المیزان جلد۱۷ بخش۱
«سوره فاطر»
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳
بسم اللّه الرّحمن الرّحيم *
سوره «فاطر»، مکّى است، و چهل و پنج آيه دارد.
آيه ۱ سوره فاطر
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ *
الحَْمْدُ للَّهِ فَاطِرِ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ جَاعِلِ الْمَلَائکَةِ رُسُلاً أُولى أَجْنِحَةٍ مَّثْنى وَ ثُلَاثَ وَ رُبَاعَ يَزِيدُ فى الخَْلْقِ مَا يَشاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلى کُلِّ شَئٍ قَدِيرٌ(۱)
«ترجمه آیه»
به نام خداى رحمان و رحيم.
همۀ حمدها، مخصوص خدا است، که آسمان ها و زمين را ايجاد کرد، و فرشتگان را رسولانى بالدار کرد، دو باله و سه باله و چهار باله، و او، هرچه بخواهد، در خلقت اضافه مى کند که او، بر هر چيزى تواناست.
«بیان آیه»
بيان مفاد کلّى سوره فاطر
غرض اين سوره، بيان اصول سه گانه دين است. يعنى يگانگى خداى تعالى در ربوبيّت، و رسالت رسول خدا، و معاد و برگشتن به سوى او، که در اين سوره، بر اين سه مسأله استدلال شده. و خداى تعالى، براى اين منظور، عده اى از نعمت هاى بزرگ آسمانى و زمينى را مى شمارد، و تدبير متقن امر عالَم را به طور عموم، و امر انسان ها را به طور خصوص، به رُخ مى کشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴
و قبل از شمردن اين نعمت ها و شروع به استدلال، اشاره اى اجمالى به اين معنا مى کند که: گشودن درِ رحمت و بستن آن، و اضافه نعمت و امساک آن، منحصرا کار خداى تعالى است، و مى فرمايد: «مَا يَفتَحِ اللّهُ لِلنّاسِ مِن رَحمَةٍ فَلَا مُمسِکَ لَهَا...: خدا درِ هر رحمتى را که به سوى مردم باز کند، کسى نيست که آن را ببندد...».
و باز قبل از اين که اين اشاره اجمالى را بکند، به واسطه هايى اشاره مى کند که رحمت و نعمت را از خداى تعالى گرفته، به خلق مى رسانند و آنان، ملائکه هستند، که واسطه هاى بين خدا و خلق اند، و به همين جهت مى بينيم سوره «فاطر»، با يادآورى اين وسائط شروع مى شود.
و اين سوره (همان طور که در آغاز گفته شد)، در مکه نازل شده، و سياق آياتش نيز براين معنا دلالت دارد. الا اين که بعضى از مفسران، دو آيه از آن را استثناء کرده و گفته اند که: اين دو، در مدينه نازل شده است. و ليکن سياق همان دو آيه نيز، ظهورى در گفته آنان ندارد، و آن دو آيه، عبارتند از آيه: «إنّ الّذِينَ يَتلُونَ کِتَابَ اللّه...». و آيه: «ثُمّ أورَثنَا الکِتَابَ الّذِينَ اصطَفَينَا...».
مراد از این که خداوند، «فَاطِرِ السّماوَات وَ الأرض» است؟
«الحَْمْدُ للَّهِ فَاطِرِ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ»:
کلمۀ «فاطر»، از ماده «فطر» است، که - به طورى که راغب گفته - به معناى شکافتن از طرف طول است. و اگر کلمۀ «فاطر» بر خداى تعالى اطلاق شده، به عنايت استعاره اى بوده است. گويا خداى تعالى، «عدم» را پاره کرده، و از درون آن، آسمان ها و زمين را بيرون آورده. بنابراين، حاصل معناى آيه، اين مى شود: «حمد خدا را که پديد آورندۀ آسمان ها و زمين است، به ايجادى ابتدايى، و بدون الگو».
و بنابراين، کلمۀ «فاطر»، همان معنايى را مى دهد که کلمۀ «بديع» و «مُبدع» دارند، با اين تفاوت که در کلمۀ «ابداع»، عنايت بر نبودن الگوى قبلى است، و در کلمۀ «فاطر»، عنايت بر طرد عدم و بر ايجاد چيزى است از اصل. نه مانند کلمۀ «صانع»، که به معناى آن کسى است که مواد مختلفى را با هم ترکيب مى کند، و از آن، صورتى جديد (از قبيل خانه، ماشين، و امثال آن) که وجود نداشت، درست مى کند.
