۲۱۴ سوره شعراءآیه ۲۱۵ سوره شعراءآیه ۲۱۶ سوره شعراءآیه ۲۱۷ سوره شعراءآیه ۲۱۸ سوره شعراءآیه ۲۱۹ سوره شعراءآیه ۲۲۰ سوره شعراءآیه ۲۲۱ سوره شعراءآیه ۲۲۲ سوره شعراءآیه ۲۲۳ سوره شعراءآیه ۲۲۴ سوره شعراءآیه ۲۲۵ سوره شعراءآیه ۲۲۶ سوره شعراءآیه ۲۲۷ سوره شعراء