المیزان جلد۱۷ بخش۱۹
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۳۷
آيات ۱۱۴ - ۱۳۲سوره صافات
وَ لَقَدْ مَنَنَّا عَلى مُوسى وَ هَارُونَ(۱۱۴)
وَ نجَّيْنَاهُمَا وَ قَوْمَهُمَا مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِيمِ(۱۱۵)
وَ نَصرْنَاهُمْ فَکَانُوا هُمُ الْغَالِبِينَ(۱۱۶)
وَ ءَاتَيْنَاهُمَا الْکِتَابَ الْمُستَبِينَ(۱۱۷)
وَ هَدَيْنَاهُمَا الصّرَاط الْمُستَقِيمَ(۱۱۸)
وَ تَرَکْنَا عَلَيْهِمَا فى الاَخِرِينَ(۱۱۹)
سلَامٌ عَلى مُوسى وَ هَارُونَ(۱۲۰)
إِنَّا کذَلِک نَجْزِى الْمُحْسِنِينَ(۱۲۱)
إِنّهُمَا مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ(۱۲۲)
وَ إِنَّ إِلْيَاس لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ(۱۲۳)
إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَلا تَتَّقُونَ(۱۲۴)
أَ تَدْعُونَ بَعْلاً وَ تَذَرُونَ أَحْسنَ الخَْالِقِينَ(۱۲۵)
اللَّهَ رَبَّکُمْ وَ رَبّ ءَابَائکُمُ الاَوَّلِينَ(۱۲۶)
فَکَذَّبُوهُ فَإِنّهُمْ لَمُحْضرُونَ(۱۲۷)
إِلّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ(۱۲۸)
وَ تَرَکْنَا عَلَيْهِ فى الاَخِرِينَ(۱۲۹)
سلَامٌ عَلى إِلْيَاسِينَ(۱۳۰)
إِنَّا کَذَلِک نَجْزِى الْمُحْسِنِينَ(۱۳۱)
إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ(۱۳۲)
«ترجمه آیات»
و همانا ما، بر موسى و هارون منت نهاديم (۱۱۴).
و آن دو و قوم آن دو را، از اندوهى عظيم، رهايى بخشيديم (۱۱۵).
و نصرتشان داديم، در نتيجه آنان غالب آمدند (۱۱۶).
و کتابى رازگشا، به آن دو داديم (۱۱۷)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۳۸
و آن دو را، به صراط مستقيم راهنمايى نموديم (۱۱۸).
و آثار و برکات و نام نيکشان را براى آيندگان، حفظ کرديم (۱۱۹).
سلام بر موسى و هارون (۱۲۰).
ما اين چنين، نيکوکاران را جزا مى دهيم (۱۲۱).
آرى، آن دو، از بندگان مؤمن ما بودند (۱۲۲).
و به درستى که الياس از پيامبران بود (۱۲۳).
به يادش آور، آن دَم که به قوم خود گفت: آيا نمى خواهيد با تقوا باشيد (۱۲۴).
آيا بت بعل را مى خوانيد و بهترين خالقان را وا مى گذاريد؟ (۱۲۵)
همان «اللّه» را که ربّ شما و ربّ پدران نخستين شما است (۱۲۶).
ولى مردم او را تکذيب کردند و در نتيجه، از احضار شدگان شدند (۱۲۷).
آرى، همه شان احضار خواهند شد، مگر بندگان مخلص خدا (۱۲۸).
ما، نام نيک و آثار و برکات الياس را هم، در آيندگان باقى گذاشتيم (۱۲۹).
سلام بر آل ياسين (۱۳۰).
آرى، ما به نيکوکاران، اين چنين جزا مى دهيم (۱۳۱).
که او از بندگان مؤمن ما بود (۱۳۲).
خلاصه اى از داستان موسى و هارون و الیاس«ع»
«بیان آیات»
اين آيات، خلاصه اى است از داستان موسى و هارون «عليهما السلام». البته اشاره اى هم به داستان الياس «عليه السلام» دارد، و نعمت ها و منت هايى را که خداى تعالى، بر آنان ارزانى داشته، بر مى شمارد. و نيز، بيان مى کند که چگونه دشمنان تکذيب گر آنان را عذاب کرد. چيزى که هست، در اين آيات، جانب رحمت و بشارت بر جانب عذاب و انذار، غلبه دارد.
«وَ لَقَدْ مَنَنَّا عَلى مُوسى وَ هَارُونَ»:
کلمه «منّت»، به معناى «إنعام» است، که احتمال دارد مراد از آن، همان نعمت هايى باشد که بعدا درباره موسى و هارون «عليهما السلام» و قوم آن دو مى شمارد، که چگونه از شرّ فرعونيان نجاتشان داده و ياری شان کرد، و کتاب به سويشان نازل نمود، و به سوى خود هدايتشان فرمود و امثال اين ها. و در نتيجه، جملۀ «وَ نَجَّينَاهُمَا...»، عطف تفسيرى همان جملۀ «مَنَنَّا» خواهد بود، و تفسير مى کند که آن منّت چه بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۳۹
«وَ نجَّيْنَاهُمَا وَ قَوْمَهُمَا مِنَ الْکرْبِ الْعَظِيمِ»:
منظور از «کَرب عَظِيم»، اندوه شديدى است که بنى اسرائيل از شرّ فرعون داشتند، که آنان را ضعيف کرد، و بدترين شکنجه ها را به آنان داد، و بچّه هايشان را مى کشت، و زنان و دخترانشان را زنده نگه مى داشت.