و مراد از آسمان ها و زمين، مجموع عالَمى است که به چشم مى بينيم، که هم شامل آسمان ها و زمين مى شود، و هم شامل مخلوقاتى که در آن دو است. در نتيجه، عبارت آيه از قبيل اطلاق اعضاى بزرگ و ارادۀ کل است مجازا. ممکن هم هست مراد، خود آسمان ها و زمين باشد، به خاطر اعتنايى که به شأن آن دو داشته، چون خلقت آن دو، بزرگ و امرشان عجيب است، همچنان که در جاى ديگر فرموده: «لَخَلقُ السّمَاوات وَ الأرضِ أکبَرُ مِن خَلقِ النّاس».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵
و به هرحال، کلمۀ «فَاطِرِ السّماوات وَ الأرض»، از اسامى خداى تعالى است، که به عنوان صفت آورده شده، و مراد از صفت، صفت استمرارى است، نه تنها صفت گذشته. براى اين که ايجاد مستمر، و فيض وجود، دايمى و انقطاع ناپذير است. چون اگر فيض منقطع مى شد، همه چيز نابود مى گشت.
و اگر صفت ديگر (جَاعِل المَلَائِکَة) را دنبال آن صفت ذکر کرده، براى اشاره به اين حقيقت است که سبب انحصار حمد در خداى تعالى، يکى دو تا نيست. گويا فرموده: «حمد، تنها براى خدا است، که آسمان ها و زمين را ايجاد کرد. و باز، حمد براى اوست، که ملائکه را فرستادگان خود قرار داد. فرستادگانى بالدار...». پس خداى تعالى، در آنچه مى کند، «محمود» است، چون در آنچه مى کند، غير از جميل نيست.
همۀ فرشتگان، واسطه هاى بين خدا و خلق هستند
«جَاعِلِ الْمَلَائکَةِ رُسُلاً أُولى أَجْنِحَةٍ مَّثْنى وَ ثُلَاث وَ رُبَاعَ ...»:
کلمۀ «ملائکه»، جمع مَلَک - به فتحه لام - است، که موجوداتى هستند مخلوق خدا، و واسطه هايى بين او و بين عالَم مشهود، که آنان را موکّل بر امور عالَم تکوين و تشريع کرده است، و بندگان محترمى هستند که هرگز خدا را در هر صورتى که به ايشان فرمان بدهد، نافرمانى نمى کنند، و به هرچه مأمور شوند، انجام مى دهند.
بنابراين، جملۀ «جَاعِلِ المَلائِکَةِ رُسُلاً»، إشعار، بلکه دلالت دارد بر اين که تمام ملائکه - چون کلمۀ «ملائکه»، جمع است و در آيه، با الف و لام آمده، افاده عموم مى کند - رسولان و واسطه هايى بين خدا و بين خلق هستند، تا اوامر تکوينى و تشريعى او را انجام دهند. و ديگر وجهى ندارد که ما کلمۀ «رُسُل» را که در آيه است، اختصاص دهيم به آن ملائکه اى که بر انبياء نازل مى شدند. با اين که قرآن، کلمۀ «رُسُل» را بر ملائکه اى که واسطه وحى نبودند، نيز اطلاق کرده.
از آن جمله فرموده: «حَتّى إذَا جَاءَ أحَدَکُمُ المَوتُ تَوَفّتهُ رُسُلُنَا». و نيز فرموده: «إنّ رُسُلُنَا يَکتُبُونَ مَا تَمکُرُونَ». و نيز فرموده: «وَ لَمّا جَاءَت رُسُلُناَ إبرَاهِيمَ بِالبُشرَى قَالُوا إنّا مُهلِکُوا أهلِ هذِهِ القَريَة».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۶
و کلمۀ «أجنحة»، جمع جناح است، که در پرندگان به منزله دست انسان است، و پرندگان به وسيلۀ آن پرواز مى کنند، و به فضا مى روند و بر مى گردند، و از جايى به جاى ديگر، نقل مکان مى کنند.
وجود فرشتگان نيز، مجهز به چيزى است که مى توانند با آن کارى را بکنند که پرندگان، آن کار را با بال خود انجام مى دهند. يعنى ملائکه، هم مجهز به چيزى هستند که با آن از آسمان به زمين و از زمين به آسمان مى روند، و از جايى به جاى ديگر، که مأمور باشند، مى روند. قرآن، نام آن چيز را «جناح= بال» گذاشته، و اين نامگذارى مستلزم آن نيست که بگوييم ملائکه، دو بال نظير بال پرندگان دارند، که پوشيده از پر است. چون صرف اطلاق لفظ مستلزم آن «جناح» نيست، همچنان که الفاظ ديگرى نظير «جناح» نيز، مستلزم معانى معهود نمى باشد. مثلا، وقتى کلمۀ «عرش» و «کرسى» و «لوح» و «قلم» و امثال آن را درباره خداى تعالى اطلاق مى کنيم، نمى گوييم عرش آن ها و کرسى و لوح و قلمش، نظير کرسى و لوح و قلم ماست.
