المیزان جلد۱۶ بخش۱۵
دلیل و منشأ بت پرستى، تقليد و علاقه هاى قومى است
«وَ قَالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُم مِّن دُونِ اللَّهِ أَوْثَاناً مَّوَدَّةَ بَيْنِکُمْ فى الْحَيَوةِ الدُّنْيَا ...»:
از آن جايى که مردم، بر بت پرستى خود هيچ دليلى نداشتند، ديگر بهانه اى برايشان نماند، جز اين که نسبت به کسانى که مورد احترامشان بود، استناد بجويند. مانند پدران براى فرزندان، و رؤساء براى پيروان، و دوستان در نظر دوستان، و بالاخره امت براى تک تک افراد. پس يگانه چيزى که سنت هاى قومى را سرِ پا نگه مى دارد، و باعث مى شود که متروک نگردد، همين ملاحظات است.
پس پيروى از سنت بت پرستى، در حقيقت، يکى از آثار علاقه هاى اجتماعى است، که عامه آن را از تک تک افراد مشاهده مى کنند، و خيال مى کنند که اين عمل صحيح است، و علاقۀ قوميت، وادارشان مى کند که از آن تقليد کنند، و آن را براى خود نيز سنت قرار دهند. و اين سنت قرار دادن، متقابلا آن علاقۀ قوميت را حفظ مى کند، و اتحاد و اتفاق و يکپارچگى يک قوم را محفوظ مى دارد.
اين حال و وضع عامه مردم است. و اما خواص قوم، آن ها هم چه بسا به حجتى اعتماد کنند که در حقيقت هيچ حجيت ندارد. مثل اين که بگويند: خدا، بزرگ تر از آن است که حسّ انسانى بدان احاطه يابد، و يا وهم و يا عقل او را در خود بگنجاند. و چون چنين است، ما نمى توانيم در عبادت، که يک نوع توجه است، به او توجه کنيم، و لازم است چيز ديگرى را که مورد عنايت اوست، از قبيل جنّ يا ملائکه بپرستيم، تا آن ها ما را به خدا نزديک کنند، و نزد او، وساطت و شفاعت ما را کنند.
پس آيه مورد بحث، خطابى است از ابراهيم «عليه السلام» به عامّه قومش که: بت پرستى شما، هيچ دليلى ندارد، مگر علاقۀ قوميت. شما مى خواهيد به اين وسيله، امر زندگى خود را اصلاح کنيد.
و لذا مى بينيم قوم ابراهيم «عليه السلام»، وقتى آن جناب دليل بت پرستى را از ايشان مى پرسد، در جوابش مى گويند: بلکه ما پدران خود را يافتيم که چنين مى کردند: «إذ قَالَ لِأبِيهِ وَ قَومِهِ مَا هَذِهِ التَّمَاثِيلُ الَّتِى أنتُم لَهَا عَاکِفُونَ * قَالُوا وَجَدنَا آبَاءَنَا لَهَا عَابِدِينَ». و آيه: «قَالَ هَل يَسمَعُونَکُم إذ تَدعُونَ أو يَنفَعُونَکُم أو يَضُرُّونَ * قَالُوا بَل وَجَدنَا آبَاءَنَا کَذَلِکَ يَفعَلُونَ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۷۹
از اين جا معلوم مى شود که نصب کلمۀ «مودت» در جملۀ «مَوَدَّةَ بَينِکُم»، هم مى شود به خاطر افتادن حرف جر باشد، و تقدير آن «لِمَوَدَّة بَينِکُم» بوده، و لام تعليل از اولش حذف شده باشد، که در اين صورت، «مودت»، سبب بت پرستى مى شود.
و هم ممکن است به خاطر اين باشد که کلمه مذکور، مفعولٌ له است، و مودت، غايتى است که غرض از بت پرستى، رسيدن به آن غايت است. و خلاصه بت مى پرستيدند، براى اين که مودت پيدا بشود. هر دو جور ممکن است، وليکن ذيل آيه، با وجه دوم مناسب است که توضيحش خواهد آمد.
عاقبت بت پرستى: عابد و معبود يکديگر را تکفير مى کنند
بعد از جملۀ «إنَّمَا اتَّخَذتُم...» فرمود: «ثُمَّ يَومَ القِيَامَةِ يَکفُرُ بَعضُکُم بِبَعضٍ وَ يَلعَنُ بَعضُکُم بَعضاً»، و به اين وسيله سرانجام بت پرستى را به علت مودت - که باطن و واقعيت آن است - بيان نمود، تا بدانند آن علاقه هاى اجتماعى که وادارشان کرد به اين که تن به بت پرستى دهند، به زودى واقعيت خود را نشان داده، در روزى که باطن هر چيز بيرون مى افتد، به صورت دشمنى و نفرت از يکديگر جلوه مى کند.
آرى، مشرکان به خاطر رسيدن به اين متاع قليل و اين سود بى ارزش، به شرک متوسل شدند، که بزرگترين ظلم ها و هلاک کننده ترين گناهان است، و آن وقت بر اين بت پرستى اتفاق کردند، ليکن به زودى حقيقت عملشان برايشان ظاهر مى شود، و وبال آن، گردن گيرشان مى گردد، و در نتيجه از يکديگر بيزار مى شوند، و جرم را به گردن يکديگر مى اندازند.
