المیزان جلد۱۶ بخش۳۹
و معناى آيه، اين است: احدى از مؤمنان و مؤمنات حق ندارند در جايى که خدا و رسول او، در کارى از کارهاى ايشان دخالت مى کنند، خود ايشان، باز خود را صاحب اختيار بدانند، و فکر کنند که آخر کار مال ماست، و منسوب به ما، و امرى از امور زندگى ماست، چرا اختيار نداشته باشيم؟ آن وقت، چيزى را اختيار کنند، که مخالف اختيار و حکم خدا و رسول او باشد، بلکه بر همه آنان واجب است پيرو خواست خدا و رسول باشند، و از خواست خود صرف نظر کنند.
و اين آيه شريفه، هرچند عموميت دارد، و همه مواردى را که خدا و رسول حکمى بر خلاف خواسته مردم دارند، شامل مى شود،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۸۲
اما به خاطر اين که در سياق آيات بعدى قرار دارد، که داستان ازدواج رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، با همسر پسر خوانده اش «زيد» را بيان مى کند، مى توان گفت: به منزلۀ مقدمه براى بيان همين داستان است، و مى خواهد به کسانى که به آن جناب اعتراض و سرزنش مى کردند، که داستانش در بحث روايتى اين فصل خواهد آمد، پاسخ دهد، که اين مسأله ربطى به شما ندارد، و شما نمى توانيد در آنچه خدا و رسول حکم مى کند، مداخله کنيد.
شرح آیات ازدواج پیامبر«ص»، با زینب، همسر مطلّقۀ فرزندخوانده اش
«وَ إِذْ تَقُولُ لِلَّذِى أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَ أَنْعَمْت عَلَيْهِ أَمْسِک عَلَيْک زَوْجَک وَ اتَّقِ اللَّهَ... وَ کانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً»:
اين کسى که خدا و رسول او به وى انعام کرده اند، «زيد بن حارثه» است ، که قبلا بردۀ رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» بود، سپس آن جناب آزادش کرد و او را فرزند خود گرفت، و اين يک انعامى بود که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» به وى کرد.
انعام ديگرش، اين بود که: دختر عمه خود - «زينب» دختر جَحش - را همسر او کرد. حالا آمده نزد رسول خدا مشورت مى کند، که اگر صلاح بدانيد من او را طلاق دهم. رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، او را از اين کار نهى مى کند، ولى سرانجام زيد، همسرش را طلاق داد، و رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» با او ازدواج کرد، و اين آيه در بيان اين قصه نازل شد.
بنابراين، منظور از «أنعَمَ اللهُ عَلَيه»، نعمت هدايت است که خدا به «زيد» ارزانى داشت، و او را که يک مشرک زاده بود، به سوى ايمان هدايت نمود. و نيز محبت او را در دل پيامبرش افکند.
و منظور از جملۀ «أنعَمتَ عَلَيه»، احسانى است که پيغمبر به وى کرد، و او را که برده اى بود، آزاد ساخت، و به فرزندى خود پذيرفت.
و جملۀ «أمسِک عَلَيکَ زَوجَکَ وَ اتَّقِ الله»، کنايه است از اين که همسرت را طلاق مده، و اين کنايه، خالى از اين اشاره نيست که «زيد»، اصرار داشته او را طلاق دهد.
«وَ تُخفِى فِى نَفسِکَ مَا اللهُ مُبدِيه» - يعنى: تو در دلت مطلبى را پنهان مى کنى، که خدا ظاهر کنندۀ آن است.
«وَ تَخشَى النَّاسَ وَ اللهُ أحَقُّ أن تَخشَيهُ»: از ذيل آيات، يعنى جملۀ «الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللهِ وَ يَخشَونَهُ وَ لَا يَخشَونَ أحَداً إلّا اللهُ»، بر مى آيد که ترس از مردم در جمله مورد بحث، اين نبوده که آن جناب از جان خود مى ترسيده، بلکه ترسش راجع به خدا و مربوط به دين او بوده، و مى ترسيد مردم به خاطر ازدواجش با همسر «زيد»، او را سرزنش کنند، و اين ترس را در دل پنهان مى داشته. چون مى ترسيده اگر اظهارش کند، مردم او را سرزنش کنند، و بيماردلان، هو و جنجال به راه بيندازند، که چرا همسر پسرت را گرفته اى، و در نتيجه ايمان عوام مردم هم سست شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۸۳
و اين ترس به طورى که ملاحظه مى کنيد، ترس مشروعى بوده، نه مذموم. چون در حقيقت، ترس براى خداى سبحان بوده است.
