المیزان جلد۱۸ بخش۱
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳
«سوره شوری»
آيات ۱ - ۶ سوره شورى
* سوره «شورى»، مکى است و پنجاه و سه آيه دارد.
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ *
حم (۱)
عسق (۲)
کَذَلِک يُوحِى إِلَيْک وَ إِلى الَّذِينَ مِن قَبْلِک اللَّهُ الْعَزِيزُ الحَْکِيمُ(۳)
لَهُ مَا فى السمَاوَاتِ وَ مَا فى الاَرْضِ وَ هُوَ الْعَلىُّ الْعَظِيمُ(۴)
تَکادُ السمَاواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِن فَوْقِهِنَّ وَ الْمَلَائکَةُ يُسبِّحُونَ بحَمْدِ رَبهِمْ وَ يَستَغْفِرُونَ لِمَن فى الاَرْضِ أَلا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ(۵)
وَ الَّذِينَ اتخَذُوا مِن دُونِهِ أَوْلِيَاءَ اللَّهُ حَفِيظٌ عَلَيهِمْ وَ مَا أَنت عَلَيهِم بِوَکِيلٍ(۶)
«ترجمه آیات»
به نام خداوند بخشنده مهربان.
حم (۱)
عسق (۲)
اين چنين خداى عزيز حکيم، به سوى تو و به سوى انبياى قبل از تو وحى مى فرستاد (۳).
خدايى که آنچه در آسمان ها و در زمين است، مِلک او است و او، علىّ و عظيم است (۴).
(اين وحى آن قدر عظيم است که مبدأ نزولش، يعنى) آسمان ها، نزديک است از بالا شکافته شود و ملائکه هم (که مى بينند خداوند بندگان خود را مهمل نگذاشته، به منظور هدايتشان وحى مى فرستد) او را تسبيح و حمد مى گويند و براى سکنۀ زمين استغفار مى کنند، و اعلام مى دارند که بدانيد خدا آمرزگار رحيم است (۵).
و کسانى که غير از خدا اوليايى مى گيرند، باز خدا نگهبان آن هاست و تو بر آنان وکالت ندارى (۶).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴
«بیان آیات»
اين سوره، پيرامون مسأله وحى سخن مى گويد، که خود نوعى تکلم از ناحيۀ خداى سبحان با انبياء و رسل اوست. همچنان که مى بينيم در آغاز مى فرمايد: «کَذَلِکَ يُوحِى إلَيکَ وَ إلَى الّذِينَ مِن قَبلِکَ اللّهُ...»، و در آخر هم مى فرمايد: «وَ مَا کَانَ لِبَشَرٍ أن يُکَلّمَهُ اللّهُ إلّا وَحياً» - تا آخر سوره.
و نيز در بين سوره هم، چند نوبت سخن از وحى مى آورد، يک جا مى فرمايد: «وَ کَذَلِکَ أوحَينَا إلَيکَ قُرآناً عَرَبِيّاً...»، و جايى ديگر مى فرمايد: «شَرَعَ لَکُم مِنَ الدِّينِ مَا وَصّى بِهِ نُوحاً...». و نيز مى فرمايد: «اللّهُ الّذِى أنزَلَ الکِتَابَ بِالحَقِّ وَ المِيزَانَ ...». و همچنين چند نوبت در سوره، سخن از رزق به ميان آورده، چون «وحى»، خود رزقى است براى انبياء.
بنابراين، مسأله «وحى»، موضوعى است که در اين سوره محور کلام قرار گرفته. و اما مطالب ديگر، از قبيل آيات توحيد و صفات مؤمنان و کفار، و سرانجامى که هر يک از اين دو فريق دارند، و بازگشت شان به خداى سبحان در روز قيامت، از باب «الکلامُ يَجُرُّ الکَلام = حرف، حرف مى آورد» مى باشد، و منظور اولىِ سوره نيست.
اين سوره در مکه نازل شده - مگر چند آيه آن که استثناء شده است و آن، آيه «وَ الّذِينَ استَجَابُوا لِرَبّهِم» تا آخر سه آيه، و يکى هم آيه «قُل لَا أسألُکُم عَلَيهِ أجراً إلّا المَوَدّةَ فِى القُربى» تا آخر چهار آيه است، که در باره اش - إن شاء اللّه - سخن خواهيم گفت.
