تفسیر المیزان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۸۴ تزيين آسمان دنيا، به زيور ستارگان و حفظ آن، از شياطين «إِنَّا زَيَّنَّا السّمَاءَ الدُّنْيَا بِزِينَةٍ الْکَوَاکِبِ»: مراد از «زينت»، هر چيزى است که به وسيلۀ آن، چيز ديگرى را آرايش دهند و زيبا سازند. و کلمه «کواکب»، عطف بيان و يا بَدَل از زينت است. و در کلام خداى سبحان، مسالۀ زينت دادن آسمان دنيا، به وسيله ستارگان مکرر آمده. از آن جمله فرموده: «وَ زَيّنَا السّمَاءَ الدّنيَا بِمَصَابِيحَ». و نيز فرموده: «وَ لَقَد زَيّنَا السّمَاءَ الدّنيَا بِمَصَابِيحَ». و نيز فرموده: «أوَلَم يَنظُرُوا إلَى السّمَاءِ فَوقَهُم کَيفَ بَنَينَاهَا وَ زَيّنَّاهَا». و اين آيات خالى از اين ظهور نيستند که: آسمان دنيا، يکى از آسمان هاى هفتگانه اى است، که قرآن کريم نام برده و مراد از آن، همان فضايى است که ستارگان بالاى زمين در آن فضا قرار دارند. هرچند که بعضى از مفسران، اين آيات را طورى توجيه و معنا کرده اند که با فرضيه هاى هيأت قديم موافق در آيد. و بعضى ديگر، آن را طورى توجيه کرده اند که با فرضيه هاى هيأت جديد منطبق شود. «وَ حِفْظاً مِّن کُلِّ شَيْطانٍ مَّارِدٍ»: مراد از «شيطان»، افراد شرير از جنّ است. و مراد از «مَارِد»، فرد خبيثى است که عارى از خير باشد. و کلمه «حِفظاً»، مفعول مطلق براى فعلى است که حذف شده و تقدير آن «حَفِظنَاهَا حِفظاً» است. «لا يَسّمَّعُونَ إِلى الْمَلا الاَعْلى وَ يُقْذَفُونَ مِن کُلِّ جَانِبٍ»: کلمه «يَسّمَّعُون»، در اصل «يَتَسَمّعُون» بوده و «تسمع»، به معناى گوش دادن است. و اين که فرمود: شيطان هاى خبيث نمى توانند به آنچه در ملأ اعلى مى گذرد؛ گوش دهند، کنايه است از اين که آن ها از نزديکى بدان جا ممنوع هستند. و به همين عنايت است که عبارت مذکور، صفت همه شيطان ها شده، و اگر اين معناى کنايه اى مراد نباشد و معناى تحت اللفظى منظور باشد و بخواهد بفرمايد: شيطان ها به آنچه در ملأ اعلى مى گذرد، گوش نمى دهند، ديگر معنا ندارد دنبالش بفرمايد: و از هر طرف تيرباران مى شوند. پس به خاطر همين جمله، بايد بگوييم: عبارت قبلى کنايه است، و صريح آن مراد نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۸۵ کلمه «مَلَأ» به معناى «اشراف» از هر قوم است. آن هايى که چشم ها را پُر مى کنند، و «مَلَأ أعلى»، همان ملائکۀ مکرّمى هستند که شيطان ها مى خواهند به گفتگوى ايشان گوش دهند، و آن ها سکنۀ آسمان هاى بالا را تشکيل مى دهند، به دليل اين آيه که مى فرمايد: «لَنَزّلنَا عَلَيهِم مِنَ السّمَاء مَلَکاً رَسُولاً». و مقصود شيطان ها از گوش دادن به ملأ أعلى، اين است که: بر اخبار غيبى که از عالَم ارضى پوشيده است، اطلاع پيدا کنند. مانند حوادثى که بعدها در زمين رُخ مى دهد و اسرار پنهانى که آيه «وَ مَا تَنَزّلَت بِهِ الشّيَاطِينُ * وَ مَا يَنبَغِى لَهُم وَ مَا يَستَطِيعُون * إنّهُم عَنِ السّمعِ لَمَعزُولُون»، بدان اشاره دارد. و همچنين آيه «وَ أنّا لَمَسنَا السّمَاءَ فَوَجَدنَاهَا مُلِئَت حَرَساً شَدِيداً وَ شُهُباً * وَ أنّا کُنّا نَقعُدُ مِنهَا مَقَاعِدَ لِلسّمعِ فَمَن يَستَمِعِ الآن يَجِد لَهُ شِهَاباً رَصَداً». و کلمه «قذف» در جملۀ «وَ يُقذَفُونَ مِن کُلّ جَانِب»، به معناى تيراندازى است. و کلمۀ «جَانِب»، به معناى جهت و ناحيه است. «دُحُوراً وَ لهَُمْ عَذَابٌ وَاصِبٌ»: کلمۀ «دُحُور»، به معناى طرد و راندن، و هم به معناى دفع است. و اين کلمه، مصدر است به معناى مفعول، که چون حال واقع شده، منصوب شده است. و اين کلمه، مصدر به معنى مفعول است. يعنى اين شيطان ها مدحور و رانده شده درگاه خدايند. ممکن هم هست مفعولٌ له و يا مفعول مطلق باشد. و کلمۀ «وَاصِب»، به معناى واجب و لازم است. «إِلّا مَنْ خَطِف الخَْطفَةَ فَأَتْبَعَهُ شِهَابٌ ثَاقِبٌ»: کلمه «خَطفَة»، به معناى قاپيدن و چيزى را دزدکى ربودن است. و کلمۀ «شهاب»، به معناى ستارگانى است که در فضا به سرعت حرکت مى کنند و نابود مى شوند. و کلمۀ «ثاقب»، از «ثقوب» است، که به معناى فرو رفتن و نفوذ چيزى در چيز ديگر است. و «شهاب» را از اين بابت «ثاقب» ناميده اند، که از هدف خطا نمى رود و همواره به هدف مى خورد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۸۶ و مراد از «خطفه»، اين است که: شيطانى، دزدکى خود را به صدارس ملائکه برساند، تا حرف هاى آنان را گوش دهد. و در جاى ديگر، از اين عمل به «استراق سمع» تعبير کرده، و فرموده: «إلّا مَنِ استَرَقَ السّمعَ فَأتبَعَهُ شِهَابٌ مُبِين». و اين استثناء، استثناى از ضمير فاعل در جملۀ «لا يَسمَعُون» است. و بعضى از مفسران گفته اند: جايز است آن را استثنايى منقطع، و نامربوط به ماقبل بگيريم. و معناى آيات پنجگانه مورد بحث، اين است که: ما آسمان دنيا، يعنى نزديک ترين آسمان ها به شما - و يا پايين ترين آسمان ها - را با زينتى بياراستيم، و آن، همان ستارگان بود که در آسمان قرار داديم، و آن آسمان را از هر شيطانى خبيث و عارى از خير حفظ کرديم. و حتى از اين که سخنان ساکنان آسمان را بشنوند، منعشان نموديم، تا از اخبار غيبى که ساکنان ملأ اعلى بين خود گفتگو مى کنند، اطلاع نيابند. و به همين منظور، از هر طرف تيرباران مى شوند، در حالى که مطرود و رانده هستند و عذابى واجب دارند، که هرگز از ايشان جداشدنى نيست. پس کسى از جنّ نمى تواند به اخبار غيبى، که در آسمان دنيا بين ملائکه رد و بَدَل مى شود، اطلاع يابد، مگر آن که از راه اختلاس و قاچاق، چيزى از آن اخبار را به دست بياورد، که در اين صورت، مورد تعقيب «شِهَاب ثَاقِب» واقع مى شود. تير شهابى که هرگز از هدف خطا نمى رود. گفتارى در معناى شهاب مفسران، براى اين که مسأله «استراق سمع» شيطان ها در آسمان را تصوير کنند، و نيز تصوير کنند که چگونه در اين هنگام به سوى شيطان ها، با شهاب ها تيراندازى مى شود، بر اساس ظواهر آيات و روايات که به ذهن مى رسد، توجيهاتى ذکر کرده اند، که همه بر اين اساس استوار است که آسمان، عبارت است از: افلاکى که محيط به زمين هستند، و جماعت هايى از ملائکه در آن افلاک منزل دارند، و آن افلاک، در و ديوارى دارند که هيچ چيز نمى تواند وارد آن شود، مگر چيزهايى که از خود آسمان باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۸۷ و اين که در آسمان اول، جماعتى از فرشتگان هستند، که شهاب ها به دست گرفته و در کمين شيطان ها نشسته اند، که هر وقت نزديک بيايند تا اخبار غيبى آسمان را استراق سمع کنند، با آن شهاب ها، به سوى آن ها تيراندازى کنند و دورشان سازند. و اين معانى، همه از ظاهر آيات و اخبار، ابتداءً به ذهن مى رسد. وليکن امروز بطلان اين حرف ها، به خوبى روشن شده و عيان گشته. و در نتيجه، بطلان همۀ آن وجوهى هم که در تفسير «شُهُب» ذکر کرده اند، - که وجوه بسيار زيادى