و مراد از اين که فرمود: «به يکديگر کفر مى ورزند»، اين است که: اين عابد و معبودها، يکديگر را تکفير مى کنند. خدايان دروغى به ايشان کفر مى ورزند. يعنى از ايشان بيزارى مى جويند، همچنان که قرآن کريم، در جاى ديگر فرموده: «سَيَکفُرُونَ بِعِبَادَتِهِم وَ يَکُونُونَ عَلَيهِم ضِدّاً». و نيز فرمود: «وَ يَومَ القِيَامَةِ يَکفُرُونَ بِشِرکِکُم».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۸۰
و اين معنا را درباره هر متبوعى نسبت به تابع خود بيان کرده، و فرموده: «إذ تَبَرَّءَ الَّذِينَ اتَُبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَ رَأوُا العَذَابَ وَ تَقَطَّعَت بِهِمُ الأسبَابُ». و مراد از لعن يکديگر، اين است که: اين عده، آن عده را لعن مى کنند، همچنان که باز قرآن کريم مى فرمايد: «کُلَّمَا دَخَلَت أُمَّةٌ لَعَنَت أُختَهَا».
آنگاه دنبال جمله فوق فرمود: «وَ مَأوَاکُمُ النَّارَ وَ مَا لَکُم مِن نَاصِرِين». و اين جمله، اشاره است به اين که وبال اعمالشان به ايشان مى رسد، و کيفر خود را - که همان آتش است و هلاکى ابدى را دنبال دارد - مى بينند، و هيچ ناصرى که ياريشان کند، و از آنان دفاع نمايد، ندارند.
پس ايشان که در دنيا متوسل به مودت شدند، تا از يارى يکديگر و تعاون اجتماعى و پشتيبانى از هم بهره مند شوند، به همين خاطر شرک ورزيدند، روز قيامت دشمن يکديگر خواهند شد، و بر ضد يکديگر قيام خواهند نمود، و سرانجامشان، بيزارى و ترک يارى يکديگر خواهد شد.
تنها لوط«ع» است که به حضرت ابراهيم «ع» ايمان آورد
«فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَ قَالَ إِنى مُهَاجِرٌ إِلى رَبّى إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الحَْکِيمُ»:
يعنى لوط «عليه السلام» به ابراهيم «عليه السلام» ايمان آورد. و اگر بپرسى بايد فرموده باشد: «فَآمَنَ بِهِ لُوطُ»، چرا فرمود: «فَآمَنَ لَهُ لُوطُ»؟ در جواب مى گوييم: کلمۀ «ايمان»، هم با «لام» متعدى مى شود، و هم با «باء»، و در هر دو صورت معنا يکى است.
بعضى از مفسران در جملۀ «وَ قَالَ إنِّى مُهَاجِرٌ إلَى رَبِّى» گفته اند که: «ضمير در آن به لوط بر مى گردد. يعنى لوط گفت که من مهاجرت مى کنم». بعضى ديگر گفته اند: «به ابراهيم بر مى گردد». مؤيّد مفسر دوم، آيه «وَ قَالَ إنِّى ذَاهِبٌ إلَى رَبِّى سَيَهدِين» مى باشد.
و گويا منظور از مهاجرت به سوى پروردگار، دورى از وطن، و بيرون شدن از بين قوم و فاميل مشرک، و رفتن به سرزمين غربت براى خداست. يعنى: من اين زحمت ها را تحمل مى کنم، تا در غربت کسى مانع يکتاپرستی ام نشود. بنابراين مهاجرت را، مهاجرت به سوى خدا خواندن، نوعى مجاز عقلى است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۸۱
و منظور از اينکه فرمود: «إنّهُ عَزِيزٌ حَکِيمٌ»، اين است که: او، عزيزى است که هر کس را يارى کند، خوار نمى شود و حکيمى است، که هر کس را حفظ کند، ضايع نمى شود، ذليل نمى شود و حکيمى است که هر کس جانب او را رعايت کند، او، تنها و بى کسش نمى گذارد.
«وَ وَهَبْنَا لَهُ إِسحَاقَ وَ يَعْقُوب»:
معنى اين جمله ظاهر است.
«وَ آتَيْنَاهُ أَجْرَهُ فى الدُّنْيَا وَ إِنَّهُ فى الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ»:
کلمۀ «أجر»، به معناى جزايى است که در مقابل عملى قرار گيرد، و عايد صاحب عمل شود. و فرق بين «أجر» با «اجرت»، اين است که: اجرت، تنها در پاداش هاى دنيايى به کار مى رود، ولى کلمۀ «أجر»، هم در پاداش هاى دنيايى استعمال مى شود و هم آخرتى.
و نيز فرق بين «أجر» و «جزاء»، اين است که: کلمۀ «أجر»، تنها در پاداش هاى خير و نافع استعمال مى شود، ولى «جزاء»، هم در خير و هم در شر، هم در نافع و هم در مضر.