بله، اين مقدار را از لفظ «جناح» مى فهميم که: نتيجه اى را که پرندگان از بال هاى خود مى گيرند، ملائکه هم آن نتيجه را مى گيرند، و اما اين که چطور آن نتيجه را مى گيرند، از لفظ «جناح» نمى توان به دست آورد.
جملۀ «اولِى أجنِحَةٍ مَثنَى وَ ثُلاثَ وَ رُبَاعَ»، صفت ملائکه است، و کلمۀ «مثنى» و «ثُلَاث»، و کلمۀ «رُبَاع»، هر سه الفاظى هستند که بر تکرار عدد دلالت دارند. يعنى کلمۀ «مثنى»، به معناى دو تا دو تا است، و کلمۀ «ثُلَاث»، به معناى سه تا سه تا، و کلمۀ «رُبَاع»، به معناى چهار تا چهار تا است. گويا فرموده: خداوند، بعضى از فرشتگان را، دو بال داده و بعضى را سه بال، و بعضى را چهار بال.
و جملۀ «يَزِيدُ فِى الخَلقِ مَا يَشَاءُ» - بر حسب سياق، خالى از اشاره به اين نکته نيست، که بعضى از ملائکه، بيش از چهار بال هم دارند.
«إنّ اللّهَ عَلَى کُلّ شَئٍ قَدِير»- اين جمله، تمامى مطالب قبلى را تعليل مى کند. ممکن هم هست تنها تعليل جملۀ اخير باشد، ولى احتمال اول، روشن تر به نظر مى رسد.
بحث روايتى
در کتاب بحار، از کتاب اختصاص نقل کرده که وى، به سند خود، از مُعلّى بن محمّد، و او با اسقاط نام راويان، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: خداى عزّوجلّ، ملائکه را از نور آفريده...
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۷
و در تفسير قمى گفته امام صادق «عليه السلام» فرمود: خداوند، ملائکه را مختلف خلق کرد. مثلا وقتى جبرئيل نزد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» آمد، ششصد بال داشت، و بر ساق پايش، دُرّى بود چون قطرۀ شبنمى که روى گياهان مى افتد. آن قدر بزرگ بود که بين آسمان و زمين را پُر مى کرد.
و نيز فرمود: هرگاه خداى عزّوجلّ به ميکائيل دستور دهد به زمين هبوط کند، يک پايش روى زمين هفتم، و پاى ديگرش روى آسمان هفتم قرار خواهد گرفت. و نيز خداى تعالى، فرشتگانى دارد که نيمى از آن ها از يخ، و نيم ديگرشان از آتش است، و ذکرشان اين است که: «اى خدايى که بين يخ و آتش الفت افکندى، دل هاى ما را بر طاعتت ثبات بده».
و نيز فرمود: خدا را فرشته اى است که بين نرمۀ گوشش تا ديدگانش، مسافتى است که فرضا اگر پرنده اى بخواهد آن را طى کند، بايد پانصد سال، بال بزند.
و نيز فرمود: ملائکه آب و طعام نمى خورند، و ازدواج ندارند، و تنها با نسيم عرش زنده اند، و براى خداى عزّوجلّ، فرشتگانى است که تا روز قيامت، يکسره در رکوع اند، و براى او، فرشتگانى ديگر است که تا روز قيامت، يکسره در سجده اند.
آن گاه امام صادق «عليه السلام» فرمود: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرموده: هيچ موجودى از مخلوقات خدا نيست که عددش بيشتر از ملائکه باشد، و در هر روز و يا هر شب، هفتاد هزار فرشته به زمين نازل مى شوند، و پيرامون کعبه طواف مى کنند، و آن گاه نزد من و سپس نزد اميرالمؤمين «عليه السلام» رفته، سلام مى کنند، و آنگاه نزد حسين «عليه السلام» مى روند و شب را نزد او مى مانند، تا سحر شود. پس معراجى براى آنان نصب مى کنند، تا به آسمان عروج کنند، و ديگر تا ابد به زمين نمى آيند.
امام ابوجعفر «عليه السلام» فرموده: خداى عزّوجلّ، اسرافيل و جبرئيل و ميکائيل را از يک تسبيح آفريد، و برايشان، گوش و چشم و تيزى عقل و سرعت فهم قرار داد.
اميرالمؤمنين «عليه السلام»، درباره خلقت ملائکه فرموده: خدايا ملائکه را بيافريدى، و در آسمانت جاى دادى. ملائکه اى که نه در آنان سستى هست و نه غفلت، و نه در ايشان معصيتى مفهوم دارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۸
آرى، آن ها داناترين خلق تو به تو هستند و ترسنده ترين خلق تو از تواند، و مقرب ترين خلق تو به تواند و عامل ترين خلق تو، به فرمان تواند. نه خواب بر ديدگان ايشان مسلط مى شود، و نه سهو عقول، و نه خستگى بدن ها. ايشان نه در پشت پدران جاى مى گيرند، و نه در رحم مادران، و نه خلقتشان از ماء مهين است، بلکه تو اى خدا، ايشان را به نوعى ديگر ايجاد کرده اى، و در آسمان هايت منزل دادى، و با جاى دادنت در جوار خود، اکرامشان کرده اى، و بر وحى خود امين ساختى، و آفات را از ايشان دور کردى، و از بلاها محافظتشان فرمودى، و از گناهان پاکشان ساختى. اگر قوت تو نبود، خود قوى نمى شدند، و اگر تثبيت تو نبود، خودشان ثابت قدم نمى گشتند، و اگر رحمت تو نبود، اطاعت تو نمى کردند، و اگر تو نبودى، آن ها هم نبودند.