«حم عسق»:
اين پنج حرف از حروف مقطعه است که در اوائل چند سوره از سوره هاى قرآنى آمده و اين، از مختصات قرآن کريم است و در هيچ کتاب آسمانى ديگر ديده نمى شود.
مفسران - قدماء و متأخّرين - در تفسير آن ها اختلاف کرده اند، و صاحب مجمع البيان، مرحوم طبرسى، در تفسير خود، يازده قول از آن ها در معناى آن نقل کرده.
اقوال مفسران، در معناى حروف مقطعه
۱ - اين حروف از متشابهات قرآن است، که خداى سبحان، علم به آن را به خود اختصاص داده، و در ذيل آيه هفتم از سوره آل عمران فرموده: «تأويل متشابهات را جز خدا کسى نمى داند».
۲ - هر يک از اين حروف مقطعه، نام سوره اى است که در آغازش قرار دارد.
۳ - اين حروف اسمایى هستند براى مجموع قرآن.
۴ - مراد از اين حروف، اين است که بر اسماء خداى تعالى دلالت کنند. پس معناى «الم»، «أنَا اللّهُ أعلَمُ»، و معناى «المر»، «أنَا اللّهُ أعلَمُ وَ أرى»، و معناى «المص»، «أنَا اللّهُ أعلَمُ وَ أفضَلُ» مى باشد.
و در حروف «کهيعص»، «کاف» از «کافى»، و «هاء» از «هادى»، و «ياء» از «حکيم»، و «عين» از «عليم»، و «صاد» از «صادق» گرفته شده. اين مطلب از ابن عباس روايت شده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵
و حروفى که از اسماء خدا گرفته شده، طرز گرفته شدنش مختلف است. بعضى از حروف، از اولِ نام خدا گرفته شده، مانند «کاف» که از «کافى» است. و بعضى از وسط گرفته شده، مانند «ياء» که از «حکيم» است. و بعضى از آخر گرفته شده، مانند «ميم» که از «أعلم» گرفته شده.
۵ - اين حروف اسمایى از خداست، اما مقطعه و بريده، که اگر از مردم کسى بتواند آن ها را آن طور که بايد ترکيب کند، به اسم اعظم خدا دست يافته، همان طور که از ترکيب «الر» و «حم» و «ن»، «الرحمان» درست مى شود، و همچنين ساير حروف. چيزى که هست، ما انسان ها قادر بر ترکيب آن نيستيم. اين معنا از سعيد بن جبير روايت شده.
۶ - اين حروف سوگندهايى است که خداى تعالى خورده، و مثل اين که خداوند به اين حرف سوگند مى خورد، بر اين که قرآن کلام او است. و اصولا حروف الفباء داراى شرافتى هستند، چون با همين حروف است که کتب آسمانى و اسماء حُسناى خدا و صفات علياى او، و ريشه لغت هاى امتهاى مختلف درست مى شود.
۷ - اين حروف اشاراتى است به نعمت هاى خدا و بلاهاى او و مدت زندگى اقوام و عمر و اجلشان.
۸ - مراد از اين حروف، اين است که اشاره کند به اين که امت اسلام تا آخر دهر باقى مى ماند و منقرض نمى شود. حساب جمل هم، که نوعى محاسبه است، بر اين معنا دلالت دارد.
۹ - مراد از اين حروف، همان حروف الفباء است. چيزى که هست، با ذکر نام بعضى از آن ها، از ذکر بقيه بى نياز بوده. در حقيقت خواسته است بفرمايد: اين قرآن از الفباء ترکيب شده.
۱۰ - اين حروف به منظور ساکت کردن کفار در ابتداى سوره هاى قرار گرفته. چون مشرکان به يکديگر سفارش مى کردند: «مبادا به قرآن گوش دهيد، و هر جا کسى قرآن مى خواند، سر و صدا بلند کنيد تا صوت قرآن در بين صوت هاى نامربوط گُم شود». قرآن، اين جريان را در آيه «لَا تَسمَعُوا لِهَذَا القُرآنَ وَ الغَوا فِيهِ...» حکايت فرموده.