همان طور که گفتيم، کلمۀ «أجر»، هم در پاداش هاى دنيوى به کار مى رود و هم اخروى، ليکن در کلام خداى تعالى، غالبا در پاداش هاى اخروى به کار رفته، که خدا براى بندگان مؤمن خود تهيه ديده، که يا عبارت است از مقامات قرب، و يا درجات ولايت، که يکى از آن ها بهشت است.
آرى، در بعضى از آيات قرآنى، در پاداش دنيايى نيز به کار رفته. مانند آيه: «إنَّهُ مَن يَتَّقِ وَ يَصبِر فَإنَّ اللهَ لَا يُضِيعُ أجرَ المُحسِنِينَ»، که حکايت کلام يوسف «عليه السلام» است. و نيز مانند آيه: «وَ کَذَلِکَ مَکّنَّا لِيُوسُفَ فِى الأرضِ يَتَبَوَّءُ مِنهَا حَيثُ يَشَاءُ نُصِيبُ بِرَحمَتِنَا مَن نَشَاءُ وَ لَا نُضِيعُ أجرَ المُحسِنِينَ»، که در اين دو آيه، کلمۀ «أجر» بر پاداش دنيوى اطلاق شده است.
«وَ آتَينَاهُ أجرَهُ فِى الدُّنيَا» - ممکن است مراد از اين «أجر»، اجر دنيوى نيکو باشد. آن وقت مناسب تر آن است که بگوييم کلمۀ «فِى الدُّنيَا»، متعلق به «أجر» است، نه به «إيتَاء: دادن». و اى بسا اين معنا به آيه اى ديگر تأييد شود، که مى فرمايد: «وَ آتَينَاهُ فِى الدُّنيَا حَسَنَةً وَ إنَّهُ فِى الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ». چون ظاهرا مراد از «حسنه»، همان زندگى و عيش نيکو است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۸۲
و مراد از «إيتَاء»، اعطاى عملى است، نه تقدير کردن و کتابت آن.
ممکن هم هست مراد از دادن آن، جلو انداختن وعده اى باشد که به عموم مؤمنان داده، و معنايش اين باشد که: ما آن وعده را در حق وى جلو انداختيم، و آن وعده، عبارت است از مقامات قرب، همچنان که قرآن کريم، مقامات او را در ضمن داستان هايش در سوره انعام برشمرده.
«وَ إنّهُ فِى الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِين» - در معناى اين جمله در تفسير سوره «بقره»، آن جا که مى فرمود: «وَ لَقَد اصطَفَينَاهُ فِى الدُّنيَا وَ إنَّهُ فِى الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِين»، در جلد اول اين کتاب بحث کرديم.
«وَ لُوطاً إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ إِنَّکمْ لَتَأْتُونَ الْفَاحِشةَ مَا سبَقَکُم بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِّنَ الْعَالَمِينَ»:
يعنى «وَ أرسَلنَا لُوطاً»، و يا «وَ اذکُر لُوطاً». و جملۀ «إنَّکُم لَتَأتُونَ الفَاحِشَةَ: شما عمل زشت به جا مى آوريد»، به ظاهر جمله اى است خبرى، ولى منظور تعجب و انکار است. و مراد از کلمۀ «فاحشه»، همان عمل لواط است.
و جملۀ «مَا سَبَقَکُم بِهَا مِن أحَدٍ مِنَ العَالَمِين»، جمله اى است استينافى، که معناى «فاحشه» را روشن مى کند، و فاحشه بودنش را تأکيد مى نمايد. و گويا مراد اين است که اين عمل به اين صورت که در بين شما شيوع يافته، در هيچ قومى قبل از شما شايع نشده. و يا ممکن است جمله حاليه باشد، از فاعل «لَتَأتُونَ»، که در اين صورت معنا چنين مى شود: شما عمل زشتى مرتکب مى شويد، در حالى که هيچ قومى از اقوام قبل از شما، مرتکب آن نشدند.
«أَئنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ وَ تَقْطعُونَ السَّبِيلَ وَ تَأْتُونَ فى نَادِيکُمُ الْمُنکرَ ...»:
اين استفهام، استفهام از امرى است که سزاوار نيست هيچ شنونده اى تصديقش نمايد و صاحب عقلى آن را بپذيرد. و چون چنين بود، آن را با کلمۀ «إنّ» و «لام» در «لَتَأتُونَ» که هر دو براى تأکيد است، تأکيدش کرد.
مراد از «اتيان رجال»، «قطع سبيل» و «اتيان منکر»، در قوم لوط
و اين سياق خود شاهد است بر اين که مراد از «آمدن رجال»، عمل لواط است. و مراد از «قطع سبيل»، اهمال گذاشتن طريق تناسل، و لغو کردن آن است. چون راه تناسل، عبارت است از نزديکى و جماع با زنان، و قوم لوط اين راه را قطع نمود، و آن را لغو کردند.