«وَ نَصَرْنَاهُمْ فَکَانُوا هُمُ الْغَالِبِينَ»:
نصرت بنى اسرائيل اين بود که منجر به بيرون رفتن از مصر و عبور از دريا، و غرق شدن فرعون و لشکريانش در دريا گرديد.
اين را، بدان جهت گفتيم تا اشکالى که شده، دفع شود. چون بعضى توهم کرده اند که:
مقتضاى ظاهر، اين است که کلمۀ «نصرت»، قبل از نجات دادن ذکر شود. چون نجات يافتن بنى اسرائيل، نتيجۀ نصرت خدا بود، در حالى که مى بينيم اول فرمود: «ما، آن ها را از اندوه شديد نجات داديم»، بعد فرمود: «و يارى شان کرديم، تا غلبه کردند».
جواب اين توهم، همان است که گفتيم. با اين توضيح که نصرت، همواره در جايى استعمال مى شود که شخص نصرت شده، هم خودش مختصر نيرويى داشته باشد و هم، به ضميمۀ نيروى ناصر، کارى را از پيش ببرد، به طورى که اگر اين نصرت نبود، نيروى خود او کافى نبود، که شرّ را از خود دفع کند. و بنى اسرائيل، در هنگام بيرون شدن از مصر، مختصر نيرويى داشتند. پس اطلاق کلمۀ «نصرت» در آن هنگام، مناسب است.
به خلاف کلمۀ «نجات دادن»، که بايد در جايى استعمال شود که نجات يافته، هيچ نيرويى از خود نداشته باشد، و آن در داستان بنى اسرائيل، در روزگارى است که اسير در دست فرعون بودند. پس استعمال کلمۀ «نصرت» در آن هنگام، مناسبت ندارد.
«وَ ءَاتَيْنَاهُمَا الْکِتَاب الْمُستَبِينَ»:
يعنى: کتابى که مجهولات نهانى را روشن مى کند، و آن امورى را که مورد احتياج مردم در دنيا و آخرت است و براى خود آنان پوشيده است، بيان مى نمايد.
«وَ هَدَيْنَاهُمَا الصّرَاط الْمُستَقِيمَ»:
مراد از «هدايت به سوى صراط المستقيم، هدايت به تمام معناى کلمه است. و به همين جهت، آن را به موسى و هارون «عليهما السلام» اختصاص داد، و از قوم آن دو، کسى را شريک آن دو نکرد، و ما در سابق، در تفسير سوره «فاتحه»، هدايت به «صراط مستقيم» را معنا کرديم.
«وَ تَرَکْنَا عَلَيْهِمَا فِى الآخِرِينَ ... * الْمُؤْمِنِينَ»:
که تفسيرش گذشت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۴۰
«وَ إِنَّ إِلْيَاسَ لَمِنَ الْمُرْسلِينَ»:
بعضى گفته اند: «إلياس «عليه السلام»، از دودمان هارون «عليه السلام» بوده، و در شهر «بعلبک» - يکى از شهرهاى لبنان که به مناسبت اين که بت «بعل» در آن جا منصوب بوده، آن را بعلبک خواندند - مبعوث شد». وليکن گويندۀ اين حرف، شاهدى بر گفتار خود نياورده. در کلام خداى تعالى هم، شاهدى بر آن نيست.
«إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَلا تَتَّقُونَ * أَتَدْعُونَ بَعْلاً وَ تَذَرُونَ أَحْسنَ الخَْالِقِينَ ... * الاَوَّلِينَ»:
اين، قسمتى از دعوت الياس «عليه السلام» است که در آن، قوم خود را به سوى توحيد دعوت مى کند، و به پرستش «بعل» - که بتى از بت هاى آنان بوده - و نپرستيدن خدا، توبيخ مى نمايد.
و کلام آن جناب، علاوه بر اين که توبيخ و سرزنش مشرکان است، مشتمل بر حجتى کامل بر مسأله توحيد نيز هست. چون در جملۀ «تَذَرُونَ أحسَنَ الخَالِقِين رَبَّکُم وَ رَبَّ آبَائِکُمُ الأوّلِين»، مردم را نخست سرزنش مى کند که: چرا «أحسَنَ الخَالِقِين» را نمى پرستيد؟ و خلقت و ايجاد، همان طور که به ذوات موجودات متعلق است، به نظام جارى در آن ها نيز، متعلق است که آن را «تدبير» مى ناميم.
پس همان طور که خدا «خالق» است، «مدبّر» نيز، هست و همان طور که «خلقت» مستند به او است، «تدبير» نيز، مستند به او است. و جملۀ «اللّهَ رَبَّکُم»، بعد از ستايش به جمله «أحسَنَ الخَالِقِين»، اشاره به همين مسأله تدبير است.
و سپس اشاره مى کند به اين که: ربوبيت خداى تعالى، اختصاص به يک قوم و دو قوم ندارد. و خدا مانند بت نيست، که هر بتى، مخصوص به قومى مى باشد، و بت هر قوم، ربّ مخصوص آن قوم مى باشد، بلکه خداى تعالى، ربّ شما و ربّ پدران گذشتۀ شما است. اختصاص به يک دسته و دو دسته ندارد. چون «خلقت» و «تدبير» او، عام است و جملۀ «اللّهَ رَبَّکُم وَ رَبَّ آبَائِکُمُ الأوّلِين»، اشاره به اين معنا دارد.