و گاهى مى شد که در هنگام شنيدن صوت قرآن سوت مى زدند، و بسا مى شد کف مى زدند، و بسا مى شد صداهاى دسته جمعى در مى آوردند تا رسول خدا را در خواندن آن دچار اشتباه سازند. لذا خداى تعالى، در آغاز بعضى از سوره هاى قرآن، اين حروف را نازل کرد تا آن رجّاله ها را ساکت کند. چون وقتى اين حروف را مى شنيدند، به نظرشان عجيب و غريب مى آمد و به آن گوش فرا داده در باره اش فکر مى کردند، و همين اشتغالشان به آن حروف، از جار و جنجال بازشان مى داشت و در نتيجه، صداى قرآن به گوششان مى رسيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۶
۱۱ - اين حروف از قبيل شمردن حروف الفباء است. مى خواهد بفهماند که اين قرآنى که تمامى شما مردم عرب را از آوردن مثلش عاجز کرده، از جنس همين حروفى است که مدام با آن محاوره و گفتگو مى کنيد و در خطبه ها و کلمات خود به کار مى بنديد. بايد از اين که نمى توانيد مثل آن را بياوريد، بفهميد که اين کلام از ناحيه خداى تعالى است. و اگر در چند جا و چند سوره اين حروف تکرار شده، براى اين بوده که همه جا، محکمىِ برهان را به رُخ کفار بکشد. اين تفسير از قطرب روايت شده، و ابومسلم اصفهانى هم، همين وجه را اختيار کرده، و بعضى از مفسران قرون اخير نيز، بدان تمايل کرده اند.
اين بود آن يازده وجهى که مرحوم طبرسى از مفسران نقل کرده، و در بين اين اقوال، وجوه ديگر هم مى توان قرار داد. مثلا از ابن عباس نقل شده که در خصوص «الم» گفته است: «الف» اشاره است به نام «اللّه» و «لام» به «جبرئيل» و «ميم» به «محمّد» (صلوات اللّه عليه).
و نيز از بعضى ديگر نقل شده که گفته اند: حروف مقطعه در اوائل هر سوره اى که با آن آغاز شده، اشاره است به آن غرضى که در سوره بيان شده. مثل اين که مى گويند: حرف «نون» در سورۀ «ن» اشاره است به اين که در اين سوره، بيشتر راجع به نصرت موعود به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» صحبت شده. و حرف «قاف» در سوره «ق» اشاره است به اين که در اين سوره بيشتر درباره قرآن، و يا قهر الهى سخن رفته. و بعضى ديگر هم گفته اند: اين حروف صرفا براى هشدار دادن است.
اما حق مطلب اين است که هيچ يک از اين وجوه آدمى را قانع نمى سازد.
اما قول اول که ما در بحث پيرامون محکم و متشابه قرآن در اوائل جلد سوم اين کتاب گفتيم که يکى از اقوال در معناى متشابه همين قول اول است. و در آن جا گفتيم: محکم بودن و متشابه بودن از صفات آياتى است که الفاظش بر معنايش دلالت دارد. چيزى که هست از آن جايى که معانى آن الفاظ با عقايد مسلمه سازش ندارد، مى گوييم اين آيه متشابه است). و باز در آن جا گفتيم که: تأويل از قبيل معنا کردن لفظ نيست، بلکه تأويل ها، عبارتند از: حقايق واقعى که مضامين بيانات قرآنى از آن حقايق سرچشمه گرفته، چه محکماتش و چه متشابهاتش. و بنابراين، نه حروف مقطعه قرآن از متشابهات مى تواند باشد و نه معانى آن ها از باب تأويل.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۷
و اما ده قول ديگر که اصلا نمى توان تفسيرش ناميد، بلکه تصويرهايى است که از حد احتمال تجاوز ننموده، و هيچ دليلى که بر يکى از آن ها دلالت کند، در دست نيست.
بله در بعضى از روايات که به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و ائمّه اهل بيت «عليهم السلام» نسبت داده شده، مؤيداتى براى قول چهارم و هفتم و هشتم و دهم ديده مى شود، که إن شاء اللّه در بحث روايتى آينده، نقل آن و بحث در پيرامونش خواهد آمد.