هم هستند - و در تفاسير مفصل و طولانى، از قبيل «تفسير کبير» فخر رازى، و «روح المعانى» آلوسى و غير آن دو نقل شده، باطل مى شود. ناگزير بايد توجيه ديگرى کرد که مخالف با علوم امروزى و مشاهداتى که بشر از وضع آسمان ها دارد، نبوده باشد. و آن توجيه به احتمال ما - و خدا داناتر است - اين است که: اين بياناتى که در کلام خداى تعالى ديده مى شود، از باب مثال هايى است که به منظور تصوير حقايق خارج از حس زده شده، تا آنچه خارج از حس است، به صورت محسوسات در افهام بگنجد. همچنان که خود خداى تعالى، در کلام مجيدش فرموده: «وَ تِلکَ الأمثَالُ نَضرِبُهَا لِلنّاسِ وَ مَا يَعقِلُهَا إلّا العَالِمُون». و اين گونه مَثَل ها، در کلام خداى تعالى بسيار است. از قبيل: عرش، کرسى، لوح و کتاب، که هم در گذشته به آن ها اشاره شد، و هم در آينده، به بعضى از آن ها اشاره خواهد رفت. بنابراين اساس، مراد از آسمانى که ملائکه در آن منزل دارند، عالَمى ملکوتى خواهد بود، که افقى عالى تر از افق عالَم مُلک و محسوس دارد، همان طور که آسمان محسوس ما، با اجرامى که در آن هست، عالى تر و بلندتر از زمين ماست. و مراد از نزديک شدن شيطان ها به آسمان و استراق سمع، و به دنبالش هدف شهاب ها قرار گرفتن، اين است که: شيطان ها مى خواهند به عالَم فرشتگان نزديک شوند، و از اسرار خلقت و حوادث آينده سر درآورند. و ملائکه هم، ايشان را با نورى از ملکوت، که شيطان ها تاب تحمّل آن را ندارند، دور مى سازند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۸۸ و يا مراد اين است که: شيطان ها، خود را به حق نزديک مى کنند، تا آن را با تلبيس ها و نيرنگ هاى خود، به صورت باطل جلوه دهند، و يا باطل را با تلبيس و نيرنگ، به صورت حق درآورند، و ملائکه رشته هاى ايشان را پنبه مى کنند، و حق صريح را هويدا مى سازند، تا همه به تلبيس آن ها پى برده، حق را حق ببينند، و باطل را باطل. و اين که خداى سبحان، داستان استراق سمع شياطين و هدف شهاب قرار گرفتنشان را دنبال سوگند به ملائکه وحى و حافظان آن از مداخله شيطان ها ذکر کرده، تا اندازه اى گفتار ما را تأييد مى کند - و خدا داناتر است. «فَاستَفْتهِمْ أَهُمْ أَشدُّ خَلْقاً أَم مَنْ خَلَقْنَا إِنَّا خَلَقْنَاهُم مِن طِينٍ لازِبِ»: کلمه «لازب»، به معناى دو چيز به هم چسبيده است، به طورى که هر يک ملازم ديگرى شده باشد. و در مجمع البيان گفته: «لازب» و «لازم»، به يک معنى است. و مراد از جمله «مَن خَلَقنَا»، يا ملائکه اى است که در آيات قبلى به آنان اشاره کرد، که حافظ وحى و تيراندازان شهاب هايند. و يا مخلوقات عظيم ديگرى، غير از انسان است. از قبيل آسمان ها، زمين و ملائکه. و اگر درباره آن ها با ضمير «هُم»، که مخصوص عقلاء است، تعبير کرد و فرمود: «آيا خلقت ايشان بزرگتر است، يا کسى که ما خلق کرده ايم»، و نفرمود: «چيزى که ما خلق کرده ايم»، بدان جهت است که در بين نامبردگان، ملائکه هم منظور بودند و ملائکه، داراى عقل اند، جانب آنان را غلبه داده و از همه آسمان ها و زمين و ملائکه، تعبير کرده به: «کسى که ما خلقش کرده ايم». و معناى آيه، اين است که: وقتى خداى سبحان، ربّ آسمان ها و زمين و موجودات بين آن دو و ملائکه بود، تو اى رسول گراميم، از ايشان نظرخواهى کن و بپرس: آيا خلقت ايشان مهمتر و بزرگ تر است، يا خلقت غير ايشان از موجودات ديگرى، که ما خلق کرده ايم. آن وقت متوجه خواهند شد که