پس تعبير به «قطع سبيل»، کنايه است از اعراض از نسوان و ترک مقاربت با آنان. و مراد از «إتيَانِهِمُ المُنکَرَ فِى نَادَيهُم» - با در نظر داشتن اين که کلمۀ «نادى»، به معناى مجلسى است که جمعى در آن گرد هم باشند، و وقتى گفته مى شود «نادى»، که همه اهل مجلس حضور داشته باشند - اين است که عمل لواط را و يا مقدمات شنيعه آن را در پيش روى همه انجام مى دادند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۸۳
بعضى از مفسران گفته اند: «مراد از «قطع سبيل»، بستن راه هايى است که به شهر و ديار ايشان منتهى مى شد. چون قوم لوط از شهر بيرون مى شدند، و سرِ راه را بر مسافرانى که مى خواستند به شهر آنان درآيند، مى گرفتند، و آنگاه هر يک سنگى به طرف آن ها پرتاب مى کردند. سنگ هر کس، به هر کس مى خورد، او را مى گرفتند و اموالش را غارت مى کردند، و با او عمل لواط انجام مى دادند. و تازه سه درهم نيز غرامت مى ستاندند. و در شهر قاضى داشتند که او هم، همين طور قضاوت مى کرد، و حق را به اهل شهر مى داد».
بعضى ديگر گفته اند: «مراد از «قطع سبيل»، اشاره به گناه ديگر آنان است، و آن، اين که علاوه بر عمل زشت مزبور، راهزنى هم مى کردند»، ولى به طورى که خواننده ملاحظه فرمود، سياق آيه خلاف اين را مى رساند.
بعضى ديگر گفته اند: «مراد از «إتيَان المُنکَر فِى النَّادى»، اين است که: مجالسشان همه رقم منکرات و اعمال زشت داشت، به يکديگر ناسزا، و ناملايم مى گفتند، و قمار مى کردند، و به عابران سنگ مى انداختند، و دف و ناى مى نواختند، کشف عورت مى کردند، لواط مرتکب مى شدند». ولى خواننده عزيز، آنچه را که از سياق استفاده مى شد، فهميد.
و جملۀ «فَمَا کَانَ جَوَابَ قَومِهِ إلّا أن قَالُوا ائتِنَا بِعَذَابِ الله إن کُنتَ مِنَ الصَّادِقِين»، استهزاء و سخريه اى بوده از ايشان، که از آن بر مى آيد لوط «عليه السلام»، ايشان را به عذاب خدا تهديد مى کرده، و ايشان در پاسخش، از باب مسخره مى گفتند: چرا معطلى؟ اگر راست مى گويى، بياور آن عذاب را. و اين نکته در جاى ديگر به صراحت آمده که: «وَ لَقَد أنذَرَهُم بَطشَتَنَا فَتَمَارَوا بِالنُّذُر».
استجابت نفرين لوط «ع»، در بارۀ قومش
«قَالَ رَبِّ انصُرْنى عَلى الْقَوْمِ الْمُفْسِدِينَ»:
اين جمله، سؤال و درخواست فتح است از لوط «عليه السلام»، و هم نفرينى است به قوم بدکارش، که آنان را مفسد ناميد. چون عملشان زمين را فاسد مى کرد. براى اين که نسل بشر را قطع و بشريت را به فناء تهدید مى نمود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۸۴
«وَ لَمَّا جَاءَت رُسُلُنَا إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشرَى قَالُوا إِنَّا مُهْلِکُوا أَهْلِ هَذِهِ الْقَرْيَةِ إِنَّ أَهْلَهَا کانُوا ظالِمِينَ»:
اين آيه، اجمال سرگذشت هلاکت قوم لوط را بيان مى کند، و مى رساند که هلاکتشان به وسيلۀ رسولانى از ملائکه بود، که خداوند آنان را نخست نزد ابراهيم «عليه السلام» فرستاد، و آن ملائکه، آن جناب و همسرش را به تولد اسحاق و يعقوب بشارت دادند، و سپس خبر دادند که به سوى قوم لوط مأمور هستيم، تا هلاکشان کنيم، که داستان مفصل آن در سوره «هود»، و سوره هايى ديگر آمده.
«قَالوُا إنَّا مُهلِکُوا أهلَ هَذِهِ القَريَة» - يعنى: ملائکه به ابراهيم گفتند: ما اهل اين قريه را هلاک خواهيم کرد. و از اين که گفتند: «أهلِ هَذِهِ القَريَة: اهل اين قريه»، و لفظ «هذه» که براى اشاره قريب است، آورده، بر مى آيد که قريه لوط در نزديکى آن محلى بوده که ابراهيم «عليه السلام»، در آن جا منزل کرده بود، و آن سرزمين مقدس فلسطين است.
و جملۀ «إنَّ أهلَهَا کَانُوا ظَالِمِين»، تعليل و بيان علت هلاک کردن ايشان است. مى فرمايد: علت اين که مى خواهيم هلاکشان کنيم، اين است که: «ظالم» اند، و رذيلۀ ظلم در آن ها ريشه دار شده.