«فَکَذّبُوهُ فَإنّهُم لَمُحضَرُونَ»:
کلمه «مُحضَرُون»، به اين معنا است که: تکذيب کنندگان مبعوث مى شوند، تا براى عذاب احضار شوند. و در سابق هم گفتيم که کلمۀ «احضار»، هر جا به طور مطلق بيايد، به معناى احضار براى شرّ و عذاب است.
«إِلّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ»:
احضار اين جمله، دليل بر آن است که در قوم «الياس»، جمعى از مخلَصين بوده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۴۱
«وَ تَرَکْنَا عَلَيْهِ فِى الآخِرِينَ ... * الْمُؤْمِنِينَ»:
در سابق، در نظاير اين آيه، سخن رفت.
بحث روایتی
در تفسير قمى، در ذيل آيه «أتَدعُونَ بَعلاً» آمده که: قوم الياس «عليه السلام»، بتى داشتند که آن را «بَعل» مى ناميدند.
و در کتاب معانى، به سند خود، از قادح، از امام صادق «عليه السلام»، از پدرش، از پدران بزرگوارش، از على «عليه السلام» روايت کرده که درباره آيه «سَلَامٌ عَلى آلِ يس» فرمود: «يس»، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است، و «آلِ يس»، ما هستيم.
مؤلف: و از کتاب عيون، از امام رضا «عليه السلام»، نظير اين حديث روايت شده. و البته اين دو روايت، بر اين مبنى صحيح است که ما، آيه را به صورت «آلِ يس» بخوانيم، همچنان که در قرائت نافع و ابن عامر و يعقوب و زيد، اين طور قرائت شده.
سخنى پيرامون داستان الياس «ع»
۱ - نخست ببينيم در قرآن کريم، درباره آن جناب، چه آمده؟
در قرآن عزيز، جز در اين مورد و در سوره «انعام»، آن جا که هدايت انبيا را ذکر مى کند و مى فرمايد: «وَ زَکَرِيّا وَ يَحيَى وَ عِيسَى وَ إليَاسَ کُلٌّ مِنَ الصّالِحِين»، جاى ديگرى نامش برده نشده.
و در اين سوره هم، از داستان او، به جز اين مقدار نيامده که آن جناب، مردمى را که بتى به نام «بعل» مى پرستيده اند، به سوى پرستش خداى سبحان دعوت مى کرده. عده اى از آن مردم، به وى ايمان آوردند و ايمان خود را خالص هم کردند، و بقيه که اکثريت قوم بودند، او را تکذيب نمودند، و آن اکثريت، براى عذاب احضار خواهند شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۴۲
و در سوره «انعام»، آيه (۸۵)، درباره آن جناب، همان مدحى را کرده که درباره عموم انبيا «عليهم السلام» کرده، و در سوره مورد بحث، علاوه بر آن، او را از مؤمنان و محسنين خوانده، و به او سلام فرستاده. البته گفتيم در صورتى که کلمه مذکور، بنابر قرائت مشهور، «آلِ ياسين» باشد.
۲ - حال ببينيم در احاديث، درباره آن جناب چه آمده؟
احاديثى که درباره آن جناب در دست است، مانند ساير رواياتى که درباره داستان هاى انبيا «عليهم السلام» هست، و عجايبى از تاريخ آنان نقل می کند، بسيار مختلف و ناجور است. نظير حديثى که «ابن مسعود»، آن را روايت کرده، می گويد:
الياس، همان ادريس است. يا آن روايت ديگر، که ابن عباس، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» آورده که فرمود: الياس، همان خضر است. و آن روايتى که از وهب و کعب الاحبار و غير آن دو، رسيده که گفته اند: الياس، هنوز زنده است، و تا نفخۀ اول صور، زنده خواهد بود.
و نيز از وهب نقل شده که گفته: الياس، از خدا درخواست کرد: او را از شرّ قومش نجات دهد و خداى تعالى، جنبنده اى به شکل اسب و به رنگ آتش فرستاد. الياس روى آن پريد، و آن اسب او را برد. پس خداى تعالى، پر و بال و نورانيتى به او داد و لذت خوردن و نوشيدن را هم از او گرفت. در نتيجه، مانند ملائکه شد و در بين آنان قرار گرفت.
باز، از کعب الاحبار رسيده که گفت: «الياس»، دادرس گمشدگان در کوه و صحرا است، و او، همان کسى است که خدا او را «ذوالنون» خوانده.
و از حسن رسيده که گفت: «الياس»، موکل بر بيابان ها، و خضر موکّل بر کوه ها است.
و از انس رسيده که گفت: «الياس»، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را، در بعضى از سفرهايش ديدار کرد و با هم نشستند و گفتگو کردند. سپس سفره اى از آسمان، بر آن دو نازل شد. از آن مائده خوردند و به من هم خورانيدند. آنگاه الياس از من و از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، خداحافظى کرد. سپس او را ديدم که بر بالاى ابرها، به طرف آسمان می رفت.
و احاديثى ديگر از اين قبيل، که سيوطى، آن ها را در تفسير «الدرّ المنثور»، در ذيل آيات اين داستان آورده.