جملۀ «وَ تَخشَى النَّاسَ وَ اللهُ أحَقُّ أن تَخشَيهُ» هم، که ظاهرش نوعى عتاب است که «از مردم مى ترسى، با اين که خدا سزاوارتر است به اين که از او بترسى»، در حقيقت و بر خلاف ظاهرش، عتاب از يک نوع ترس از خدا است، و اين ترس از خدا، از طريق مردم است.
مى خواهد آن جناب را از اين صورت ترس از خدا نهى نموده، و به صورتى ديگر هدايت کند و آن، اين است که در ترس از خدا، مردم را دخالت مده. مستقيما از خدا بترس، و آنچه در دل پنهان کرده اى که همان ترس باشد، از مردم پنهان مکن. چون خدا آن را آشکار مى کند.
و اين، خود شاهد خوبى است بر اين که خداى تعالى، بر پيامبر خود واجب کرده بوده که بايد با همسر «زيد»، پسر خوانده اش ازدواج کند، تا به اين وسيله همه بفهمند که همسر پسر خوانده، مَحرَم انسان نيست، و ساير مسلمانان نيز مى توانند با همسر پسر خوانده هايشان ازدواج کنند.
رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، اين معنا را در دل پنهان مى داشت. چون از اثر سوء آن در مردم مى ترسيد. خداى تعالى با اين عتاب او را امنيت داد، نظير امنيتى که در آيه «يَا أيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغ مَا أُنزِلَ إلَيکَ مِن رَبِّک... وَ اللهُ يَعصِمُکَ مِنَ النَّاس» داد.
پس ظاهر عتابى که از جملۀ «وَ تَخشَى النَّاسَ وَ اللهُ أحَقُّ أن تَخشَيهُ» استفاده مى شود، اين است که مى خواهد آن جناب را نصرت و تأييد کند تا جبران طعن طاعنان بيماردل را بکند. نظير آنچه در تفسير آيه: «عَفَا اللهُ عَنکَ لِمَ أذِنتَ لَهُم حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَکَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَ تَعلَمَ الکَاذِبِين» گذشت.
يکى از ادله اى که دلالت دارد بر اين که منظور از آيه مورد بحث، تأييد و انتصار آن جناب است، که به صورت عتاب آمده، اين است که: بعد از آن جمله فرموده: «فَلَمَّا قَضَى زَيدٌ مِنهَا وَطَراً زَوَّجنَاکَهَا: همين که زيد از همسرش صرف نظر کرد، ما او را به ازدواج تو در مى آوريم»، و از اين تعبير، به خوبى پيداست که گويى ازدواج با «زينب»، از اراده و اختيار رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» خارج بوده، و خدا اين کار را کرده.
دليل دومش، جملۀ «وَ کَانَ أمرُ اللهِ مَفعُولاً: کارهاى خدا، انجام شدنى است» مى باشد، که باز داستان ازدواج را کار خدا دانسته.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۸۴
پس جملۀ «فَلَمَّا قَضَى زَيدٌ مِنهَا وَطَراً زَوَّجنَاکَهَا»، نتيجه گيرى از مطالب قبل است، که مى فرمود: «وَ تُخفِى فِى نَفسِکَ مَا اللهُ مُبدِيهِ».
(و حاصل مجموع آن دو، اين است که: چنانچه قبلا گفتيم، خدا آنچه را تو پنهان کرده اى، آشکار مى سازد. پس به زودى بعد از آن که «زيد»، او را طلاق داد، به ازدواج تو در مى آوريم».
و تعبير «قضاى وطر»، کنايه است از بهره مندى از وى و همخوابگى با او. و جملۀ «لِکَى لَا يَکُونَ عَلَى المُؤمِنِينَ حَرَجٌ فِى أزوَاجِ أدعِيَائِهِم إذَا قَضَوا مِنهُنَّ وَطَراً» تعليل ازدواج مورد بحث، و بيان مصلحت اين حکم است.
مى فرمايد: اين که ما «زينب» را به ازدواج تو در مى آوريم و اين عمل را حلال و جايز کرديم، علتش اين است که خواستيم مؤمنان در خصوص ازدواج با همسران پسر خوانده هايشان، بعد از آن که بهره خود را گرفتند، در فشار نباشند. آن ها نيز مى توانند با همسران پسر خواندۀ خود، ازدواج کنند.
از اين جا روشن مى شود که آنچه رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» در دل پنهان مى داشته، همين حکم بوده، و معلوم مى شود اين عمل، قبلا براى آن جناب واجب شده بود. نه اين که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، آن طورى که بعضى از مفسران گفته اند - عاشق «زينب» شده باشد، و عشق خود را پنهان کرده باشد، بلکه وجوب اين عمل را پنهان مى کرده.