خلقت آنان، ضعيف تر و ناچيزتر از خلقت موجودات ديگر است. براى اين که خلقت ايشان، از يک گِل چسبنده بود و معلوم است که اين گِل چسبنده ناچيز، نمى تواند ما را عاجز سازد. بحث روایتی: (چند روايت در ذيل برخى آيات گذشته) در تفسير قمى، در ذيل جمله «وَ الصّافّاتِ صَفّا» آمده که منظور ملائکه و انبيايند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۸۹ و در همان کتاب، از پدرش و از يعقوب بن يزيد، از ابن ابى عمير، از بعضى از راويان شيعه، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود اميرالمؤمنين «عليه السلام» فرموده: اين ستارگان که در آسمان است، شهرهايى است مانند شهرهايى که در زمين است... باز در همان کتاب، در روايت ابى الجارود، از امام ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که فرموده: «عذاب واصب»، يعنى عذاب دائم و دردناک، که دردش تا دل ها مى رسد. و باز در همان کتاب، از رسول اللّه «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نقل کرده که در داستان معراج فرمود: پس جبرئيل بالا رفت و من نيز با او بالا رفتم، تا رسيدم به آسمان دنيا. بر روى آن آسمان، فرشته اى ديدم که او را اسماعيل مى گفتند، و او، همان صاحب خطفه است، که خداى عزّوجلّ، درباره اش فرموده: «إلّا مَن خَطِفَ الخَطفَةَ فَأتبَعَهُ شِهَابٌ ثَاقِب». و زير فرمان آن، هفتاد هزار فرشته اند که زير فرمان هر فرشته، هفتاد هزار فرشته ديگرند... مؤلف: اين گونه روايات در اين باب، بسيار زياد است که: ما بعضى از آن ها را در تفسير آيه «إلّا مَنِ استَرَقَ السّمعَ فَأتبَعَهُ شِهَابٌ مُبِين» نقل کرديم، و بعضى ديگر از آن ها را، إن شاء اللّه تعالى، در تفسير دو سوره «مُلک» و «جنّ»، ايراد خواهيم کرد. در نهج البلاغه است که: خداى تعالى، از تمامى روى زمين، چه زمين سخت و چه سهلش، چه زمين صالح و چه شوره زارش، خاکى برگرفت و آن را با آب درآميخت، تا وقتى که خالص گشت، و آنگاه آن را با شبنمى تر کرد، تا چسبنده شد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۹۰ آيات ۱۲ - ۷۰ سوره صافات بَلْ عَجِبْت وَ يَسخَرُونَ(۱۲) وَ إِذَا ذُکِّرُوا لا يَذْکُرُونَ(۱۳) وَ إِذَا رَأَوْا ءَايَةً يَستَسخِرُونَ(۱۴) وَ قَالُوا إِنْ هَذَا إِلّا سِحْرٌ مُّبِينٌ(۱۵) أَءِذَا مِتْنَا وَ کُنَّا تُرَاباً وَ عِظاماً أَ ءِنَّا لَمَبْعُوثُونَ(۱۶) أَوَ ءَابَاؤُنَا الاَوَّلُونَ(۱۷) قُلْ نَعَمْ وَ أَنتُمْ دَاخِرُونَ(۱۸) فَإِنَّمَا هِىَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ فَإِذَا هُمْ يَنظرُونَ(۱۹) وَ قَالُوا يَا وَيْلَنَا هَذَا يَوْمُ الدِّينِ(۲۰) هَذَا يَوْمُ الْفَصلِ الَّذِى کُنتُم بِهِ تُکَذِّبُونَ(۲۱) احْشُرُوا الَّذِينَ ظلَمُوا وَ أَزْوَاجَهُمْ وَ مَا کانُوا يَعْبُدُونَ(۲۲) مِن دُونِ اللَّهِ فَاهْدُوهُمْ إِلى صِرَاطِ الجَْحِيمِ(۲۳) وَ قِفُوهُمْ إِنّهُم مَّسئُولُونَ(۲۴) مَا لَکُمْ لا تَنَاصرُونَ(۲۵) بَلْ هُمُ الْيَوْمَ مُستَسلِمُونَ(۲۶) وَ أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ(۲۷) قَالُوا إِنَّکُمْ کُنتُمْ تَأْتُونَنَا عَنِ الْيَمِينِ(۲۸) قَالُوا بَل لَّمْ تَکُونُوا مُؤْمِنِينَ(۲۹) وَ مَا کانَ لَنَا عَلَيْکُم مِّن سُلْطانِ بَلْ کُنتُمْ قَوْماً طاغِينَ(۳۰) فَحَقَّ عَلَيْنَا قَوْلُ رَبِّنَا إِنَّا لَذَائقُونَ(۳۱) فَأَغْوَيْنَاکُمْ إِنَّا کُنَّا