نکته اى که در اين جا نبايد از آن غافل بود، اين است که: اين حروف در چند سوره تکرار شده. يعنى در بيست و نه سوره، حروف مقطعه آمده که بعضى با يک حرف افتتاح شده. مانند: سوره «ص» و «ق» و «ن». و بعضى ديگر با دو حرف، چون «طه» و «طس»، و «يس» و «حم»، و بعضى ديگر با سه حرف، چون «الم» و «الر» و «طسم»، و بعضى ديگر با چهار حرف، چون «المص» و «المر»، و بعضى با پنج حرف، چون سوره «کهيعص» و «حمعسق».
از سوى ديگر، اين حروف هم با يکديگر تفاوتى دارند و آن، اين است که: بعضى از آن ها، تنها در يک جا آمده، مانند «ن». و بعضى ديگر در آغاز چند سوره آمده، مانند: «الم»، و «الر» و «طس» و «حم».
شباهت سوره هايى که حروف مقطعه اولشان، يکى است
با در نظر گرفتن اين دو نکته، اگر کمى در سوره هايى که حروف مقطعه سرآغاز آن ها يکى است، مانند «الم»، «المر»، «طس» و «حم» دقت کنى، خواهى ديد که آن سوره ها از نظر مضمون نيز، به هم شباهت دارند و سياقشان يکى است، به طورى که شباهت بين آن ها در ساير سوره ها ديده نمى شود.
مؤکّد اين معنا، شباهتى است که در آيات اول بيشتر اين سوره ها مشاهده مى شود. مثلا در سوره هاى «حم»، آيه اول آن يا عبارت «تِلکَ آيَاتُ الکِتَاب» است، يا عبارتى ديگر که اين معنا را مى رساند. و نظير آن، آيه هاى اول سوره هايى است که با «الر» افتتاح شده که فرموده: «تِلکَ آيَاتُ الکِتَاب»، و يا عبارتى در همين معنا. و نيز نظير اين در سوره هايى که با «طس» شروع مى شود و يا سوره هايى که با «الم» آغاز گشته، که در بيشتر آن ها، نبودن «رَيب» و «شک» در کتاب به ميان آمده، و يا عبارتى که همين معنا را مى رساند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۸
با در نظر گرفتن اين شباهت ها، ممکن است آدمى حدس بزند که بين اين حروف و مضامين سوره اى که با اين حروف آغاز شده، ارتباط خاصى باشد. مؤيّد اين حدس، آن است که مى بينيم سورۀ اعراف که با «المص» آغاز شده، مطالبى را که در سوره هاى «الم» و سوره «صاد» هست، در خود جمع کرده. و نيز مى بينيم سوره رعد که با حروف «المر» افتتاح شده، مطالب هر دو قسم سوره هاى «الم» و «المر» را دارد.
از اين جا استفاده مى شود که اين حروف، «رموزى» هستند بين خداى تعالى و پيامبرش، که معناى آن ها از ما پنهان است و فهم عادى ما راهى به درک آن ها ندارد، مگر به همين مقدار که حدس بزنيم بين اين حروف و مضامينى که در سوره هاى هر يک آمده، ارتباط خاصى هست.
و چه بسا اگر اهل تحقيق در مشترکات اين حروف دقت کنند، و مضامين سوره هايى را که بعضى از اين حروف در ابتداى آن ها آمده با يکديگر مقايسه کنند، رموز بيشتر برايشان کشف شود.
و اى بسا که معناى آن روايتى هم که اهل سنّت، از على «عليه السلام» نقل کرده اند، همين باشد. و آن روايت - به طورى که در مجمع البيان آمده - اين است که آن جناب فرمود: «براى هر کتابى نقاط برجسته و چکيده اى است، و چکيدۀ قرآن، حروف الفباء است».