و در بعضى از احاديث شيعه آمده که امام «عليه السلام» فرمود: او، زنده و جاودان است. وليکن اين روايات هم، ضعيف هستند و با ظاهر آيات اين قصه نمی سازند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۴۳
و در کتاب بحار، در داستان الياس، از «قصص الأنبيا»، و آن کتاب، به سند خود، از صدوق، و وى به سند خود، از وهب بن منبه و نيز ثعلب در عرائس، از ابن اسحاق و از ساير علماى اخبار، به طور مفصل تر از آن را آورده اند، و آن حديث، بسيار مفصل است که خلاصه اش، اين است که:
بعد از انشعاب ملک بنى اسرائيل، و تقسيم شدن در بين آنان، يک تيره از بنى اسرائيل به بعلبک کوچ کردند، و آن ها پادشاهى داشتند، که بتى را به نام «بعل» مى پرستيد، و مردم را بر پرستش آن بت، وادار مى کرد.
پادشاه نامبرده، زنى بدکاره داشت که قبل از وى، با هفت پادشاه ديگر ازدواج کرده بود، و نود فرزند - غير از نوه ها - آورده بود. و پادشاه، هر وقت به جايى مى رفت، آن زن را جانشين خود مى کرد، تا در بين مردم حکم براند. پادشاه نامبرده، کاتبى داشت مؤمن و دانشمند، که سيصد نفر از مؤمنان را که آن زن می خواست به قتل برساند، از چنگ وى نجات داده بود. در همسايگى قصر پادشاه، مردى بود مؤمن و داراى بستانى بود که با آن زندگى مى کرد و پادشاه هم، همواره او را احترام و اکرام مى نمود.
در بعضى از سفرهايش، همسرش آن همسايه مؤمن را به قتل رسانيد و بستان او را غصب کرد. وقتى شاه برگشت و از ماجرا خبر يافت، زن خود را عتاب و سرزنش کرد. زن با عذرهايى که تراشيد، او را راضى کرد. خداى تعالى سوگند خورد که اگر توبه نکنند، از آن دو انتقام مى گيرد.
پس الياس «عليه السلام» را نزد ايشان فرستاد، تا به سوى خدا دعوتشان کند و به آن زن و شوهر خبر دهد، که خدا چنين سوگندى خورده. شاه و ملکه، از شنيدن اين سخن سخت در خشم شدند، و تصميم گرفتند او را شکنجه دهند و سپس به قتل برسانند. ولى الياس «عليه السلام» فرار کرد و به بالاترين کوه و دشوارترين آن پناهنده شد. هفت سال در آن جا به سر برد و از گياهان و ميوه درختان، سدّ جوع کرد.
در اين بين، خداى سبحان، يکى از بچه هاى شاه را که بسيار دوستش مى داشت، به مرضى مبتلا کرد. شاه به «بعل» متوسل شد. بهبودى نيافت. شخصى به او گفت: «بعل»، از اين رو حاجتت را برنياورد، که از دست تو خشمگين است، که چرا الياس «عليه السلام» را نکشتى؟
پس شاه جمعى از درباريان خود را نزد الياس فرستاد، تا او را گول بزنند و با خدعه دستگير کنند. اين عدّه، وقتى به طرف الياس «عليه السلام» مى رفتند، آتشى از طرف خداى تعالى بيامد و همه را بسوزانيد. شاه جمعى ديگر را روانه کرد. جمعى که همه شجاع و دلاور بودند و کاتب خود را هم که مردى مؤمن بود، با ايشان بفرستاد. الياس «عليه السلام»، به خاطر اين که آن مرد مؤمن گرفتار غضب شاه نشود، ناچار شد با جمعيت به نزد شاه برود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۴۴
در همين بين، پسر شاه مُرد و اندوه شاه، الياس «عليه السلام» را از يادش برد، و الياس «عليه السلام»، سالم به محل خود برگشت.
و اين حالت متوارى بودن الياس به طول انجاميد. ناگزير از کوه پايين آمده، در منزل مادر «يونس بن متى» پنهان شد، و يونس آن روز، طفلى شيرخوار بود. بعد از شش ماه، دوباره الياس از خانۀ مزبور بيرون شده، به کوه رفت. و چنين اتفاق افتاد که يونس بعد از او مُرد، و خداى تعالى، او را به دعاى الياس زنده کرد. چون مادر يونس، بعد از مرگ فرزندش، به جستجوى الياس برخاست و او را يافته، درخواست کرد دعا کند، فرزندش زنده شود.
الياس «عليه السلام»، که ديگر از شرّ بنى اسرائيل به تنگ آمده بود، از خدا خواست تا از ايشان انتقام بگيرد و باران آسمان را از آنان قطع کند. نفرين او مؤثر واقع شد، و خدا قحطى را بر آنان مسلط کرد. اين قحطى چند ساله، مردم را به ستوه آورد. لذا از کردۀ خود پشيمان شدند، و نزد الياس آمده و توبه کردند و تسليم شدند. الياس «عليه السلام»، دعا کرد و خداوند باران را بر ايشان بباريد و زمين مُردۀ ايشان را، دوباره زنده کرد.
مردم نزد او از ويرانى ديوارها و نداشتن تخم غله شکايت کردند. خداوند، به وى وحى فرستاد: دستورشان بده به جاى تخم غله، نمک در زمين بپاشند و آن نمک، نخود براى آنان رويانيد، و نيز ماسه بپاشند، و آن ماسه، براى ايشان، ارزن رويانيد.