مفسران در اثر اين اشتباه، به حيص و بيص افتاده و در مقام توجيه عشق رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» بر آمده اند، که او هم بشر بوده، و عشق هم يک حالت جبلى و فطرى است، که هيچ بشرى از آن مستثنى نيست. غافل از اين که:
اولاً، با اين توجيه نيروى تربيت الهى را از نيروى جبلت و طبيعت بشرى کمتر دانسته اند، و حال آن که نيروى تربيت الهى قاهر بر هر نيروى ديگر است.
و ثانياً، در چنين فرضى ديگر معنا ندارد که آن جناب را عتاب کند، که چرا عشق خودت را پنهان کرده اى. چون معنايش اين مى شود که تو بايد عشق خود را نسبت به زن مردم اظهار مى کردى، و چرا نکردى؟ و رسوايى اين حرف از آفتاب روشن تر است. چون از يک فرد عادى پسنديده نيست که دنبال ناموس مردم حرفى بزند، و به ياد آنان باشد، و براى به چنگ آوردن آنان تثبيت کند. تا چه رسد به خاتم انبياء «صلوات الله عليه».
«مَّا کانَ عَلى النَّبىِّ مِنْ حَرَجٍ فِيمَا فَرَض اللَّهُ لَهُ ...مَّقْدُوراً»:
کلمۀ «فرض»، به معناى تعيين و سهم دادن است. وقتى مى گويند: فلانى، فلان مقدار را براى فلان کس فرض کرده. یعنی معین کرده و سهم داده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۸۵
بعضى از علماء گفته اند: کلمۀ «فرض»، در خصوص آيه مورد بحث، به معناى اباحه و تجويز است. و کلمۀ «حَرَج»، به معناى به زحمت افتادن و در تنگنا بودن است، و مراد از اين که فرمود: پيغمبر در تنگنا نيست، نفى علت تنگنايى است، و آن علت، عبارت است از منع خدا از انجام آنچه برايش معين شده.
و معناى اين آيه، اين است که پيغمبر در آنچه خدا برايش معين کرده، و يا برايش اباحه نمود، در منع نيست، تا در تنگنا قرار گيرد.
کلمۀ «سُنّة» در جملۀ «سُنَّةَ اللهِ فِى الَّذِينَ خَلَوا مِن قَبل»، اسمى است که در جاى مصدر به کار رفته، و در نتيجه مفعول مطلقى است براى فعل مقدر، و تقدير آن چنين است: «سَنَّ اللهُ ذَلِکَ سُنَّةً». و مراد از «الَّذِينَ خَلَوا مِن قَبل»، انبياى گذشته و رسولان قبل از آن جناب است، به قرينه اين که بعدش مى فرمايد: «الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ الله: همان گذشتگانى که رسالت هاى خدا را ابلاغ مى کردند».
«وَ کَانَ أمرُ اللهِ قَدراً مَقدُوراً» - يعنى خدا از ناحيه خود براى هر فردى، چيزى را که سازگار حال اوست مقدر مى کند، و انبياء هم از آنچه خدا برايشان مقدر کرده، استثناء نشده، و ممنوع نگشته اند. همان چيزهايى که براى ساير مردم مباح است، براى يشان نيز مباح است، بدون اين که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، از پاره اى از آن مقدرات، ممنوع و محروم باشد.
فرق بین «خوف» و «خشیت»، در آیه شریفه
«الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ وَ يَخْشَوْنَهُ وَ لا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلّا اللَّهَ...»:
کلمۀ «الَّذِينَ»، بيانگر موصول قبلى، يعنى «الَّذِينَ خَلَوا مِن قَبل» است.
و کلمۀ «خشية»، به معناى تأثّر مخصوصى در قلب است، که از برخورد با ناملايمات دست مى دهد. و اى بسا به آن چيزى هم که سبب تأثّر قلب مى شود، «خشيت» بگويند. مثلا بگويند: «خَشِيتُ أن يَفعَلَ بِى فُلَانٌ کَذَا: مى ترسيدم فلانى، با من فلان کار را بکند»، و انبياء از خدا مى ترسند، نه از غير خدا. براى اين که در نظر آنان، هيچ مؤثرى در عالَم نيست، مگر خدا.
و اين کلمه، غير از کلمۀ «خوف» است. زيرا کلمۀ «خوف» به معناى توقع و احتمال دادن پيشامد مکروهى است، ولى کلمۀ «خشيت»، همان طور که گفتيم، به معناى تأثّر قلب از چنين احتمالى است.