ليکن اگر آن ها که اين همه نزد تو مقام دارند، و تو را اطاعت مى کنند و نزدت داراى منزلت اند، و غفلتشان از امر تو اندک است، آنچه را که از تو بر ايشان پوشيده مانده، مشاهده مى کردند، و آن عظمت را که تاکنون از تو پى نبرده اند، پى مى بردند، قطعا عبادت و عمل خود را کوچک مى شمردند، و نفس خود را به ملامت مى گرفتند، و مى دانستند که تو را آن طور که بايد، عبادت نکردند. منزّهى تو که خالقى و معبودى، چقدر رفتارت با مخلوقاتت نيکو است.
و در بحار، از الدر المنثور از ابى العلاء بن سعد روايت آورده، که گفت: روزى رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، به همنشينان خود فرمود: «آسمان به تنگ آمد، و حق دارد که چنين باشد، براى اين که جاى يک قدم در آن نيست، مگر آن که همان جا را فرشته اى اشغال کرده، که يا در رکوع است، و يا در سجده. آنگاه اين آيه را تلاوت فرمود: «وَ إنّا لَنَحنُ الصّافُّونَ وَ إنّا لَنَحنُ المُسَبّحُون = به درستى ماييم که همواره در صفيم، و ماييم که همواره در تسبيح هستيم».
و از خصال روايت شده که وى، به سند خود، از محمّد بن طلحه حديث کرده، و او، بدون ذکر بقيه سند، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» روايت کرده، که فرموده: ملائکه بر سه دسته اند. دسته اى، داراى دو بال، و دسته اى، داراى سه بال و دسته ديگر، داراى چهار بالند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۹
مؤلف: نظير اين حديث را، کافى هم، به سند خود، از عبداللّه بن طلحه روايت کرده. و شايد مراد از آن، توصيف اغلب ملائکه باشد، نه همۀ آن ها، و گرنه با سياق آيه که مى فرمود: «در خلقت هرچه بخواهد، اضافه مى کند»، و با روايات ديگر که مى فرمود: «جبرئيل ششصد بال داشت»، معارض خواهد بود.
و از کتاب توحيد حکايت شده، که وى، به سند خود، از ابى حيان تيمى، از پدرش از اميرالمؤمنين «عليه السلام» روايت کرده، که فرمود: احدى از مردم نيست، مگر آن که با او چند فرشته است، که وى را از اين که در چاهى سقوط کند، و يا ديوارى به رويش فرو ريزد، و يا ناملايمى به او برسد، حفظ مى کنند، و اين مراقبت را در طول عمر او ادامه مى دهند تا اجلش فرا رسد. آن گاه او را تنها مى گذارند، تا هر بلايى که مقدر است، بر سرش بيايد...
و از کتاب بصائر، از سيارى، از عبداللّه بن ابى عبداللّه فارسى، و غير او روايتى آورده که نامبردگان، بدون ذکر سند، از امام صادق «عليه السلام» نقل کرده اند، که فرمود: کرّوبيان، طايفه اى از شيعيان ما هستند که از خلق اول اند، که خداى تعالى، آنان را در پشت عرش قرار داده. آنقدر نورانى هستند که اگر نور يکى از ايشان بر تمامى اهل زمين تقسيم شود، ايشان را کفايت کند. آنگاه فرمود: موسى «عليه السلام»، بعد از آن که از خدا درخواست ديدن کرد، خداوند به يکى از کروبيان فرمود تا براى کوه تجلّى کند، و او هم براى کوه جلوه اى کرد، و با جلوه خود، آن را پاره پاره ساخت.