«کَذَلِک يُوحِى إِلَيْک وَ إِلى الَّذِينَ مِن قَبْلِک اللَّهُ الْعَزِيزُ الحَْکِيمُ ... الْعَلىُّ الْعَظِيمُ»:
مقتضاى اين که گفتيم محور اصلى غرض اين سوره بيان وحى و تعريف حقيقت آن و اشاره به هدف آن و نتائجى که دارد مى باشد، اين است که اشاره با کلمۀ «کَذَلِکَ»، اشاره به شخص وحى باشد. يعنى وحى خصوص اين سوره به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، در نتيجه تعريف مطلق وحى نيز هست. چون مطلق وحى را تشبيه کرده به وحيى که به آن اشاره نموده، و به مخاطب نشان داده. در نتيجه، مضمون آيه مثل اين مى شود که بگوييم: انسان مثل زيد است. در اين جا نيز مى فرمايد: وحى به طور کلى، مثل وحى همين سوره است.
و بنابراين، جمله «إلَيکَ وَ إلَى الّذِينَ مِن قَبلِکَ» در معناى اين است که فرموده باشد: إلَيکُم جَمِيعاً». يعنى نظير وحى اين سوره، به همه شما امت هاى بشرى وحى مى شد. و اگر اين طور نفرمود، براى اين بود که دلالت کند بر اين که «وحى»، يک سنت الهى است که همواره در نسل هاى بشر جريان داشته، و يک مطلب نوظهور و بى سابقه نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۹
و معناى آيه اين است که: وحيى که ما به خصوص شما انبياء يکى پس از ديگرى مى فرستيم، يک سنت جارى و ديرينه است، مثل همين وحيى که در گرفتن اين سوره دارى مى بينى.
بيشتر مفسران، کلمۀ «کَذَلِکَ» را اشاره گرفته اند به وحى، اما نه از آن جهت که وحى است، بلکه از جهت مفادى که دارد. و در حقيقت گفته اند: اشاره به معارفى است که اين سوره مشتمل بر آن است. آن وقت از اين گفتار خود نتيجه گرفته اند که: مضمون سوره، چيزى است که خداى تعالى به همه انبياء وحى فرموده. پس وحى اين سوره، وحيى است مشترک. ولى خواننده عزيز متوجه شد که غرض اين سوره و سياق آياتش با گفتار اين مفسران سازگار نيست.
«العَزِيزُ الحَکِيمُ * لَهُ مَا فِى السّماواتِ وَ مَا فِى الأرضِ وَ هُوَ العَلِىُّ العَظِيمُ»:
در اين جملات از اسماء حسناى الهی، پنج نام مقدس ذکر شده:
۱ - عزيز. ۲ - حکيم. ۳ - على. ۴ - عظيم. ۵ - «لهُ مَا فِى السّماواتِ وَ مَا فِى الأرض»؛
و اين جمله به معناى «مالک» است. و اگر نام «مالک» را اين طور مشروح ذکر کرده و نيز آن چهار نام ديگر را در اين جا آورد، براى اين است که اصل وحى را و همچنين سنت جارى بودن آن را تعليل کرده باشد. چون «وحى»، عبارت است از» قانون خداوندى که هدايتگر مردم است به سعادت دنيا و آخرتشان و هيچ کس و هيچ مانعى نيست که خداى را از تشريع چنين قوانينى باز بدارد. براى اين که «عزيز» است. يعنى در هرچه اراده کند، مغلوب هيچ چيز و هيچ عاملى واقع نمى شود.
و نيز، خداى تعالى امر هدايت بندگان خود را مهمل نمى گذارد، و در آن سهل انگارى نمى کند. براى اين که «حکيم» است. يعنى افعالش همه متقن است، و يکى از آثار متقن بودن عمل، اين است که عمل خود را طورى انجام دهد که به نتيجه برسد.
و نيز حق خداى تعالى است که در بندگان خود و امور ايشان به هر طورى که بخواهد، تصرف کند. چون او «مالک» ايشان است. و نيز، حق اوست که بندگان به وظيفه پرستش او قيام کنند و او، ايشان را به بندگى خود وادار سازد و امر و نهى کند. چون هم «عَلِىّ» است و هم «عَظِيم».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۰
پس هر يک از اين پنج اسم، سهمى در تعليل اصل وحى دارند و نتيجه مجموع آن ها اين است که: خداى تعالى، از هر جهت «وَلىّ» بندگان است و جز او، «وَلىّ» ديگرى نيست.