و خلاصه: کلمۀ «خشيت»، به معناى حالت و امرى است قلبى، و کلمۀ «خوف»، به معناى امرى است عملى، و به همين جهت «خوف» را به انبياء هم مى توان نسبت داد، ولی «خشیت» از غیر خدا را
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۸۶
نمى توان به ايشان نسبت داد. در قرآن هم مى بينيم با اين که خشيت از غير خدا را از ايشان نفى کرده، نسبت خوف را به ايشان داده.
مثلا از موسى «عليه السلام» نقل فرموده که گفت: «فَفَرَرتُ مِنکُم لَمَّا خِفتُکُم». و در خصوص رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرموده: «وَ إمَّا تَخَافَنَّ مِن قَومٍ خِيَانَةً». البته اين معنايى که براى دو کلمه «خوف» و «خشيت» گفتيم، معناى اصلى اين دو کلمه است، و منافات ندارد که گاهى ببينيم با آن دو، معامله مترادف کنند، و هر دو را به يک معنا استعمال نمايند.
از آنچه گذشت، روشن شد که: «خشيت»، به طور کلى از انبياء نفى شده، هرچند که از ظاهر سياق بر مى آيد که تنها در تبليغ رسالت، دچار خشيت از غير خدا نمى شوند. علاوه بر اين که تمام افعال انبياء مانند اقوالشان، جنبه تبليغ را دارد، و فعل آنان، عينا مانند قولشان براى مردم حجت، و بيانگر وظایف خدايى است. پس اگر ظاهر سياق مى رساند که در مقام تبليغ رسالت از غير خدا خشيت ندارند، تمامى حرکات و سکنات و اقوال ايشان را شامل مى شود.
«وَ کَفَى بِاللهِ حَسِيباً » - «حَسِيباً»، يعنى «مُحَاسِباً». خدا براى محاسب بودن و به حساب آوردن اعمال کوچک و بزرگ شما کافى است. پس واجب است که از او خشيت داشته باشيد، و از غير او دچار خشيت نشويد.
پاسخ به پرسش مردم درباره ازدواج پيامبر«ص»، با همسر پسرخوانده اش
«مَّا کانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِّن رِّجَالِکُمْ وَ لَکِن رَّسُولَ اللَّهِ وَ خَاتَمَ النَّبِيِّينَ...»:
شکى نيست در اين که آيه شريفه، در اين مقام است که اعتراضى را که مردم به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» کردند که: چرا همسر پسرخوانده اش را گرفت، جواب گويد. و حاصل آن، اين است که:
رسول گرامى ما، پدر هيچ يک از مردان موجود و فعلى شما نيست، تا ازدواجش با همسر يکى از شما، ازدواج با همسر پسرش باشد. بنابراين، خطاب در «مِن رِجَالِکُم» به مردم موجود در زمان نزول آيه است، و مراد از «رجال»، مقابل زنان و فرزندان است، و نفى پدرى، نفى تکوينى است. يعنى: هيچ يک از مردان شما، از صُلب او متولد نشده اند، نه نفى تشريعى. و جمله مورد بحث، هيچ بويى از تشريع ندارد.
و معنايش اين است که: محمّد، پدر احدى از اين مردان - که همان مردان شما باشند - نيست، تا آن که ازدواجش با همسر يکى از آنان، بعد از جدايى، ازدواج با همسر فرزندش باشد، و «زيد بن حارثه» هم، يکى از همين مردان شماست. پس ازدواج رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» با همسر او، بعد
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۸۷
از آن که همسر خود را طلاق داد، ازدواج با همسر پسرش نمى باشد.
و اما اين که آن جناب، وى را پسر خود خواند، صرف خواندن بوده، و هيچ اثرى از آثار پدر و فرزندى، بر آن مترتب نمى شود. چون خدا «پسرخوانده هاى» شما را، فرزند شما نمى داند.
و اما «قاسم»، «طيّب»، «طاهر» و «ابراهيم»، چهار پسرى که خدا به آن جناب داد - البته اگر به قول بعضى، «طيّب» و «طاهر»، لقب «قاسم» نباشد - فرزندان حقيقى او بودند، ليکن قبل از رسيدن به حدّ بلوغ از دنيا رفتند، و کلمۀ «رجال» در حقشان صادق نيست، تا مورد نقض آيه واقع شوند.
و همچنين «حسن» و «حسين» - که دو فرزندان آن جناب بودند - آن دو نيز طفل بودند، و تا رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» در دنيا بود، به حدّ رشد نرسيدند، و مشمول کلمۀ «رجال» واقع نشدند.
از آنچه گذشت، روشن شد که آيه شريفه هيچ اقتضاء ندارد بر اين که آن جناب، پدر «قاسم»، «طيّب»، «طاهر» و «ابراهيم»، و همچنين «حسن» و «حسين» نباشد. براى اين که گفتيم آيه در خصوص «رجال» موجود در زمان نزول آيه و همۀ آن کسانى است که در آن روز، صفت مردى را واجد بودند، و نامبردگان، هيچ يک واجد اين صفت نبودند.