بعد از آن که خدا گرفتارى را از ايشان برطرف کرد، دوباره نقض عهد کرده و به حالت اول و بدتر از آن برگشتند. اين برگشت مردم، الياس را ملول کرد. لذا از خدا خواست تا از شرّ آنان خلاصش کند. خداوند، اسبى آتشين فرستاد. الياس «عليه السلام»، بر آن سوار شد و خدا او را به آسمان بالا برد، و به او پر و بال و نور داد، تا با ملائکه پرواز کند.
آنگاه خداى تعالى، دشمنى بر آن پادشاه و همسرش مسلط کرد. آن شخص، به سوى آن دو به راه افتاد و بر آن دو غلبه کرده، و هر دو را بکشت، و جيفه شان را در بستان آن مرد مؤمن که او را کشته بودند و بوستانش را غصب کرده بودند، بينداخت.
اين بود خلاصه اى از آن روايت، که خواننده عزيز، اگر در آن دقت کند، خودش به ضعف آن پى مى برد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۴۵
آيات ۱۳۳ - ۱۴۸ سوره صافات
وَ إِنَّ لُوطاً لَّمِنَ الْمُرْسلِينَ(۱۳۳)
إِذْ نجَّيْنَاهُ وَ أَهْلَهُ أَجْمَعِينَ(۱۳۴)
إِلّا عجُوزاً فى الْغَابرِينَ(۱۳۵)
ثُمَّ دَمَّرْنَا الاَخَرِينَ(۱۳۶)
وَ إِنَّکُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيهِم مُّصبِحِينَ(۱۳۷)
وَ بِاللَّيْلِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ(۱۳۸)
وَ إِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ(۱۳۹)
إِذْ أَبَقَ إِلى الْفُلْکِ الْمَشحُونِ(۱۴۰)
فَسَاهَمَ فَکانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ(۱۴۱)
فَالْتَقَمَهُ الحُْوتُ وَ هُوَ مُلِيمٌ(۱۴۲)
فَلَوْلا أَنَّهُ کانَ مِنَ الْمُسبِّحِينَ(۱۴۳)
لَلَبِثَ فى بَطنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ(۱۴۴)
فَنَبَذْنَاهُ بِالْعَرَاءِ وَ هُوَ سقِيمٌ(۱۴۵)
وَ أَنبَتْنَا عَلَيْهِ شجَرَةً مِّن يَقْطِينٍ(۱۴۶)
وَ أَرْسلْنَاهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ(۱۴۷)
فَئَامَنُوا فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلى حِينٍ(۱۴۸)
«ترجمه آیات»
و همانا لوط از مرسلين بود (۱۳۳).
به يادش باش، که ما او و اهل ،همگى را نجات داديم (۱۳۴).
مگر پيرزنى در باقى ماندگان در عذاب بود (۱۳۵).
و بقيه را هلاک کرديم (۱۳۶).
و شما (مردم حجاز)، همه روزه از ويرانۀ آنان، عبور مى کنيد (۱۳۷).
و همچنين در شب ها، آيا باز هم نمى انديشيد؟ (۱۳۸)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۴۶
و همانا يونس هم، از پيامبران بود (۱۳۹).
به يادش آور، زمانى که به طرف يک کشتى پُر بگريخت (۱۴۰).
پس قرعه انداختند و او از مغلوبين شد (۱۴۱).
پس ماهى او را ببلعيد، در حالى که ملامت زده بود (۱۴۲).
و اگر او از تسبيح گويان نمى بود (۱۴۳).
حتما در شکم ماهى تا روزى که خلق مبعوث شوند، باقى مى ماند (۱۴۴).
ولى چون از تسبيح گويان بود، ما او را به خشکى پرتاب کرديم، در حالى که مريض بود (۱۴۵).
و بر بالاى سرش، بوته اى از کدو رويانديم (۱۴۶).
و او را به سوى شهرى که صد هزار نفر و بلکه بيشتر بودند، فرستاديم (۱۴۷).
پس ايمان آوردند، ما هم به نعمت خود، تا هنگامى معين (مدت عمر آن قوم) بهره مندشان گردانيديم (۱۴۸).
«بیان آیات»
اين آيات، خلاصه اى است از داستان لوط «عليه السلام»، و سپس يونس «عليه السلام»، که خدا او را مبتلا کرد به شکم ماهى، به کيفر اين که در هنگام مرتفع شدن عذاب - که مقدمات نزولش رسيده بود - از قوم خود اعراض کرد.
«وَ إِنَّ لُوطاً لَّمِنَ الْمُرْسلِينَ * إِذْ نجَّيْنَاهُ وَ أَهْلَهُ أَجْمَعِينَ»:
منظور از نجات لوط و خاندانش، نجات او از عذابى است که بر قوم لوط نازل شد، و آن - به طورى که در قرآن آمده - اين بود که: از آسمان، سنگريزه «سجّيل» بر آنان باريد، و زمين هم، دهان باز کرده و همه را در خود فرو برد.
«إِلّا عجُوزاً فى الْغَابرِينَ»:
يعنى: مگر پيرزنى که در ميان باقى ماندگان در عذاب باقى ماند و هلاک شد، و آن پيرزن، همان همسر لوط بود.