سخن امام سجاد «ع»، درباره فرشتگان مقرّب الهى
و از صحيفه سجاديه حکايت شده که امام سجاد «عليه السلام»، در يکى از دعاهايش - که درباره حاملان عرش خدا و هر فرشتۀ مقرّب اوست - چنين گفته:
بارالها! بر حاملان عرشت درود فرست، که هرگز از تسبيح تو خسته نمى شوند، و از تقديست به تنگ نمى آيند، و از عبادت تو به ستوه نمى آيند. هرگز کوتاهى کردن در انجام وظيفه را بر جديّت بر امر تو ترجيح نمى دهند، و از وله و عشق ورزيدن به تو غافل نمى شوند. و به اسرافيل، که صاحب صور شاخص است، آن که همواره در انتظار فرمان توست، تا با دميدن در آن، خفتگان در قبور و گروگان هاى گور را بيدار کند، و به ميکائيل، آن فرشته آبرومند در درگاهت که از اطاعتت مکانى رفيع يافته، و جبرئيل که امين بر وحى توست، و فرمانش در آسمان هايت نافذ است، و نزد تو مکانى دارد، و مقرّب درگاه توست، و به روح، که مسلط بر ملائکه حجاب هاست، و آن روح که از امر تو است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۰
بارالها! هم بر ايشان درود بفرست، و هم بر ملائکه پايين تر از آنان. آن ها که ساکنان آسمان هايت، و اهل امانت بر رسالتت هستند. آن هايى که دايم در عبادت بودن، خسته شان نمى کند، و از غلبه خواب و خستگى سست نمى شوند. شهوت ها، از تسبيح تو بازشان نمى دارد، و سهو غفلت ها، از تعظيم تو غافلشان نمى کند. آن ها که از عظمت تو ديدگانى افتاده و خاشع دارند، و هرگز جرأت سربلند کردن و به تو نگريستن نمى کنند. آن ها که چانه هايشان (از شدت خضوع) پايين افتاده، و رغبتشان در آنچه نزد تو سراغ دارند، طولانى، و يادشان از نعمت هاى تو دائمى است. در برابر عظمت تو و جلال کبريایی ات متواضع اند. و آن هايى که چون جهنم را مى بينند، که بر اهل معصيت، زبانه مى کشد، مى گويند: «خدايا! تو منزهى، و ما آن طور که بايد، عبادتت نکرديم».
پروردگارا! پس درود بفرست بر ايشان، و بر روحانيان از فرشتگان، و مقرّبان درگاهت، و حاملان غيب به سوى رسولانت، و آن ها که بر وحی ات، امين تو شدند، و دسته هاى مختلف از فرشتگانت، که تو آنان را به خودت اختصاص دادى، و با تقديست، از طعام و نوشيدنی ها، بى نيازشان کردى، و در باطن طبقات آسمان هايت جاى دادى، و آن ها که در اطراف آسمان هايت قرار دارند، تا روزى که فرمانت صادر شود، بساط خلقتت را برچينند.
و آن ها که خزانه دار باران و رانندگان ابرند، و آن فرشته اى که به خاطر صداى زجر او، صداى ناله رعدها شنيده مى شود، و آنان که برف و تگرگ را مشايعت نموده، با دانه هاى باران در هنگام نزول فرود مى آيند، و آن ها که قوام خزينه هاى باد به وجود ايشان است، و آن ها که موکّل بر کوه ها هستند، تا فرو نريزند، و آن ها که تو، وزن آب ها و کيل آبى که باران هاى مفيد و مضر مشتمل بر آنند، به ايشان شناساندى، و آن فرشتگان که رسولان تو به سوى اهل زمين هستند، که يا بلايى مکروه مى آورند، و يا رخايى محبوب.
و سفيران کرام برره، و حافظان کرام نويسنده، و ملک الموت و کارکنانش، و منکر و نکير و مبشر و بشير، و رؤمان که بازپرس قبور است، و طواف کنندگان بيت معمور، و مالک دوزخ، و خازنان آن، و رضوان بهشت و پرده داران آن، و آن فرشتگانى که آنچه تو دستور مى دهى، بدون عصيان فرمان مى برند، و آن هايى که به اهل بهشت مى گويند: «سلام عليکم، اين بهشت به خاطر صبرى است که کرديد، و چه نيک است پايان خوب اين سرا»، و زبانيه که وقتى دستور مى رسد «کفار را بگيريد و ببنديد و به سوى دوزخ بکشيد»، به سرعت مى شتابند، و مهلتشان نمى دهند.
خدايا! به همۀ اين ها که به ذکر نامشان ملهم شديم، درود فرست، هرچند که ما به مکان و منزلت يک يک آن ها در درگاه تو آشنا نيستيم، و نمى دانيم به چه کارى موکّل اند، و به ساکنان هوا و زمين و آب و هر کس از ايشان، که موکّل بر خلق اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۱
بارالها! بر همه شان درود بفرست، در آن روز که هر کسى وقتى مى آيد، يک سائق با او هست و يک گواه، بر همه شان درودى بفرست که کرامتى بر کرامتشان و طهارتى بر طهارتشان بيفزايد...
عظمت صورت واقعى «جبرئيل» و «اسرافيل»
و در بحار، از الدر المنثور، از ابن شهاب روايت کرده که گفت:
رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، از جبرئيل خواست تا خود را با صورت واقعى اش، به وى نشان دهد. جبرئيل گفت: تو طاقت ديدن صورت واقعى مرا ندارى. فرمود: با اين حال دوست دارم تو را به آن صورت ببينم.