«وَ لَکِن رَسُولَ اللهِ وَ خَاتَمَ النَّبِيّينَ» - کلمۀ «خاتَم» - به فتحۀ تاء - به معناى هر چيزى است که با آن، چيزى را مُهر کنند. مانند «طابع» و «قالب»، که به معناى چيزى است که با آن چيزى را طبع نموده، يا قالب زنند. و مراد از «خَاتَمَ النَّبِيِّين» بودن آن جناب، اين است که نبوت با او ختم شده، و بعد از او، ديگر نبوّتى نخواهد بود.
در گذشته توجه فرموديد که معناى «رسالت» و «نبوّت» چه بود و گفتيم که:
«رسول»، عبارت از کسى است که حامل رسالتى از خداى تعالى به سوى مردم باشد، و «نبى»، آن کسى است که حامل خبرى از غيب باشد و آن غيب، عبارت از دين و حقايق آن است. و لازمۀ اين حرف، اين است که: وقتى نبوتى بعد از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نباشد، رسالتى هم نخواهد بود. چون رسالت، خود يکى از اخبار و أنباى غيب است. وقتى بنا باشد أنباى غيب منقطع شود، و ديگر نبوتى و نبيّى نباشد، قهرا رسالتى هم نخواهد بود.
از اين جا روشن مى شود که: وقتى رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، خاتم النبيّين باشد، خاتم الرسل هم خواهد بود.
و در اين آيه، اشاره به اين حقيقت نيز هست که ارتباط آن جناب به شما مردم، ارتباط رسالت و نبوت است، و آنچه او مى کند، به امر خداى سبحان است.
«وَ کَانَ اللهُ بِکُلِّ شَئٍ عَلِيماً» - يعنى آنچه خدا براى شما بيان کرده، به علم خود بيان کرده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۸۸
بحث روايتى (رواياتى پيرامون ازدواج پيامبر«ص»، با همسر مطلّقۀ زيد بن حارثه)
در الدر المنثور است که ابن جرير، از ابن عباس روايت کرده که گفت:
رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، زينب، دختر جَحش را براى «زيد بن حارثه» خواستگارى کرد و او قبول نمى کرد و مى گفت: حَسَب و نَسَب من آبرومندتر، و بهتر از حَسَب و نَسَب اوست، و اين حرف را بر حسب طبيعت تندى که داشت، با خشونت گفت. لذا آيه شريفه نازل شد که: «وَ مَا کَانَ لِمُؤمِنٍ وَ لَا مُؤمِنَةٍ...».
مؤلف: در اين معنا، رواياتى ديگر نيز هست.
و در همان کتاب است که ابن ابى حاتم، از ابن زيد روايت کرده که گفت:
اين آيه در شأن «أمّ کلثوم»، دختر عقبة بن ابى مُعيط نازل شده. وى اولين زنى بوده که در راه خدا مهاجرت کرد، و خود را به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» بخشيد، و رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، او را به زيد بن حارثه تزويج کرد، و او و برادرش خشمناک شده، و «أمّ کلثوم» گفت: ما خود رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» را مى خواستيم، او ما را به غلامش تزويج کرد، و آيه شريفه در پاسخ او نازل شد.
مؤلف: اين دو روايت، به تطبيق شبيه تر است، تا به سبب نزول.
و در عيون، در باب مجلس حضرت رضا «عليه السلام» با مأمون و علماى اديان آمده که:
امام در پاسخ سؤالات على بن جهم، از آياتى که در بدو نظر، مخالف عصمت انبياء است، فرمود: اما محمّد «صلى الله عليه و آله و سلم»، و کلام خداى عزوجل درباره او که مى فرمايد: «وَ تُخفِى فِى نَفسِکَ مَا اللهُ مُبدِيهِ وَ تَخشَى النَّاسَ وَ اللهُ أحَقُّ أن تَخشَيهُ»، با عصمت آن جناب منافات ندارد.
براى اين که از اين آيه معلوم مى شود که خداوند اسماى همسرانى که آن جناب با ايشان ازدواج مى کند، قبلا برايش نام برده. هم همسران در دنيايش را، و هم همسران در آخرتش را. و نيز فرموده که اين ها، مادران مؤمنان هستند و يکى از همسرانى که برايش نام برده بود، زنى بوده به نام «زينب»، دختر جَحش، و او در آن روزها، همسر زيد بن حارثه بود. و آن جناب، اين معنا را که وى (زينب،) به زودى در ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۸۹
ازدواجش در می آید، از مردم پنهان مى کرد، تا کسى از منافقان نگويد: در باره زن مردم مى گويد همسر من است، و جزو مادران مؤمنان است. و چون از جنجال منافقان مى ترسيد، اين آيه به وى خاطر نشان کرد که: تو از مردم مى ترسى، با اين که خدا سزاوارتر است به اين که از او بترسى. يعنى در دل از او بترسى...