توضيح آيه: «تَکَادُ السّمَاواتُ يَتَفَطَّرنَ مِن فَوقِهِنّ...»
«تَکادُ السّمَاواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِن فَوْقِهِنَّ ...»:
کلمه «يَتَفَطَّرنَ» از مصدر «تَفَطّر» است که به معناى پاره پاره شدن است. چون کلمۀ «تفطّر» - که مصدر باب تفعّل است - از «فطر» گرفته شده، که به معناى پاره شدن و شکافتن است.
آنچه که از سياق آيه و نظم کلام که درباره بيان حقيقت وحى و آثار و نتائج آن است، به دست مى آيد، اين است که: مراد از «پاره پاره شدن آسمان ها از بالاى سرِ مردم»، شکافتن آن ها است به وسيله وحيى که از ناحيه خداى «عَلىّ عَظِيم» نازل مى شود، و فرشتگان، آن وحى را از همۀ آسمان ها عبور مى دهند تا به زمين نازل کنند. چون مبدأ وحى خداى سبحان است، و آسمان ها به حکم آيه «وَ لَقَد خَلَقنَا فَوقَکُم سَبعَ طَرَائِقَ وَ مَا کُنّا عَنِ الخَلقِ غَافِلِين»، راه هايى است به سوى زمين.
و اما اين که چرا جملۀ «يَتَفَطُّرن» را مقيد کرد به جملۀ «مِن فَوقِهِنّ»؟ وجهش روشن است. براى اين که وحى از مافوق و بالاى سر نازل مى شود. چون از ناحيه خدايى نازل مى شود که مافوق هر چيز است، و علوّ و عظمتى مطلق دارد. قهرا اگر آسمان ها شکافته شوند، از بالا شکافته مى شوند.
و نيز مى خواهد امر وحى را بزرگ بدارد، از اين جهت که وحى کلام کسى است که «علىّ و عظيم» است. پس از اين جهت که کلام خدايى است داراى عظمت مطلق و آسمان ها در هنگام نزول آن نزديک به پاره پاره شدن مى شود، و از اين جهت که کلام خدايى است عَلىّ و داراى علوّ، اگر آسمان ها پاره شوند، از بالا پاره مى شوند.
پس آيه شريفه در مقام بزرگداشت کلام خدا از اين جهت که در هنگام نزولش از آسمان ها عبور مى کند، نظير آيه شريفه «حَتّى إذَا فُزّعَ عَن قُلُوبِهِم قَالُوا مَا ذَا قَالَ رَبُّکُم قَالُوا الحَقّ وَ هُوَ العَلِىّ الکَبِير» است که در مقام بزرگداشت وحى است، از حيث اين که ملائکه حامل آن به سوى زمين هستند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۱
و نيز، نظير آيه شريفه «لَو أنزَلنَا هَذَا القُرآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأيتَهُ خَاشِعاً مُتَصَدّعاً مِن خَشيَةِ اللّه» است که در مقام بزرگداشت وحى است، بر فرضى که بر کوهى نازل شود.
و نيز، نظير آيه شريفه «إنّا سَنُلقِى عَلَيکَ قَولاً ثَقِيلاً» است که در مقام بزرگداشت آن از نظر سنگينى و صعوبت عمل آن است. اين آن مطلبى است که سياق، آن را به دست مى دهد.
ولى ديگر مفسران، آيه را بر دو معناى ديگر حمل کرده اند:
اول اين که: مراد از «تَفَطّر»، پاره شدن آسمان ها از جلال و عظمت خداى جلّ جلاله است، همچنان که توصيف خدا به «علىّ عظيم» در آيه قبلى هم، مؤيّد اين معنا است.
دوم اين که: مراد شکافتن آسمان ها از شرک مشرکان اهل زمين است، و از اين حرفشان که مى گفتند: «اتّخَذَ الرَّحمَانُ وَلَداً»، خدا فرزندى گرفته، چون عين اين کلام در سوره مريم نيز آمده و فرموده: «تَکَادُ السّمَاواتُ يَتَفَطّرنَ مِنهُ».