در اين جا، مقتضاى ظاهر آن بود که بفرمايد «إنَّهُم کَانُوا ظَالِمِين»، ولى به جاى ضمير، اسم ظاهر (أهلَهَا) را به کار برده، و اين اشاره است به اين که ظلم اين قوم، ظلم مخصوصى بوده، که آنان را مستوجب هلاکت کرده. نه مطلق ظلم، که آن روز مردم بدان مبتلا بودند، گويا فرموده: اهل اين قريه، بدان جهت که اهل چنين قريه اى هستند، ظالم اند.
«قَالَ إِنَّ فِيهَا لُوطاً قَالُوا نحْنُ أَعْلَمُ بِمَن فِيهَا لَنُنَجِّيَنَّهُ وَ أَهْلَهُ إِلا امْرَأَتَهُ کانَت مِنَ الْغَابرِينَ»:
از ظاهر سياق بر مى آيد که منظور حضرت ابراهيم «عليه السلام» از اين که فرمود: لوط در آن قريه است، اين بوده که عذاب را از آن قوم بردارد، تا لوط هم محفوظ بماند. ملائکه هم در پاسخ گفتند: اين مطلب از ما پنهان نيست، و ما بدان جاهل نيستيم، بلکه نه تنها لوط مشمول عذاب نيست، بلکه هستند کسانى ديگر که از عذاب مستثنايند. مانند فرزندانش، ولى همسرش بايد هلاک گردد.
پس ابراهيم از اين مسأله جاهل نبوده، که خداوند لوط را که پيغمبر اوست، با اهل قريه هلاک نمى کند. و نيز از تهديد ملائکه اين ترس در او پيدا نشد که مبادا لوط هم هلاک شود. پس منظورش از اين که فرمود: «آخر، لوط در آن قريه است»، اين بوده که به احترام لوط، عذاب را از اهل قريه برگرداند.
ملائکه هم در پاسخش گفتند که: نه، مأموريم به اين که او را از ميان قوم بيرون کنيم، و همچنين اهل او را، مگر همسرش را که او از باقى ماندگان در قريه است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۸۵
دليل بر اين معنايى که ما کرديم، آيات «فَلَمَّا ذَهَبَ عَن إبرَاهِيمَ الرَّوعُ وَ جَاءَتهُ البُشرَى يُجَادِلُنَا فِى قَومِ لُوطٍ إنَّ إبرَاهِيمَ لَحَلِيمٌ أوَّاهٌ مُنِيبٌ * يَا إبرَاهِيمُ أعرِض عَن هَذَا إنَّهُ قَد جَاءَ أمرُ رَبِّکَ وَ إنَّهُم آتِيهِم عَذَابٌ غَيرُ مَردُودٍ» است. و از اين آيات به خوبى بر مى آيد که در آيات مورد بحث هم، منظور ابراهيم، دفاع از قوم لوط بود، نه از خود لوط.
ملائکه نيز از کلام او همين را فهميدند، و کلامش را بر ظاهرش باقى گذاشتند، و در پاسخش گفتند: ما از هر کس داناتريم که چه کسانى در آن قريه هستند، و مى دانيم که لوط و خانواده اش، کسانى نيستند که سزاوار عذاب باشند، و به زودى او و خانواده اش نجات مى يابند، به جز همسرش که او هلاک شدنى است.
و چون همان طور که گفتيم، ملائکه از کلام ابراهيم «عليه السلام»، دفاع از اهل قريه را فهميدند. لذا در پاسخ گفتند: عذاب اهل قريه، امرى است حتمى، همان طور که آيات سوره «هود» هم، به آن اشاره مى کند.
مفسران در معناى جملۀ «إنَّ أهلَهَا کَانُوا ظَالِمِين» و جملۀ «قَالَ إنَّ فِيهَا لُوطاً» مشاجراتى طولانى دارند، که چون فايده از آن عايد نمى شد، از نقلش خوددارى کرديم. خوانندگان مى توانند به تفاسير مفصل مراجعه کنند.
«وَ لَمَّا أَن جَاءَت رُسُلُنَا لُوطاً سئَ بهِمْ وَ ضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قَالُوا لا تخَف وَ لا تحْزَنْ ...»:
ضمير جمع در هر دو «بِهِم»، به کلمۀ «رُسُل» بر مى گردد، و حرف «باء» بر سرِ آن دو، سببيت را مى رساند، و چنين معنا مى دهد که:
چون فرستادگان ما نزد لوط شدند، به سبب ايشان بدحالى عارضش شد. براى اين که فرستادگان به صورت جوانانى زيبا و امرد مجسم شده بودند. لوط ترسيد مبادا مردم درباره آنان قصد سوء کنند، که اگر چنين شود، او از دفاع از آنان ناتوان خواهد شد، و در برابر ميهمانان شرمنده خواهد گشت.