«ثُمَّ دَمَّرْنَا الاَخَرِينَ»:
کلمۀ «دَمّرنَا»، از مصدر «تدمير» است، که به معناى هلاک کردن است. و منظور از کلمۀ «آخرين»، همان قوم لوط «عليه السلام» است که آن جناب، به عنوان رسول، به سويشان فرستاده شده بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۴۷
«وَ إِنَّکمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيهِم مُّصبِحِينَ * وَ بِالَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ»:
يعنى: و شما، همواره صبح و شام از سرزمين آنان عبور مى کنيد. چون مردم لوط در سرزمينى وسط شام و حجاز زندگى مى کردند. و منظور از «عبور کردن در صبح و شام»، عبور کردن از خرابه هاى آن ديار است. و - به طورى که مى گويند - امروز، آن خرابه ها زير آب رفته است.
مراد از اين که فرمود: يونس به سوى کشتى فرار کرد
«وَ إِنَّ يُونُس لَمِنَ الْمُرْسلِينَ * إِذْ أَبَقَ إِلى الْفُلْکِ الْمَشحُونِ»:
يعنى: و يونس نيز، از پيامبران بود که به سوى کشتى فرار کرد، با اين که کشتى ظرفيت سوار شدن او را نداشت و «اباق»، به معناى فرار کردن عبد از مولايش می باشد...
مراد از فرار کردن او به طرف کشتى، اين است که او از بين قوم خود بيرون آمد و از آنان اعراض کرد. و آن جناب، هرچند در اين عمل خود، خدا را نافرمانى نکرد، و قبلا هم خدا او را از چنين کارى نهى نکرده بود، وليکن اين عمل، شباهتى تام به فرار يک خدمتگزار از خدمت مولى داشت. و به همين جهت، خداى تعالى، او را به کيفر اين عمل بگرفت، که شرح بيشتر داستانش در تفسير آيه «وَ ذَا النُّونِ إذ ذَهَبَ مُغَاضِباً فَظَنّ أن لَن نَقدِرَ عَلَيه»، گذشت.
«فَساهَمَ فَکانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ»:
کلمه «سَاهَمَ»، ماضى از باب «مساهمه» است، که به معناى قرعه کشى است. و کلمه «مُدحَضِين»، اسم مفعول از «إدحاض» است، که به معناى غالب آمدن است. و معناى آيه اين است که: در کشتى قرعه انداختند و يونس از مغلوبين شد.
و جريان بدين قرار بود که: نهنگى بر سرِ راه کشتى در آمد و کشتى را متلاطم کرد و چون سنگين بود، خطر غرق همگى را تهديد کرد. ناگزير شدند از کسانى که در کشتى بودند، شخصى را در آب بيندازند، تا نهنگ او را ببلعد، و از سرِ راه کشتى به کنارى رود. قرعه انداختند، به نام يونس «عليه السلام» اصابت کرد. به ناچار او را به دهان نهنگ سپردند و نهنگ آن جناب را ببلعيد.
«فَالْتَقَمَهُ الحُْوتُ وَ هُوَ مُلِيمٌ»:
ماهى او را لقمه اى کرد، در حالى که او ملامت زده بود. کلمه «إلتقام»، به معناى ابتلاع و بلعيدن است. و کلمه «مُليم»، اسم فاعل از «لَامَ» است، که به معناى داخل شدن در ملامت است. مانند «إحرام»، که به معناى داخل شدن در حرم است. و ممکن است معناى کلمه اين باشد که يونس داراى ملامت شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۴۸
«تسبیح خدا»، تنها ذکری بود که باعث نجات حضرت یونس«ع» شد
«فَلَوْلا أَنَّهُ کانَ مِنَ الْمُسبِّحِينَ * لَلَبِث فى بَطنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ»:
اين آيه، شريفه يونس را جزو تسبيح کنندگان شمرده، و معلوم است «مسبّح»، کسى را گويند که مکرر و به طور دائم تسبيح مى گويد، به طورى که اين عمل، صفت وى شده باشد. از اين مى فهميم که آن جناب، مدتى طولانى کارش تسبيح بوده.
بعضى گفته اند: «قبل از رفتن در شکم ماهى، تسبيح مى گفته».
و بعضى ديگر گفته اند: «در شکم ماهى، بسيار تسبيح مى گفته».
عده اى ديگر گفته اند: «اصولا، او بر اين کار مداومت داشته. هم قبل از فرو رفتن در شکم ماهى، و هم بعد از آن».
و اما آنچه قرآن کريم از تسبيح او حکايت کرده، اين است که مى فرمايد: «فَنَادَى فِى الظُّلُمَاتِ أن لَا إلَهَ إلّا أنتَ سُبحَانَکَ إنّى کُنتُ مِنَ الظّالِمِين»، و لازمۀ اين آيه شريفه، آن است که: او، تنها در شکم ماهى و يا هم در آن جا و هم قبلا تسبيح مى گفته. پس احتمال اين که منظور تسبيح گفتن قبل از ماجراى ماهى باشد، احتمال ضعيفى است، که نبايد آن را پذيرفت.
علاوه بر اين، از جملۀ «سُبحَانَکَ إنّى کُنتُ مِنَ الظّالِمِين»، که هم تسبيح و هم اعتراف به ظلم است (البته ظلم به آن معنايى که بعدا خواهيم گفت)، استفاده مى شود که منظور از تسبيح او، تسبيح از معنايى است که عمل وى و رفتن از ما بين آنان دلالت بر آن دارد، و آن معنا اين است که: اگر فرار کند، ديگر دست خدا به او نمى رسد. همچنان که جمله «وَ ظَنَّ أن لَن نَقدِرَ عَلَيه: خيال کرد دست ما به او نمى رسد»، بر آن دلالت دارد.