غَاوِينَ(۳۲) فَإِنّهُمْ يَوْمَئذٍ فى الْعَذَابِ مُشترِکُونَ(۳۳) إِنَّا کَذَلِک نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ(۳۴) إِنّهُمْ کانُوا إِذَا قِيلَ لهَُمْ لا إِلَهَ إِلّا اللَّهُ يَستَکْبرُونَ(۳۵) وَ يَقُولُونَ أَ ئنَّا لَتَارِکُوا ءَالِهَتِنَا لِشاعِرٍ مجْنُونِ(۳۶) بَلْ جَاءَ بِالحَْقِّ وَ صدَّقَ الْمُرْسلِينَ(۳۷) إِنَّکمْ لَذَائقُوا الْعَذَابِ الاَلِيمِ(۳۸) وَ مَا تُجْزَوْنَ إِلّا مَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ(۳۹) إِلّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ(۴۰) أُولَئک لهَُمْ رِزْقٌ مَّعْلُومٌ(۴۱) فَوَاکِهُ وَ هُم مُّکْرَمُونَ(۴۲) فى جَنَّاتِ النَّعِيمِ(۴۳) عَلى سُرُرٍ مُّتَقَابِلِينَ(۴۴) يُطافُ عَلَيهِم بِکَأْسٍ مِّن مَّعِينِ(۴۵) بَيْضاءَ لَذَّةٍ لِّلشّارِبِينَ(۴۶) لا فِيهَا غَوْلٌ وَ لا هُمْ عَنهَا يُنزَفُونَ(۴۷) وَ عِندَهُمْ قَاصِرَاتُ الطّرْفِ عِينٌ(۴۸) کَأَنهُنَّ بَيْضٌ مَّکْنُونٌ(۴۹) فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ(۵۰) قَالَ قَائلٌ مِّنهُمْ إِنّى کانَ لِى قَرِينٌ(۵۱) يَقُولُ أَ ءِنَّک لَمِنَ الْمُصدِّقِينَ(۵۲) أَ ءِذَا مِتْنَا وَ کُنَّا تُرَاباً وَ عِظاماً أَ ءِنَّا لَمَدِينُونَ(۵۳) قَالَ هَلْ أَنتُم مُّطلِعُونَ(۵۴) فَاطّلَعَ فَرَءَاهُ فى سوَاءِ الجَْحِيمِ(۵۵) قَالَ تَاللَّهِ إِن کِدتَ لَتُرْدِينِ(۵۶) وَ لَوْلا نِعْمَةُ رَبّى لَکُنتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ(۵۷) أَ فَمَا نحْنُ بِمَيِّتِينَ(۵۸) إِلّا مَوْتَتَنَا الاُولى وَ مَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ(۵۹) إِنَّ هَذَا لهَُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ(۶۰) لِمِثْلِ هَذَا فَلْيَعْمَلِ الْعَامِلُونَ(۶۱) أَ ذَلِک خَيرٌ نُّزُلاً أَمْ شجَرَةُ الزَّقُّومِ(۶۲) إِنَّا جَعَلْنَاهَا فِتْنَةً لِّلظالِمِينَ(۶۳) إِنَّهَا شجَرَةٌ تَخْرُجُ فى أَصلِ الجَْحِيمِ(۶۴) طلْعُهَا کَأَنَّهُ رُءُوسُ الشّيَاطِينِ(۶۵) فَإِنّهُمْ لاَکلُونَ مِنهَا فَمَالِئُونَ مِنهَا الْبُطُونَ(۶۶) ثمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيهَا لَشوْباً مِّنْ حَمِيمٍ(۶۷) ثمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لإلَى الجَْحِيمِ(۶۸) إِنّهُمْ أَلْفَوْا ءَابَاءَهُمْ ضَالِّينَ(۶۹) فَهُمْ عَلى ءَاثَرِهِمْ يُهْرَعُونَ(۷۰) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۹۱ «ترجمه آیات» (نه تنها ايمان نمى آورند) بلکه وقتى تو از گمراهى آنان تعجب مى کنى، تو را مسخره مى کنند (۱۲). و چون تذکر داده مى شوند، پند نمى پذيرند (۱۳). و چون آيتى مى بينند، مسخره مى کنند (۱۴). و مى گويند: اين نيست، مگر سحرى آشکار (۱۵). آيا وقتى مُرديم و خاک و استخوان شديم، دوباره زنده مى شويم؟ (۱۶) (ما) و حتى پدران گذشته ما؟ (۱۷) بگو: بله، زنده مى شويد، در حالى که خوار و ذليل باشيد (۱۸). و اين زنده شدن انسان ها با يک نهيب صورت مى گيرد، که ناگهان همگى نگران بر مى خيزند (۱۹). و مى گويند: اى واى بر ما، اين همان روز جزاست (۲۰). اين روز جدايى حق از باطل است که تا در دنيا بوديد، تکذيبش مى کرديد (۲۱). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۹۲ (هان اى فرشتگان)، همه آن ها که ظلم کردند و اتباع و اشباه آن ها را و آنچه را که مى پرستيدند، يکجا جمع کنيد (۲۲). آرى، آنچه که به جاى خدا عبادت مى کردند، پس آنگاه به سوى دوزخ ببريد (۲۳). آن جا، نگهشان بداريد که بايد بازخواست شوند (۲۴). در آن جا از ايشان مى پرسند: چرا مانند دنيا از يکديگر حمايت نمى کنيد؟ (۲۵) (جوابى ندارند) بلکه ايشان امروز تسليم اند (۲۶). بعضى به بعضى رو مى کنند و از يکديگر پرسش مى کنند (۲۷). پيروان به سردمداران گويند: شما بوديد که به عنوان بشارت و ميمنت مى آمديد و ما را به دين خود مى خوانديد (۲۸). در پاسخشان گويند: خود شما بنا نداشتيد ايمان بياوريد (۲۹). و ما بر شما دست تسلط نداشتيم (و اجبارتان نمى کرديم)، بلکه خودتان مردمى طغيان گر بوديد (۳۰). و در نتيجه، حکم خدا و قضاى او درباره ما حتمى گشت، و ما عذاب را خواهيم چشيد (۳۱). آرى، ما شما را گمراه کرديم، چون خودمان گمراه بوديم (۳۲). در نتيجه، همه آنان در عذاب شريک اند (۳۳). ما با مجرمان، اينچنين رفتار مى کنيم (۳۴). چون ايشان اين طور بودند که وقتى لا اله الا اللّه برايشان گفته مى شد، کبر مى ورزيدند (۳۵). و مى گفتند: آيا به خاطر مردى ديوانه، خدايان خود را رها کنيم (۳۶). با اين که او حق آورده و رسولان قبلى را تصديق مى کند (۳۷). محققا شما عذاب دردناک را خواهيد چشيد (۳۸). و اين جزايتان نيست، مگر به خاطر همان اعمالى که مى کرديد (۳۹). مگر بندگان مخلص خدا (۴۰). که ايشان رزقى معلوم دارند (۴۱). ميوه هايى، و ايشان گرامى هستند (۴۲). در بهشت هاى پر نعمت (۴۳). بر تخت هايى رو به روى هم (۴۴). قدح ها از آب بهشتى، از هر سو برايشان حاضر مى شود (۴۵). آبى زلال و لذت بخش براى نوشندگان (۴۶). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۹۳ نه در آن ضرر و فسادى است، و نه از آن مست مى شوند (۴۷). و پيش ايشان، حوريان درشت چشم پرکرشمه و نازند (۴۸). گويى از سفيدى، سفيده تخم مرغ اند، قبل از آن که دست خورده شود (۴۹). پس بعضى به بعضى ديگر روى آورده، از يکديگر پرسش مى کنند (۵۰). يکى از آن ميان مى پرسد: من رفيقى داشتم (۵۱). که بارها از من خرده مى گرفت، که تو هم از معتقدين به معادى (۵۲). آيا بعد از آن که مُرديم و خاک و استخوان شديم، دوباره براى پاداش زنده مى شويم ؟ (۵۳) شما هيچ از او خبر داريد؟ (۵۴) در همين بين، به دوزخ مى نگرد و رفيق خود را در وسط جهنم مى بيند (۵۵). به او مى گويد: به خدا قسم، نزديک بود مرا به ضلالت بيفکنى (۵۶). و اگر نعمت پروردگارم نبود، حتما من نيز از حاضر شدگان در دوزخ مى بودم (۵۷). دوستان بهشتى از شدت خرسندى و شادى به يکديگر مى گويند: آيا راستى اين ماييم که ديگر نمى ميريم؟(۵۸) و به جز همان مرگ اولمان، ديگر مرگى نداشته و عذاب هم نمى شويم؟ (۵۹) محققا و به راستى که اين چه رستگارى عظيمى است، که خدا به ما روزى کرد (۶۰). و شايسته است که اهل عمل، براى چنين زندگى تلاش کنند (۶۱). آيا براى پذيرايى، اين رزق کريم بهتر است و يا درخت زقّوم (۶۲). ما آن را، فتنۀ ستمگران کرديم (۶۳). درختى است که از قعر جهنم سر در مى آورد (۶۴). ميوه اش، گويى سرِ شيطان ها است (۶۵). چون ايشان از آن خواهند خورد و شکم ها را از آن، پُر خواهند کرد (۶۶). و سپس از روى آن خوراک، آبى بى نهايت سوزنده مى نوشند (۶۷). و سپس بازگشت نهايى آنان به سوى جهنم خواهد بود (۶۸). همين ها بودند که در دنيا، پدران خود را گمراه يافتند (۶۹). و با اين حال، به دنبال آثار پدران خود بشتافتند (۷۰). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۹۴ «بیان آیات» در اين آيات، استهزايى که کفار به آيات خدا مى کردند و پاره اى از سخنان ايشان که بر اساس کفر و انکار معاد مى گفته اند، و ردّى که از سخنان ايشان شده، حکايت شده است. و در ردّ آنان، به تقرير مسأله بعث پرداخته و بيان کرده که کفار در آن روز، چه شدتى و چه عذاب هاى گوناگونى دارند، و خداوند چگونه بندگان مخلص خود را، با نعمت ها و کرامت هاى خود گرامى مى دارد. و نيز چگونگى بحث و جدال دوزخيان با يکديگر را نقل مى کند، که در روز قيامت، چه سخنانى بين آنان ردّ و بَدَل مى شود. و سخنانى را هم که بين اهل بهشت با خودشان و يا با بعضى از اهل آتش، ردّ و بَدَل مى شود، ذکر کرده. حکایت انکار و استهزاء معاد، توسط مشرکان «بَلْ عَجِبْتَ وَ يَسخَرُونَ * وَ إِذَا ذُکِّرُوا لا يَذْکُرُونَ»: يعنى اى محمّد! بلکه تو از تکذيب ايشان تعجب مى کنى که چگونه تکذيبت مى کنند، با اين که تو ايشان را به سوى کلمه حق مى خوانى، و تازه وقتى تعجب مى کنى تو را در اين تعجب مسخره مى کنند، و يا تو را در همين دعوت به سوى حق مسخره مى کنند. و چون به وسيله آيات داله بر توحيد و دين حق، تذکر داده مى شوند، باز متذکر نگشته و بيدار نمى شوند. «وَ إِذَا رَأَوْا ءَايَةً يَستَسخِرُونَ»: در مجمع البيان مى گويد: «کلمۀ «سخر» و «استسخر»، هر دو به يک معنا است». و در نتيجه گفتار وى، معناى آيه چنين مى شود: و چون اين مشرکان، آيتى معجزه آسا از آيات معجره خدا را مى بينند، مثلا قرآن و يا شقّ القمر را مشاهده مى کنند، آن را استهزاء مى کنند. «وَ قَالُوا إِنْ هَذَا إِلّا سِحْرٌ مُّبِينٌ»: در اين که مشرکان در اشاره به آيت، کلمۀ «هذا» را به کار برده اند، إشعارى است از ايشان به اين که ما اصلا از اين چيز که تو آن را آيت مى خوانى، هيچ چيز نمى فهميم، مگر همين قدر که آن چيزى است از چيزها بدون مزيت. و اين تعبير، بدترين توهينى است که به عمل شخصى بکنند. «أَ ءِذَا مِتْنَا وَ کُنَّا تُرَاباً وَ عِظاماً أَ ءِنَّا لَمَبْعُوثُونَ * أَوَ ءَابَاؤُنَا الاَوَّلُونَ»: اين آيه، حکايت انکار مشرکان نسبت به مسأله معاد است. کلامى است که به غير از استبعاد، هيچ پايه و دليلى ندارد. در نظر وهم، اين معنا بعيد مى آيد که انسان بميرد و بدنش متلاشى گشته، به صورت خاک و استخوان درآيد، آنگاه دوباره به صورت اولش برگردد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۹۵ دليل بر اين که غير از استبعاد، پايه اى ديگر ندارد، اين است که استفهام انکارى را نسبت به نياکان خود دوباره تکرار کرده اند. چون استبعاد وهم آدمى از زنده شدن نياکان و اجداد، که آثارشان به کلّى محو شده و به جز داستان ها از ايشان چيزى باقى نمانده، بيشتر و شديدتر از استبعادى است که از زنده شدن خودش دارد. و اگر منظورشان از اين گفتار، تمسک به دليل عقلى، يعنى محال بودن اعادۀ معدوم بود، اين دليل در اعادۀ خودشان و اجدادشان يکسان بود، و ديگر احتياج نبود که استفهام انکارى را درباره اعادۀ اجداد و نياکان خود تکرار کنند. «قُلْ نَعَمْ وَ أَنتُمْ دَاخِرُونَ * فَإِنَّمَا هِىَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ فَإِذَا هُمْ يَنظُرُونَ»: در اين آيه، خداى تعالى، پيامبر عزيز خود را دستور مى دهد که در پاسخ شان بگويد: بله، همه شان زنده خواهند شد. «وَ أنتُم دَاخِرُون» - يعنى