مؤلف: قريب به اين مضمون نيز، در همان کتاب از آن جناب، در پاسخ از سؤال مأمون، در خصوص عصمت انبياء آمده.
و در مجمع البيان، در ذيل جملۀ «وَ تُخفِى فِى نَفسِکَ مَا اللهُ مُبدِيه» آمده که بعضى گفته اند: آنچه در دل پنهان مى داشته، اين بوده که خدا به وى اعلام کرده بود که «زينب»، به زودى يکى از همسران او خواهد شد، و «زيد»، او را طلاق خواهد داد.
پس وقتى «زيد» نزدش آمد و عرضه داشت: مى خواهم «زينب» را طلاق گويم. حضرت به وى فرمود: همسرت را نگه دار. خداى سبحان در آيه شريفه، به وى مى فرمايد: چرا گفتى همسرت را نگه دار، با اين که به تو اعلام کرده بودم که او همسر تو خواهد بود؟ اين معنا از على بن الحسين «عليهما السلام» نيز، روايت شده.
و در الدر المنثور است که احمد، عبد بن حميد، بخارى، ترمذى، ابن منذر، حاکم، ابن مردويه و بيهقى، در سنن خود، از انس روايت کرده اند، که گفت:
زيد بن حارثه، نزد رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» آمد و از «زينب»، همسرش شکايت کرد. رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» مکرر به او فرمود: از خدا بترس و همسرت را داشته باش. دنبال اين جريان، اين آيه نازل شد: «وَ تُخفِى فِى نَفسِکَ مَا اللهُ مُبدِيهِ».
انس آنگاه اضافه کرد: اگر رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، چيزى از وحى خدا را حاشا و کتمان مى کرد، جا داشت اين آيه را کتمان کند. (و چون نکرد، بايد بفهميم هيچ يک از آيات خدا، و حتى يک کلمه از آن ها را کتمان نکرد و ناگفته نگذاشت...).
مؤلف: اين گونه روايات در مسأله مورد بحث، بسيار زياد است، هر چند که بسيارى از آن ها خالى از شبهه نيست. و در بعضى از آن ها آمده که: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» در ازدواج با هيچ يک از همسرانش، آن وليمه اى که در ازدواج با «زينب» داد، تهيه نديد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۹۰
چون در ازدواج با «زينب» گوسفند کشت، و به مردم نان و گوشت داد.
باز در آن ها آمده که: «زينب»، به ساير زنان رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فخر مى فروخت، و به سه چيز مى باليد:
اول اين که: جدّ او و جدّ رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» يکى بود. چون مادر «زينب»، اُميمه، دختر عبدالمطلب، عمّۀ رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» بود. دوم اين که: خدا وى را به ازدواج آن جناب در آورد. سوم اين که خواستگارى وى جبرئيل بود.
و در مجمع البيان، در ذيل جملۀ «وَلَکِن رَسُولَ اللهِ وَ خَاتَمَ النَّبِيّينَ» گفته: روايت صحيح از جابر بن عبدالله، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» رسيده، که فرمود:
مَثَل من در بين انبياء، مَثَل مردى است که خانه اى بسازد، و آن را تکميل نموده و آرايش هم بدهد، ولى جاى يک آجر را خالى بگذارد، که هر کس وارد آن خانه شود، آن جاى آجر توى ذوقش بزند، و بگويد: همه جاى اين خانه خوب است، اما حيف که اين جاى آجر، بد ترکيبش کرده، و من تا وقتى مبعوث نشده بودم، آن جاى خالى در بناى نبوت بودم. همين که مبعوث شدم، بناى نبوّت به تمام و کمال رسيد.
اين روايت را، بخارى و مسلم نيز، در کتاب صحيح خود آورده اند.
مؤلف: اين معنا را غير آن دو، يعنى ترمذى، نسائى، احمد، و ابن مردويه، از غير جابر، مانند ابوسعيد، و ابوهريره نيز، روايت کرده اند.