و جمله «فَلَولَا أنّهُ کَانَ مِنَ المُسَبّحِين...»، دلالت دارد بر اين که صرفا تسبيح او، باعث نجاتش شده، و لازمۀ اين گفتار، آن است که يونس گرفتار شکم ماهى نشده باشد، مگر به خاطر همين که خدا را منزه بدارد از آن معنايى که عملش حکايت از آن مى کرد، و در نتيجه، از آن گرفتارى که عملش باعث آن شده بود، نجات يافته و به ساحت عافيت قدم بگذارد.
از اين بيان، روشن مى شود که عنايت کلام، همه در اين است که بفهماند: تسبيح او، در شکم ماهى، مايه نجاتش شد. پس از سه قولى که نقل کرديم، قول وسط، معقول تر و بهتر است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۴۹
بنابراين، ظاهر قضيه اين است که مراد از تسبيح يونس، همين نداى او در ظلمات باشد، که گفته: «لا إله إلّا أنتَ سُبحَانَکَ إنّى کُنتُ مِنَ الظّالِمِين».
و اگر قبل از تسبيح، تهليل (لا اله إلّا اللّه) را ذکر کرد، براى اين بود که به منزلۀ علتى باشد براى تسبيحش. گويا فرموده: خدايا! معبود به حقى که بايد به سويش توجه کرد، غير از تو کسى نيست. پس تو منزهى از آن معنايى که عمل من، آن را مى رسانيد. چون من از تو فرار کردم و از عبوديت تو اعراض نمودم و به غير تو متوجه شدم. پس اينک من متوجه تو مى شوم، و تو را برى و پاک می دانم از آنچه عملم حکايت از آن مى کرد. حال مى گويم که: غير از تو، کسى و چيزى کارساز نيست.
اين بود معناى تسبيح يونس، که اگر اين معنا را نگفته بود، تا ابد از آن بليه نجات نمى يافت. چون - همان طور که گفتيم - سبب نجاتش، تنها و تنها، همين تسبيح بود، به آن معنايى که ذکر کرديم.
با اين بيان، روشن مى شود که: مراد از جملۀ «لَلَبِثَ فِى بَطنِهِ إلى يَومِ يُبعَثُون»، جاويد بودن مکث آن جناب است در شکم ماهى، تا روزى که مبعوث شود و از شکم ماهى بيرون آيد. مانند قبر، که مردم در آن دفن مى شوند و مکث مى کنند، تا روزى که مبعوث شوند و از آن خارج گردند. همچنان که درباره بيرون شدن همۀ انسان ها از زمين، فرموده: «مِنهَا خَلَقنَاکُم وَ فِيهَا نُعِيدُکُم وَ مِنهَا نُخرِجُکُم تَارَةً أُخرَى».
در آيه شريفه مورد بحث، هيچ دلالتى بر اين نيست که يونس تا روز قيامت، در شکم ماهى زنده مى ماند و يا جنازه اش در شکم ماهى سالم مى ماند، و شکم ماهى قبر او مى شد، يا به اين که ماهى تا روز قيامت زنده مى ماند و يا به نحوى ديگر. پس ديگر محلى براى اين اختلاف باقى نمى ماند که آيا آن جناب، همچنان زنده مى ماند؟ و يا شکم ماهى قبر او مى شد؟
و نيز، آيا مراد از «يَومِ يُبعَثُون»، روزى است که صور اول دميده مى شود و همه مردم مى ميرند؟ و يا صور دوم است، که همه زنده مى شوند؟ و يا آن که اين عبارت، کنايه است از اين که مدتى طولانى در شکم ماهى مى ماند؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۵۰
«فَنَبَذْنَاهُ بِالْعَرَاءِ وَ هُوَ سَقِيمٌ»:
کلمه «نبذ»، به معناى دور انداختن چيزى است. کلمه «عَرَاء»، به معناى محلى رو باز است، که ديوار و حايلى ديگر، در آن نباشد و چيزى که انسان در زير سايه اش قرار گيرد، نداشته باشد. نه سقفى و نه خيمه اى و نه درختى.
و معناى جمله - آن طور که از سياق بر مى آيد - اين است که: يونس، در شکم ماهى از تسبيح گويان شد. و در نتيجه، ما او را از شکم ماهى بيرون انداختيم و در بيرون دريا، در زمينى، که نه سايه داشت و نه سقف، پرت کرديم، در حالى که بيمار بود، و سايه اى هم نبود که به آن جا برود.
«وَ أَنبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِن يَقْطِينٍ»:
کلمه «يَقطِين»، به معناى نوعى از کدو است، که برگ هاى پهن و مدوّر دارد. و خدا، اين بوته را رويانيد، تا برگ هايش بر بدن او سايه بيفکند.
«وَ أَرْسلْنَاهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ»:
کلمه «أو» در اين جا، به معناى ترديد نيست. چون خداى تعالى، در عدد آن جمعيت ترديد ندارد، بلکه به معناى ترقى است. و معنا چنين است که: ما، او را به رسم پيامبرى، به سوى مردمى فرستاديم، که عددشان صد هزار و بلکه بيشتر بود. و منظور از اين مردم، اهل «نينوا» است.