«وَ قَالُوا لَا تَخَف وَ لَا تَحزَن» - يعنى فرستادگان گفتند: مترس و اندوهناک مباش که خطر يقينى و احتمال خطرى که تو را تهديد کند، در بين نيست. چون خوف هميشه به خاطر مکروهى پيدا مى شود که احتمال وقوعش برود، و اندوه وقتى مى آيد که آن مکروه واقع شده باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۸۶
«إنَّا مُنَجُّوکَ وَ أهلَکَ إلَّا امرَأتَکَ کَانَت مِنَ الغَابِرِين» - يعنى: ما تو و خانواده ات را نجات خواهيم داد، مگر همسرت را که از باقى ماندگان خواهد بود. يعنى باقى ماندگان در عذاب. و اين جمله، علت نداشتن ترس و اندوه را بيان مى کند.
«إِنَّا مُنزِلُونَ عَلى أَهْلِ هَذِهِ الْقَرْيَةِ رِجْزاً مِّنَ السَّمَاءِ بِمَا کانُوا يَفْسقُونَ»:
اين آيه، بيان است براى جملۀ «إنَّا مُنَجُّوکَ وَ أهلَکَ»، و مى فرمايد: غير از تو و خانواده ات، آنچه در قريه هست، به خاطر فسق هايى که مى کردند، دچار عذابى مى شوند که ما آن را از آسمان نازل خواهيم کرد. و کلمۀ «رِجز»، به معناى عذاب است.
«وَ لَقَد تَّرَکنَا مِنْهَا آيَةَ بَيِّنَةً لِّقَوْمٍ يَعْقِلُونَ»:
ضمير مؤنث در «مِنهَا» به قريه بر مى گردد، و «ترک»، به معناى باقى گذاشتن است. و معنايش اين است که: ما از اين قريه، تنها علامتى روشن باقى گذاشتيم، براى مردمى که تعقل دارند، تا از ديدن آن عبرت گيرند و از خدا بترسند. و آن علامت، همان آثار و خرابه هايى است که بعد از نزول عذاب، از قريه باقى مى ماند. وليکن امروز معلوم نيست که آن آثار کجا است.
و چه بسا گفته مى شود که: «بعد از جريان هلاکت آنان، آب دريا آن شهر را گرفت، و آن دريا همان بحر لوط است». وليکن از ظاهر آيه - به طورى که ملاحظه مى کنيد - بر مى آيد که آثار اين شهر در زمان نزول آيات مورد بحث معروف بوده. و از اين ظاهرتر، اين جمله است که در سوره «حجر»، درباره همين آثار صراحتا فرموده: «وَ إنَّهَا لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ». و در سوره «صافات»، آيه ۱۳۸ فرموده: «وَ إنَّکُم لَتَمُرُّونَ عَلَيهِم مُصبِحِين وَ بِالَّيلِ أفَلَا تَعقِلُونَ».
«وَ إِلى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شعَيْباً فَقَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ ارْجُوا الْيَوْمَ الاَخِرَ وَ لا تَعْثَوْا فى الاَرْضِ مُفْسِدِينَ»:
در اين آيه، حکايت مى کند که شعيب مردم را به عبادت خدا، يعنى به توحيد مى خواند، و اين که به معاد معتقد شوند. چون رجاى آخرت، همان اعتقاد به معاد است، و اين که در زمين فساد نکنند، و - به طورى که بعضى از مورخان در تاريخ قوم مدين گفته اند - عمده ترين فسادانگيزى آنان در زمين، عبارت بوده از کم فروشى و خيانت در کيل و وزن.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۸۷
اشاره به گرفتار شدن قوم مدين، عاد و ثمود، به عذاب الهى
«فَکذَّبُوهُ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصبَحُوا فى دَارِهِمْ جَاثِمِينَ»:
کلمۀ «رَجفَة»، به طورى که راغب گفته، به معناى اضطراب و لرزش خيلى سخت است. و کلمۀ «جَاثِمِين» از مادۀ «جثم» است، و «جثم» و همچنين «جثوم» در مکان، به معناى نشستن در آن، و يا زانو نهادن بر آن است. و اين تعبير، کنايه است از مرگ و معناى آيه، اين است که: اهل «مَديَن»، شعيب را تکذيب کردند. پس زلزله سختى ايشان را گرفت، و صبح، همه در خانه هايشان مُرده بودند، و ديگر از جاى خود حرکت نکردند.
قرآن کريم، در جاى ديگر، درباره داستان مَديَن فرموده: «وَ أخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيحَةُ فَأصبَحُوا فِى دِيَارِهِم جَاثِمِين» - و نيز فرموده: «فَإن أعرَضُوا فَقُل أنذَرتُکُم صَاعِقَةً مِثلَ صَاعِقَةِ عَادٍ وَ ثَمُودَ»، و از اين آيات بر مى آيد که اهل مدين، هم دچار صاعقه شدند و هم زلزله.
«وَ عَاداً وَ ثَمُودَا وَ قَد تَّبَينَ لَکُم مِّن مَّسکنِاهِمْ ...»:
در اين جا سياق را تغيير داد، تا تفننى در کلام شده باشد. لذا نخست «عاد» را آورد، و سپس «ثمود» را. همچنان که در آيه بعد، نخست قارون را ذکر کرده، سپس فرعون و بعد از او هامان را. به خلاف داستان هاى اممى که قبلا ذکر فرمود. زيرا در آن داستان ها، نخست نام انبياى هر امتى را مى آورد، مانند: نوح، ابراهيم، لوط و شعيب، بعدا نام عاصيان آن امت ها را.