پس رسول خدا «صلى اللّه عليه وآله و سلم»، در شبى مهتابى به نمازگاه خود بيرون رفت، که ناگهان جبرئيل با صورت واقعى اش، نزدش آمد. آن جناب از ديدن وى بيهوش شد، و چون به هوش آمد، ديد تکيه بر جبرئيل دارد، و جبرئيل يکى از دو دست خود را بر سينۀ او و دست ديگر را بين دو شانۀ او نهاده، فرمود: من هرگز باور نمى کردم که چيزى از مخلوقات به اين شکل باشد.
جبرئيل گفت: پس چطور مى توانى اسرافيل را ببينى؟ او دوازده بال دارد که يک بالش در مشرق و بال ديگرش در مغرب است، و عرش بر شانۀ او قرار دارد، و گويا در برابر عظمت پروردگار، آنقدر کوچک مى شود که به صورت مرغى کوچکتر از گنجشک در مى آيد، و در هرحال عرش خدا را عظمت خدايى حمل مى کند.
و در صافى، از توحيد نقل کرده، که به سند خود، از اميرالمؤمنين «عليه السلام» روايت کرده که در حديثى فرمود:
منظور از آيه «مَا زَاغَ البَصَرُ وَ مَا طَغَى * لَقَد رآ مِن آيَاتِ رَبّه الکُبرَى: چشم منحرف نشد، و عوضى هم نديد. او، از آيات بزرگ پروردگارش را ديد»، اين است که: آن جناب، جبرئيل را دو بار به صورت واقعى اش ديد. يکى اين بار بود، و يکى هم بارى ديگر. و از اين جهت، جبرئيل را از آيات بزرگ خدا خواند، که جبرئيل خلقتى عظيم دارد، و او از روحانييّن است، که خلقت و صفتشان را، غير از خدا کسى درک نمى کند.
و از خصال حکايت شده که به سند خود، از محمّد بن روان، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: وقتى جبرئيل نزد من آمد، گفت: من و هيچ يک از ملائکه به خانه اى که در آن سگ و يا مجسمه و يا ظرفى باشد که در آن بول کنند، داخل نمى شويم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۲
مؤلف: در اين باب، درباره صفت ملائکه، رواياتى بيرون از حدّ شمار وارد شده، که يا مربوط به معاد است، و يا مربوط به معراج رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، و يا در ابواب متفرقه ديگر، و آنچه ما به عنوان نمونه در اين جا آورديم، کافى است.
و در عيون، در باب روايات جامعى که از حضرت رضا «عليه السلام» نقل شده، به سند خود، از آن جناب «عليه السلام» نقل کرده، که فرمود: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: قرآن را با صوت خوش بخوانيد، که صوت خوش، به زيبايى قرآن مى افزايد. آن گاه اين جمله را قرائت کردند: «يَزِيدُ فِى الخَلقِ مَا يَشَاءُ».
و در توحيد، به سند خود، از زراره، از عبداللّه بن سليمان، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که گفت: شنيدم آن جناب مى فرمود: قضا و قدر، دو تا از مخلوقات خدايند، و خدا هرچه بخواهد، در خلق مى افزايد.
و در مجمع البيان، در ذيل جملۀ «يَزِيدُ فِى الخَلقِ مَا يَشَاءُ» گفته: از ابوهريره، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» روايت شده که فرمود: زيادى در خلقت، روى زيبا و صوت خوب و شعر خوب است.
مؤلف: روايات سه گانه اخير، از باب جرى و تطبيق کلّى بر مصداق است.
گفتارى درباره ملائکه
در قرآن کريم، مکرر کلمۀ «ملائکه» ذکر شده، ولى نام هيچ يک از آنان را نبرده، مگر «جبرئيل» و «ميکائيل» را و بقيه ملائکه را با ذکر اوصافشان ياد کرده. مانند: «ملک الموت» و «کرام الکاتبين» و «سفرة الکرام البرره» و «رقيب» و «عتيد»، و غير اين ها.
* و از صفات و اعمال «ملائکه»، که در کلام خدا و در احاديث سابق ذکر شده اند، يکى اين است که:
«ملائکه»، موجوداتى هستند شريف و مکرّم، که واسطه هايى بين خداى تعالى و اين عالَم محسوس هستند. به طورى که هيچ حادثه اى از حوادث و هيچ واقعه اى مهم و يا غير مهم نيست، مگر آن که ملائکه در آن دخالتى دارند، و يک يا چند فرشته، موکّل و مأمور آنند. اگر آن حادثه فقط يک جنبه داشته باشد، يک فرشته، و اگر چند جنبه داشته باشد، چند ملک موکّل بر آنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۳
و دخالتى که دارند، تنها و تنها اين است که امر الهى را در مجرايش به جريان اندازند، و آن را در مسيرش قرار دهند. همچنان که قرآن، در اين باره فرموده: «لا يَسبِقُونَهُ بِالقَولِ وَ هُم بِأمرِهِ يَعمَلُون».