و در الدر المنثور است که ابن الانبارى، در کتاب «مصاحف»، از ابى عبدالرحمن سلمى روايت کرده که گفت: من به «حسن» و «حسين»، قرآن ياد مى دادم، (تا حفظ کنند). على بن ابى طالب عبور کرد، و ديد که من مشغول خواندن براى ايشانم. فرمود: براى آنان بخوان «وَ خَاتَمَ النَّبِيّينَ» - به فتحۀ تاء.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۹۱
آيات ۴۱ - ۴۸ سوره احزاب
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْکُرُوا اللَّهَ ذِکْراً کَثِيراً(۴۱)
وَ سبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصِيلاً(۴۲)
هُوَ الَّذِى يُصَلّى عَلَيْکُمْ وَ مَلَائکَتُهُ لِيُخْرِجَکُم مِّنَ الظلُمَاتِ إِلى النُّورِ وَ کانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً(۴۳)
تحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلَامٌ وَ أَعَدَّ لهَُمْ أَجْراً کَرِيماً(۴۴)
يَا أَيُّهَا النَّبىُّ إِنَّا أَرْسلْنَاک شاهِداً وَ مُبَشّراً وَ نَذِيراً(۴۵)
وَ دَاعِياً إِلى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَ سِرَاجاً مُّنِيراً(۴۶)
وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لهَُم مِّنَ اللَّهِ فَضلاً کَبِيراً(۴۷)
وَ لا تُطِع الْکَافِرِينَ وَ الْمُنَافِقِينَ وَ دَعْ أَذَاهُمْ وَ تَوَکَّلْ عَلى اللَّهِ وَ کَفَى بِاللَّهِ وَکيلاً(۴۸)
«ترجمه آیات»
اى کسانى که ايمان آورده ايد! ياد آوريد خدا را، ياد بسيار. (۴۱)
و صبح و شام، تسبيحش بگوييد. (۴۲)
اوست کسى که بر شما درود مى فرستد، و نيز ملائکه او، تا شما را از ظلمت ها به سوى نور در آورد، و خدا به مؤمنان مهربان است. (۴۳)
تحيتشان در روزى که او را ديدار کنند، سلام است، براى ايشان اجرى محترمانه فراهم کرده است. (۴۴)
اى پيامبر اسلام! ما تو را شاهد بر امت، و نويدبخش و زنهارده آنان قرار داديم. (۴۵)
و قرارت داديم که دعوت کننده به اذن خدا، و چراغى نوربخش باشى. (۴۶)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۹۲
و مؤمنان را مژده بده که از ناحيه خدا، فضلى بس بزرگ دارند. (۴۷)
و کافران و منافقان را اطاعت مکن، و آزارشان را واگذار کن و بر خدا توکل کن، و خدا، براى اعتماد کافى است. (۴۸)
«ترجمه آیات»
اين آيات، مؤمنان را به ذکر و تسبيح دعوت نموده و به ايشان بشارت و وعده جميل مى دهد، و رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» را با صفات کريم خود خطاب نموده و به او دستور مى دهد که به مؤمنان بشارت دهد، و کفار و منافقان را اطاعت نکند.
احتمال اين نيز هست که گفتار درباره مؤمنان در ايامى، و گفتار درباره کفار و منافقان در ايامى ديگر، نازل شده باشد.
مراد از ذکر و تسبيحى که مؤمنان، بدان امر شده اند
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْکُرُوا اللَّهَ ذِکْراً کَثِيراً»:
کلمه «ذکر» در مقابل «نسيان»، به معناى به ياد داشتن است، و آن، عبارت است از اين که آدمى نيروى ادراک خود را متوجه ياد شده کند. حالا يا به اين که نام آن را ببرد، و يا صفات او را به زبان جارى کند. خلاصه چيزى به زبان بگويد، که حکايت از آن مذکور کند. اين يکى از مصاديق «ذکر» است، (و گرنه مصداق مهمتر از آن، اين است که در قلب به ياد او باشى).
«وَ سَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصِيلاً»:
کلمۀ «تسبيح»، به معناى منزه داشتن است، و اين کلمه نيز، مانند کلمه «ذکر»، بستگى به لفظ ندارد، هرچند تسبيح به لفظ يعنى گفتن «سُبحَانَ الله» نيز، يکى از مصاديق آن است. (و گرنه تسبيح در سويداى دل، از آن مهمتر است).
کلمۀ «بُکرة» به معناى اول روز و کلمۀ «أصيل» به معناى آخر روز و بعد از عصر است. و اگر تسبيح را مقيد به «بُکرة» و «أصيل» کرده، براى اين است که اين دو هنگام، هنگام تحول احوال افق است. در صبح، افق تاريک روشن مى شود، و در غروب، دوباره رو به تاريکى مى گذارد. و اين تغيير و دگرگونى، مناسب با اين است که خداى را منزه از تغيّر و تحوّل، و معرض دگرگونى بودن بدانيم.