و دو کلمۀ «عاد» و «ثمود»، در جملۀ مورد بحث منصوب اند به فعلى تقديرى، و تقدير کلام «وَ اذکُر عَاداً وَ ثَمُودَ: به ياد آر،عاد و ثمود را» مى باشد.
«وَ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيطَانُ أعمَالَهُم فَصَدَّهُم عَنِ السَّبِيلِ وَ کَانُوا مُستَبصِرِين» - زينت دادن شيطان اعمال ايشان را، کنايه به استعاره است از اين که شيطان، اعمال زشتشان را مورد علاقه و محبتشان قرار داد، و علاقه به آن را در آنان تشديد کرد.
و معناى اين که فرمود: از راه بازشان داشت، اين است که: از راه خدا که راه فطرت است، بازشان داشت، و لذا بعضى از مفسران گفته اند: «مراد از مستبصر بودن آنان، اين است که: قبلا بر فطرت ساده انسانى خود بودند، وليکن در آخر، شيطان آن را از ايشان بگرفت»، ولى ظاهر آيه - همان طور که در تفسير آيه: «کَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللهُ النَّبِيِّينَ» نيز گفتيم - اين است که:
عهد فطرت ساده و سالم قبل از بعثت نوح بوده، و عاد و ثمود اقوامى بوده اند که بعد از نوح مى زيسته اند. پس معلوم مى شود مستبصر بودن آنان قبل از فريب شيطان، اين بوده که پيرو دين توحيد، يعنى دين فطرت بوده اند، و تنها خدا را مى پرستيدند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۸۸
«وَ قَارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هَامَانَ وَ لَقَدْ جَاءَهُم مُّوسى بِالْبَيِّنَاتِ فَاستَکبرُوا فى الاَرْضِ وَ مَا کانُوا سابِقِينَ»:
کلمه «سَابِقين»، استعاره به کنايه است از غلبه. يعنى قارون و فرعون و هامان که مورد دعوت موسى قرار داشتند، و در برابر دعوتش استکبار کردند، با اين عکس العمل خود بر او غالب نيامدند. و بقيه الفاظ آيه، روشن است.
«فَکُلاًّ أَخَذْنَا بِذَنبِهِ ...»:
يعنى: هر يک از امت هاى نامبرده را به جرم گناهى که داشتند، گرفتيم. اين اجمال قضيه است. آن وقت شروع مى کند به تفصيل آن، و مى فرمايد:
«فَمِنهُم مَن أرسَلنَا عَلَيهِ حَاصِباً» - بعضى ها را «حاصبى» بر او فرستاديم، و «حاصب»، به معناى سنگ است. بعضى هم گفته اند: به معناى بادى است که سنگريره ببارد، و بنا به معناى اول، جمله مورد بحث با قوم لوط منطبق مى شود، و بنابر معناى دوم، با قوم عاد.
«وَ مِنهُم مَن أخَذَتهُ الصَّيحَةُ» - بعضى از آن ها را صيحه گرفت، و اين قوم ثمود، و قوم شعيب است.
«وَ مِنهُم مَن خَسَفنَا بِهِ الأرضَ» - و بعضى از آن ها را در زمين فرو برديم، و اين اشاره به داستان قارون است.
«وَ مِنهُم مَن أغرَقنَا» - بعضى ها کسانى بودند که غرقشان کرديم و اين، هم قوم نوح را شامل است، و هم قوم فرعون و هامان را.
خداى سبحان بعد از تفصيل آن اجمال، به همه داستان هايى که تا اين جا بيان کرده بود، برگشته، عاقبت امت هاى نامبرده را با بيانى عام شرح مى دهد، و مى فرمايد: آنچه اين اقوام را گرفتار به بلايى کرد که بدان مبتلا شدند، تنها ظلم خود آن ها بود، نه ظلم خدا.
«وَ مَا کَانَ اللهُ لِيَظلِمَهُم وَلَکِن کَانُوا أنفُسَهُم يَظلِمُون» - خدا هرگز به آنان ظلم نکرد، وليکن اين خودشان بودند که به خود ظلم مى کردند. يعنى: خدا آن بلاها را به عنوان مجازات بر آنان نازل کرد. چون دنيا، دار فتنه و امتحان است، و اين سنتى است الهى، که به هيچ وجه از آن چشم پوشى نمى شود. پس هر کس هدايت بيابد، براى خود يافته، و هر کس گمراه شود، آن نيز عليه خود او است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۸۹
بحث روايتى: (رواياتى در ذيل بعضى آيات گذشته)
در کافى، به سند خود، از ابى عمرو زبيرى، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در حديثى که در آن، معانى کفر را بيان کرده، مى فرمايد: وجه پنجم از کفر، «کفر برائت» است، و آن، کفرى است که در آيه: «وَ قَالَ إنَّمَا اتَّخَذتُم مِن دُونِ اللهِ أوثَاناً مَوَدَّةَ بَينِکُم فِى الحَيَوةِ الدُّنيَا ثُمَّ يَومَ القِيَامَةِ يَکفُرُ بَعضُکُم بِبَعضٍ وَ يَلعَنُ بَعضُکُم بَعضاً» بدان اشاره شده است، که معنايش «يَتَبَرَّءُ بَعضُکُم مِن بَعضٍ: بيزارى مى جوييد يکى از ديگرى» مى باشد. - تا آخر حديث.