زنده مى شويد، در حالى که خوار و بى مقدار و ذليل باشيد. و اين در حقيقت، احتجاج و استدلال به عموميت قدرت خدا و نفوذ اراده بى درنگ او است. آرى، «إنّمَا أمرُهُ إذَا أرَادَ شَيئاً أن يَقُولَ لَهُ کُن فَيَکُون: دستور او وقتى اراده چيزى کند، همين است که بگويد باش، و پس او موجود مى شود». و به همين جهت، به دنبال آن فرمود: «فَإنَّمَا هِىَ زَجرَةٌ وَاحِدَةٌ فَإذَا هُم يَنظُرُونَ: مسأله بعث، يک زجره و نهيب بيش نيست که وقتى صادر شد، مردم ناگهان زنده شده و مبهوت نظر مى کنند». همچنان که در جاى ديگر فرموده: «وَ لِلّهِ غَيبُ السّماوَاتِ وَ الأرضِ وَ مَا أمرُ السّاعَةِ إلّا کَلَمحِ البَصَرِ أو هُوَ أقرَبُ إنّ اللّهَ عَلَى کُلّ شَئٍ قَدِيرٌ». و اين که بر سرِ جمله «فَإنّمَا هِىَ زَجرَةٌ وَاحِدَة»، حرف «فاء» آورده، به اين منظور بوده که تعليل را افاده کند و در نتيجه، جملۀ مذکور تعليل مى باشد براى جملۀ «وَ أنتُم دَاخِرُون». و تعبير به کلمۀ «زَجرَة» نيز، إشعار به خوارى و ذلت آنان دارد. «وَ قَالُوا يَا وَيْلَنَا هَذَا يَوْمُ الدِّينِ * هَذَا يَوْمُ الْفَصلِ الَّذِى کُنتُم بِهِ تُکَذِّبُونَ»: اين آيه شريفه، عطف است بر جمله «يَنظُرُون»، که إشعار به مبهوت بودن آنان داشت و مى فهمانيد که مشرکان بعد از زنده شدن، مبهوت و دهشت زده هستند، و همه در فکر آنند که آيا عالَم قيامت را به خواب مى بينند، يا به بيدارى؟ آن وقت متوجه مى شوند که نه، خواب نيستند و اين همان روز بعث و روز جزا است. و چون به خاطر کفر و تکذيبشان، از جزا حذر و دلواپسى دارند، مى گويند: «هَذَا يَومُ الدّين: اين، روز جزاست»، و نمى گويند: «هَذَا يَومُ البَعث: اين، روز قيامت است». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۹۶ و اگر در اول آيه تعبير به ماضى آورد و فرمود: «قَالُوا: گفتند: اى واى بر ما»، با اين که هنوز نگفته اند، بلکه در قيامت خواهند گفت، به خاطر اين است که مسأله معاد، محقق الوقوع است. بعضى از مفسران گفته اند: «جملۀ «هَذَا يَومُ الفَصل الّذِى کُنتُم بِهِ تُکَذّبُون»، کلامى است که کفار به يکديگر مى گويند. بعضى ديگر گفته اند: «کلام ملائکه و يا خود خداى تعالى است، که به ايشان خطاب مى کند». آيه بعدى، مؤيد احتمال دوم است. چون آن آيه به طور مسلّم، کلام خداست که مى فرمايد: «محشور کنيد ستمکاران و قرين هاى آنان را و آنچه را که به جاى خدا، عبادت مى کردند». و کلمۀ «فصل»، به معناى تميز بين دو چيز است. و اگر روز قيامت را «روز فصل» خوانده، بدين ملاحظه است که آن روز، روز جدا شدن حق از باطل است. روزى که به حکم خدا و قضاى او، بين حق و باطل، و يا بين مجرم و متقى، جدايى مى افتد، و هر يک از ديگرى متمايز مى شود. همچنان که در جاى ديگر فرمود: «وَ امتَازُوا اليَومَ أيّهَا المُجرِمُون». «احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَ أَزْوَاجَهُمْ وَ مَا کانُوا يَعْبُدُونَ * مِن دُونِ اللَّهِ فَاهْدُوهُمْ إِلى صِرَاطِ الجَْحِيمِ»: اين کلامى است از خداى تعالى به ملائکه، و معنايش اين است که: ما به ملائکه گفتيم ايشان را محشور کنيد. بعضى از مفسران گفته اند: اين آيه، کلامى است از ملائکه که به يکديگر مى گويند. و کلمۀ «حشر» - به طورى که راغب گفته - به معناى اين است که جماعتى از مقرّشان، به زور اخراج شوند، تا به سوى جنگ و امثال آن روانه گردند. رده:تفسیر المیزان