ممکن هم هست دو کلمۀ «بُکرة» و «أصيل»، کنايه باشد از دوام. مانند شب و روز در آيه «يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيلِ وَ النَّهَار».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۹۳
مقصود از درود فرستادن خدا بربندگانی که بسيار ياد خدا مى کنند
«هُوَ الَّذِى يُصَلِّى عَلَيْکُمْ وَ مَلَائکَتُهُ لِيُخْرِجَکُم مِّنَ الظلُمَاتِ إِلى النُّورِ»:
معناى جامع کلمۀ «صلاة» - به طورى که از موارد استعمال آن فهميده مى شود - انعطاف است. چيزى که هست، اين معناى جامع، به خاطر اختلاف مواردى که به آن نسبت داده مى شود، مختلف مى شود. و به همين جهت بعضى گفته اند: «صلات» از خدا به معناى «رحمت»، و از ملائکه به معناى «استغفار»، و از مردم «دعا» است.
ليکن اين را نيز بايد دانست که هرچند «صلات» از خدا، به معناى رحمت است، اما نه هر رحمت، بلکه رحمت خاصى که ذخيرۀ آخرت براى خصوص مؤمنان است، و سعادت آخرتى آنان و فلاح ابدی شان، مترتب بر آن مى شود.
و بدين جهت است که به دنبال جملۀ مورد بحث، علت صلوات فرستادن خداى تعالى را چنين بيان کرده: «لِيُخرِجَکُم مِنَ الظُّلُماتِ إلَى النُّورِ وَ کَانَ بِالمُؤمِنِينَ رَحِيماً» صلوات مى فرستد، تا شما را از تاريکى ها به سوى نور بيرون آورد. چون او، همواره نسبت به مؤمنان، رحيم است.
اين نکته را نيز بايد دانست که خداى تعالى، در کلام خود، همواره ياد خود مر بندگان را مترتب کرده بر ياد بندگان مر او را، و فرموده: «فَاذکُرُونِى أذکُرکُم»، همچنان که فراموش کردن بندگان وى را، باعث فراموشى خدا مر بندگان را دانسته و فرموده: «نَسُوا اللهَ فَنَسِيَهُم».
يکى از مصاديق يادآورى خدا بندگان خود را، همانا درود فرستادن او بر آنان است، و اين، خود يادآورى ايشان است به رحمت، که مترتب شده بر ياد بندگان خداى خود را. چون فرمود: «اگر خدا را بسيار ياد کنند، و او را صبح و شام تسبيح گويند، خدا هم بسيار بر آنان درود مى فرستد، و غرق نورشان مى کند، و از ظلمت ها، دورشان مى سازد».
همه اين ها را بدان جهت گفتيم که معلوم شود جملۀ: «او کسى است که صلوات بر شما مى فرستد...»، در مقام تعليل آيه قبل است که مى فرمود: «اى کسانى که ايمان آورده ايد! خدا را بسيار ياد کنيد». و اين تعليل، همان قاعده کلى قبل را مى رساند، و مى فهماند که اگر شما خدا را زياد ياد کنيد، خدا هم به رحمت خود، زياد شما را ياد مى کند، و از ظلمت ها به سوى نور بيرونتان مى سازد.
و از اين معنا استفاده مى شود که مراد از «ظلمت ها»، ظلمت هاى فراموش کردن خدا، و غفلت از او است، و مراد از «نور»، نور ذکر خدا است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۹۴
«وَ کَانَ بِالمُؤمِنِينَ رَحِيماً» - در اين جا با اين که جا داشت بفرمايد: »وَ کَانَ بِکُم رَحِيماً: و او به شما مهربان است»، چون قبلا نام مؤمنان ذکر شده بود، ولى اين طور نفرمود، بلکه نام مؤمنان را دوباره تکرار کرد، تا دلالت کند بر اين که سبب رحمت خدا، همانا صفت «ايمان» ايشان است.
«تحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلَامٌ وَ أَعَدَّ لهَُمْ أَجْراً کَرِيماً»:
از ظاهر سياق بر مى آيد که کلمۀ «تَحِيَّتُهُم»، مصدرى است که به مفعول خود اضافه شده است، و معنايش اين است که: «ايشان تحيت گفته مى شوند». يعنى روزى که پروردگارشان را ملاقات مى کنند، از ناحيه او و از ناحيه ملائکه او، به ايشان تحيت و سلام گفته مى شود. به اين معنا که ايشان در روز لقاى خدا، در امنيت و سلامتى هستند، و هيچ مکروهى و عذابى به ايشان نمى رسد.
«وَ أعَدَّ لَهُم أجراً کَرِيماً» - يعنى اجرى بسيار بزرگ و آبرومند براى ايشان آماده کرده است.
رده:تفسیر المیزان