* صفت دومى که از«ملائکه» در قرآن و حديث آمده، اين است که:
در بين ملائکه نافرمانى و عصيان نيست. معلوم مى شود ملائکه، نفسى مستقل ندارند، و داراى اراده اى مستقل نيستند، که بتوانند غير از آنچه که خدا اراده کرده، اراده کنند. پس ملائکه در هيچ کارى استقلال ندارند، و هيچ دستورى را که خدا به ايشان تحميل کند، تحريف نمى کنند، و کم و زيادش نمى سازند. همچنان که فرمود: «لَا يَعصُونَ اللّهَ مَا أمَرَهُم وَ يَفعَلُونَ مَا يُؤمَرُونَ».
* صفت سوم اين که:
«ملائکه»، با همه کثرتى که دارند، داراى مراتب مختلفى از نظر بلندى و پايينى هستند. بعضى مافوق بعضى ديگر، و جمعى نسبت به مادون خود آمرند، و آن ديگران، مأمور و مطيع آنان، و آن که آمر است، به امر خدا امر مى کند، و حامل امر خدا به سوى مأموران است، و مأموران هم، به دستور خدا مطيع آمرند. در نتيجه، «ملائکه»، به هيچ وجه از ناحيه خود اختيارى ندارند. همچنان که قرآن کريم فرموده: «وَ مَا مِنّا إلّا لَهُ مَقَامٌ مَعلُومٌ». و نيز فرموده: «مُطَاعٍ ثَمّ أمِين». و نيز فرموده: «قَالُوا مَا ذَا قَالَ رَبُّکُم قَالُوا الحَقَّ».
* صفت چهارم، اين که:
«ملائکه»، از آن جا که هرچه مى کنند، به امر خدا مى کنند، هرگز شکست نمى خورند. به شهادت اين که فرموده: «وَ مَا کَانَ اللّهُ لِيُعجِزَهُ مِن شَئٍ فِى السّمَاوَاتِ وَ لَا فِى الأرض». و از سوى ديگر فرموده: «وَ اللّهُ غَالِبٌ عَلَى أمرِهِ». و نيز فرموده: «إنّ اللّهَ بَالِغُ أمرِهِ»
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۴
از اين جا روشن مى شود:
«ملائکه»، موجوداتى هستند که در وجودشان منزّه از مادۀ جسمانى اند. چون مادۀ جسمانى در معرض زوال و فساد و تغيير است. و نيز کمال در ماده، تدريجى است. از مبدأ، سير و حرکت مى کند تا به تدريج، به غايت کمال برسد، و چه بسا در بين راه، به موانع و آفاتى برخورد کند و قبل از رسيدن به حد کمالش از بين برود، ولى ملائکه اين طور نيستند.
و نيز از اين بيان، روشن مى شود:
اين که در روايات، سخن از صورت و شکل و هيأت هاى جسمانى ملائکه رفته - که پاره اى از آن را در روايات سابق ملاحظه فرموديد - از باب تمثّل است، و خواسته اند بفرمايند: فلان فرشته طورى است که اگر اوصافش با طرحى نشان داده شود، به اين شکل در مى آيد. و به همين جهت، انبياء و امامان، فرشتگان را به آن صورت که براى آنان مجسم شدند، توصيف کرده اند و گرنه ملائکه به صورت و شکل در نمى آيند.
آرى، فرق است بين تمثّل و شکل گيرى. تمثّل مَلَک به صورت انسان، معنايش اين است که مَلَک در ظرف ادراک آن کسى که وى را مى بيند، به صورت انسان درآيد، در حالى که بيرون از ظرف ادراک او، واقعيت و خارجيت ديگرى دارد، و آن، عبارت است از صورتى مَلَکى.
به خلاف تشکل و تصور، که اگر مَلَک به صورت انسان، متصور و به شکل او متشکل شود، انسانى واقعى مى شود. هم در ظرف ادراک بيننده، و هم در خارج آن ظرف، و چنين مَلَکى، هم در ذهن مَلَک است، و هم در خارج، و اين ممکن نيست. و ما در تفسير سوره «مريم»، گفتارى در معناى تمثل گذرانديم.
در آن جا گفتيم که: خداى سبحان، اين معنا را که ما براى تمثّل کرديم، تصديق دارد، و در داستان مسيح و مريم مى فرمايد: «فَأرسَلنَا إلَيهَا رُوحَنَا فَتَمَثّلَ لَهَا بَشَراً سَوِيّا»، که تفسيرش در همان جا گذشت.