«فَئَامَنُوا فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلى حِينٍ»:
يعنى: اين قوم به وى ايمان آوردند و ما ايشان را به آن عذابى که قبلا به ايشان نزديک شده بود، هلاک نکرديم، و آنان را از نعمت حيات و بقاء برخوردار کرديم، که تا فرارسيدن اجلشان زندگى کنند.
و اين آيه شريفه، در اين إشعارش که عذاب از قوم يونس برداشته شد، اشاره دارد به آيه «فَلَولَا کَانَت قَرَيةً آمَنَت فَنَفَعَهَا إيمَانُهَا إلّا قَومَ يُونُسَ لَمّا آمَنُوا کَشَفنَا عَنهُم عَذَابَ الخِزىِ فِى الحَيَوةِ الدُّنيَا وَ مَتّعنَاهُم إلى حِين».
سياق آيه مورد بحث، خالى از اين إشعار و بلکه دلالت نيست که مراد از ارسال يونس، در جملۀ «فَأرسَلنَاهُ» اين است که: آن جناب را امر فرموده که بار ديگر به سوى قومش برگردد. و مراد از ايمان قومش در جمله «فَآمَنُوا...»، ايمان آوردن به تصديق او و پيروی اش مى باشد، بعد از ايمان آوردن به خدا و توبه کردن بعد از ديدن عذاب.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۵۱
از اين جا، ضعف اين گفتار روشن مى شود که بعضى به آيه شريفه و آيه قبلی اش، استدلال کرده اند بر اين که منظور از جمله «فَأرسَلنَاهُ»، ارسال بعد از بيرون شدن از شکم ماهى است.
و خلاصه: يونس در آغاز مأمور شده که به سوى اهل «نينوا»، که مردمى بت پرست بودند، برود و يونس، از آن جا که اين مأموريت را سنگين ديد، از خانه خود بيرون آمد، ولى مستقيم به سوى نينوا نرفت، بلکه در زمين سير می کرد، تا شايد که خدا اين تکليف را از او بردارد، و در ضمن گردش، سوار کشتى شده و به داستان ماهى گرفتار گشت. و بعد از آن که در بيابان افکنده شد و حالش جا آمد، بار دوم مأمور شد به سوى آن مردم برود و رفت، و مردم هم، دعوتش را پذيرفتند، و خدا عذابى را که همواره ايشان را به آن تهديد مى کرد، از ايشان برداشت.
دليل ضعف اين گفتار، آن است که: سياق (همان طور که شنيدى)، دلالت دارد بر اين که منظور از جملۀ «فَأرسَلنَاهُ»، ارسال دومى است و قبل از آن، يک بار ديگر به سوى آن مردم ارسال شده بود. و نيز، منظور از جمله «فَآمَنُوا»، ايمان بار دوم مردم است، بعد از ايمان و توبه، و زندگى تا مدتى معين هم، نتيجۀ ايمان بار دوم ايشان بوده، نه نتيجۀ برطرف شدن عذاب.
آرى، اگر بار دوم به آن رسول بزرگوار ايمان نمى آوردند، خدا رهاشان نمى کرد. همچنان که ديديم، در نوبت اول هم، وقتى عذاب را از ايشان برگردانيد که ايمان آورده و توبه کردند - دقت بفرماييد.
علاوه بر اين، آيه شريفه «وَ ذَا النُّونِ إذ ذَهَبَ مُغَاضِباً»، و آيه شريفه «وَ لَا تَکُن کَصَاحِبِ الحُوتّ إذ نَادَى وَ هُوَ مَکظُوم»، با گفتار آن مفسّر، هيچ سازشى ندارد. و همچنين آيه «إلّا قَومَ يُونُسَ لَمّا آمَنُوا کَشَفنَا عَنهُم عَذَابَ الخِزىِ فِى الحَيَوةِ الدُّنيَا». چون کشف عذاب در جايى اطلاق مى شود، که عذاب يا واقع شده باشد، و يا مشرف به وقوع باشد.
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۱۱۴ سوره صافاتآیه ۱۱۵ سوره صافاتآیه ۱۱۶ سوره صافاتآیه ۱۱۷ سوره صافاتآیه ۱۱۸ سوره صافاتآیه ۱۱۹ سوره صافاتآیه ۱۲۰ سوره صافاتآیه ۱۲۱ سوره صافاتآیه ۱۲۲ سوره صافاتآیه ۱۲۳ سوره صافاتآیه ۱۲۴ سوره صافاتآیه ۱۲۵ سوره صافاتآیه ۱۲۶ سوره صافاتآیه ۱۲۷ سوره صافاتآیه ۱۲۸ سوره صافاتآیه ۱۲۹ سوره صافاتآیه ۱۳۰ سوره صافاتآیه ۱۳۱ سوره صافاتآیه ۱۳۲ سوره صافاتآیه ۱۳۳ سوره صافاتآیه ۱۳۴ سوره صافاتآیه ۱۳۵ سوره صافاتآیه ۱۳۶ سوره صافاتآیه ۱۳۷ سوره صافاتآیه ۱۳۸ سوره صافاتآیه ۱۳۹ سوره صافاتآیه ۱۴۰ سوره صافاتآیه ۱۴۱ سوره صافاتآیه ۱۴۲ سوره صافاتآیه ۱۴۳ سوره صافاتآیه ۱۴۴ سوره صافاتآیه ۱۴۵ سوره صافاتآیه ۱۴۶ سوره صافاتآیه ۱۴۷ سوره صافاتآیه ۱۴۸ سوره صافات