مؤلف: اين معنا در کتاب توحيد، از على «عليه السلام»، در حديثى طولانى که به سؤالات اشخاصى درباره تعارض آيات قرآنى پاسخ داده، آمده و فرموده: اين کفر که در اين آيه هست، به معناى بيزارى جستن است. مى خواهد بفرمايد: بعضى از بعضى ديگر بيزارى مى جوييد.
و نظير اين آيه، در سوره «ابراهيم» است که در حکايت کلام ابليس مى فرمايد: «إنِّى کَفَرتُ بِمَا أشرَکتُمُونِ مِن قَبلُ: من به آنچه قبلا مرا در آن شرکت مى داديد، کافرم»، يعنى بيزارم. و نيز، در حکايت گفتار ابراهيم مى فرمايد: «کَفَرنَا بِکُم». يعنى تبرى مى جوييم از شما.
و در الدر المنثور است که ابن مردويه، از جابر روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» از خذف - يعنى ريگ و يا هسته خرما را بين دو سبابه نهادن، و آن را به سوى چيزى پرتاب کردن - نهى فرمود، و به آيه: «وَ تَأتُونَ فِى نَادَيکُمُ المُنکَرَ» استشهاد فرمود.
مؤلف: اين معنا، از عده اى از صاحبان کتب حديث، از أمّ هانى، دختر ابى طالب «عليه السلام» نيز روايت شده، و عبارت آن، چنين است که گفت: از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، معناى جمله «وَ تَأتُونَ فِى نَادَيکُمُ المُنکَرَ» را پرسيدم. فرمود: رسمشان اين بود که بر سرِ راه مى نشستند، و به سوى عابران، ریگ مى انداختند، و عابران را مسخره مى کردند.
و در کافى، به سند خود، از ابى زيد حمّاد، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در ضمن حديث نزول ملائکه بر ابراهيم، و بشارت دادن وى فرمود: ابراهيم به ملائکه گفت: براى چه آمده ايد؟ گفتند: براى هلاک ساختن قوم لوط. پرسيد: حتى اگر صد نفر مؤمن در میان آنان باشد، باز هلاکشان می کنید؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۹۰
جبرئيل گفت: نه. پرسيد: اگر پنجاه نفر باشد، چطور؟ گفت: نه. پرسيد: اگر سى نفر باشد، چطور؟ گفت: نه.
پرسيد: اگر بيست نفر باشد، چطور؟ گفت: نه. پرسيد: اگر ده نفر باشد؟ گفت: نه. پرسيد اگر پنج نفر باشد؟ گفت: نه. پرسيد: اگر يک نفر باشد؟ گفت: نه. ابراهيم، اين جا اتخاذ سند کرد و گفت: لوط در بين آنان است؟
گفتند: ما از هر کس بهتر مى دانيم که در آن جا چه کسانى هستند، و او و اهلش را نجات خواهيم داد، مگر همسرش را که از باقى ماندگان در قريه است.
حسن بن على «عليهما السلام» فرموده: من از کلام ابراهيم، غير اين را نمى فهمم که او مى خواسته قوم را از عذاب نجات دهد، همچنان که قرآن در اين باره فرموده: «يُجَادِلُنَا فِى قَومِ لُوطٍ: ابراهيم بر سرِ قوم لوط، با ما مجادله مى کرد».
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۱۴ سوره عنکبوتآیه ۱۵ سوره عنکبوتآیه ۱۶ سوره عنکبوتآیه ۱۷ سوره عنکبوتآیه ۱۸ سوره عنکبوتآیه ۱۹ سوره عنکبوتآیه ۲۰ سوره عنکبوتآیه ۲۱ سوره عنکبوتآیه ۲۲ سوره عنکبوتآیه ۲۳ سوره عنکبوتآیه ۲۴ سوره عنکبوتآیه ۲۵ سوره عنکبوتآیه ۲۶ سوره عنکبوتآیه ۲۷ سوره عنکبوتآیه ۲۸ سوره عنکبوتآیه ۲۹ سوره عنکبوتآیه ۳۰ سوره عنکبوتآیه ۳۱ سوره عنکبوتآیه ۳۲ سوره عنکبوتآیه ۳۳ سوره عنکبوتآیه ۳۴ سوره عنکبوتآیه ۳۵ سوره عنکبوتآیه ۳۶ سوره عنکبوتآیه ۳۷ سوره عنکبوتآیه ۳۸ سوره عنکبوتآیه ۳۹ سوره عنکبوتآیه ۴۰ سوره عنکبوت