و اما اين که بر سرِ زبان ها افتاده که مى گويند: «مَلَک، جسمى است لطيف، که به هر شکل در مى آيد، جز به شکل سگ و خوک، و جنّ نيز، جسمى است لطيف، جز اين که جن به هر شکلى در مى آيد، حتى شکل سگ و خوک»، مطلبى است که هيچ دليلى بر آن نيست. نه از عقل و نه از نقل - نه نقل از کتاب و نه نقل از سنت معتبر- و اين که بعضى ادعا کرده اند بر اين که مسلمين بر اين مطلب اجماع دارند، علاوه بر اين که چنين اجماعى در کار نيست، هيچ دليلى بر حجيت چنين اجماعى، در مسائل اعتقادى نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۵
آيات ۲ - ۸ سوره فاطر
مَّا يَفْتَح اللَّهُ لِلنَّاسِ مِن رَّحْمَةٍ فَلا مُمْسِک لَهَا وَ مَا يُمْسِک فَلا مُرْسِلَ لَهُ مِن بَعْدِهِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الحَْکِيمُ(۲)
يَا أَيُّهَا النَّاس اذْکُرُوا نِعْمَت اللَّهِ عَلَيْکمْ هَلْ مِنْ خَالِقٍ غَيرُ اللَّهِ يَرْزُقُکُم مِنَ السّمَاءِ وَ الاَرْضِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ فَأَنّى تُؤْفَکُونَ(۳)
وَ إِن يُکَذِّبُوک فَقَدْ کُذِّبَت رُسلٌ مِّن قَبْلِک وَ إِلى اللَّهِ تُرْجَعُ الاُمُورُ(۴)
يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقُّ فَلا تَغُرَّنَّکُمُ الحَْيَوةُ الدُّنْيَا وَ لا يَغُرَّنَّکُم بِاللَّهِ الْغَرُورُ(۵)
إِنَّ الشّيْطانََ لَکُمْ عَدُوُّ فَاتّخِذُوهُ عَدُواًّ إِنَّمَا يَدْعُوا حِزْبَهُ لِيَکُونُوا مِنْ أَصحَابِ السّعِيرِ(۶)
الَّذِينَ کَفَرُوا لهَُمْ عَذَابٌ شدِيدٌ وَ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَاتِ لهَُم مَّغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِيرٌ(۷)
أَفَمَن زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَءَاهُ حَسناً فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَن يَشاءُ وَ يهْدِى مَن يَشاءُ فَلا تَذْهَب نَفْسُک عَلَيهِمْ حَسرَاتٍ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمُ بِمَا يَصنَعُونَ(۸)
«ترجمه آیات»
درِ رحمتى را که خدا به روى مردم بگشايد، کسى نيست که آن را ببندد و جلوگير آن رحمت شود. و درِ رحمتى را که او به روى مردم ببندد، کسى نيست که بگشايد و بعد از منع خدا، وى آن رحمت را بفرستد. (چگونه ممکن است) با اين که او، قاهرى شکست ناپذير و عطا و منعش، از روى حکمت است؟ (۲)
اى مردم! به ياد آوريد نعمت هايى را که خدا بر شما ارزانى داشت، آيا هيچ خالقى غير از خدا هست، که شما را از آسمان و زمين روزى دهد؟!
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۶
پس وقتى جز او خالقى نيست، جز او هم، مدبّر و صاحب اختيارى نيست. پس در نتيجه، جز او هم، معبودى نيست، ديگر به کجا منحرف مى شويد؟! (۳)
(اى محمّد!) اگر تو را تکذيب مى کنند، امرى نوظهور نيست، چون پيامبران قبل از تو را هم تکذيب کردند و امور همه به سوى خدا بازگشت مى کند (۴).
اى مردم! بدانيد که وعدۀ مذکور خدا حق است. پس (هوشيار باشيد که) زندگى دنيا مغرورتان نکند و ابليس نيرنگباز، با به رُخ کشيدن و استناد به رحمت و مغفرت خدا، فريبتان ندهد (۵).
همانا شيطان دشمن شماست، پس شما هم او را دشمن خود بگيريد، چون تنها کارِ او، اين است که حزب خود را دعوت کند به اين که همه اهل آتش شوند (۶).
کسانى که کافر شدند، عذابى سخت و کسانى که ايمان آورده و عمل هاى صالح کردند، مغفرت و اجرى بس بزرگ دارند (۷).
پس با اين حال، آيا کسى که عمل زشتش در نظرش زيبا جلوه داده شده و آن را کار نيکى مى بيند، با کسى که خوب را خوب و بد را بد مى بيند، يکسان است؟ هرگز، ولى اين خدا است که هر کس را بخواهد، گمراه و هر کس را بخواهد، هدايت مى کند. پس تو اى محمّد! جان خود را در حسرت و اندوه آنان (که چرا گمراه اند)، هلاک مکن، که خدا به آنچه مى کنند، دانا است (۸).
رده:تفسیر المیزان