صاحبان اين دو توجيه درباره قيد «مِن فَوقِهِنّ»، دچار اشکال شده اند، و مخصوصا آن که وجه دوم را اختيار کرده، درباره توجيه قيد مذکور به زحمت افتاده. و همچنين در اين که اتصال جملۀ «وَ المَلائِکَةُ يُسَبّحُونَ بِحَمدِ رَبّهِم وَ يَستَغفِرُونَ لِمَن فِى الأرضِ...»، به ماقبل را چطور توجيه کنند، دست و پا زده اند، که هر کس به کتب تفسير آنان مراجعه کند، بر اين مطلب واقف مى گردد.
مقصود از استغفار ملائکه براى اهل زمين
«وَ المَلائِکَةُ يُسَبّحُونَ بِحَمدِ رَبّهِم وَ يَستَغفِرُونَ لِمَن فِى الأرض»: يعنى فرشتگان، خداى را از هرچه که لايق به ساحت قدسش نيست، منزّه داشته، و او را با شمردن کارهاى جميلش ثنا مى گويند. و يکى از چيزهايى که لايق ساحت قدس او نيست، همين است که امر بندگان خود را مهمل گذارد، و آنان را به سوى دينى که خود تشريع مى کند، و از راه وحى ابلاغ مى فرمايد، هدايت نکند. با اين که اين هدايت يکى از کارهايى است که انجامش از ناحيۀ خدا جميل و پسنديده است. و از خداى سبحان درخواست مى کنند که اهل زمين را بيامرزد.
و معلوم است که حصول اين آمرزش سببى دارد که قبلا بايد حاصل شده باشد، و آن سبب، عبارت است از: پيمودن طريق بندگى، و آن هم احتياج به هدايت خود خدا دارد. پس برگشت درخواست مغفرت براى اهل زمين، به اين درخواست است که خدا براى آنان دينى تشريع کند، و آنگاه کسانى را که به آن دين مى گروند، بيامرزد.
پس معناى جمله مورد بحث اين مى شود که: ملائکه از خداى سبحان درخواست مى کنند که براى ساکنان زمين از طريق وحى دينى تشريع کند، و آنگاه به وسيله آن دين ايشان را بيامرزد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۲
شاهد بر اين معنا اين است که جمله مورد بحث در خلال سياقى واقع شده که در صدد بيان صفت وحى است. و نيز شاهد ديگرش اين است که براى اهل زمين طلب مغفرت مى کنند، و معنا ندارد ملائکه براى همۀ اهل زمين طلب مغفرت کنند، و از خدا بخواهند حتى مشرکان را که مى گفتند «اتّخَذَ اللّهُ وَلَداً» بيامرزد. با اين که قبلا از خود ملائکه حکايت کرده بود که: وَ يَستَغفِرُونَ لِلّذِينَ آمَنُوا». پس ناگزير بايد بگوييم منظور از طلب مغفرت، طلب وسيله و سبب مغفرت است و آن، همين است که نخست براى اهل زمين دينى تشريع کند، تا سپس متدينين به آن دين را بيامرزد.
«ألا إنَّ اللّهَ هُوَ الغَفُورُ الرَّحِيمَ«»: يعنى آگاه باش که خداى سبحان، بدان جهت که متصف به دو صفت مغفرت و رحمت است، و او را به نام «غفور» و «رحيم» مى خوانيد، ساحت قدسش اقتضاء مى کند که براى اهل زمين کارى کند و زمينه اى فراهم سازد که به مغفرت و رحمت او برسند و آن کار، همين است که از راه وحى و رسالت، دينى برايشان تشريع کند که به وسيلۀ آن به سوى سعادت خود هدايت شوند.
بعضى از مفسران گفته اند: در جملۀ «ألا إنّ اللّه...»، اشاره اى است به اين که خداى تعالى، هم استغفار ملائکه را قبول کرده، و هم بيشتر از آن مقدارى را که ملائکه خواسته اند، مغفرت و رحمت مى دهد.
«وَ الَّذِينَ اتخَذُوا مِن دُونِهِ أَوْلِيَاءَ اللَّهُ حَفِيظٌ عَلَيهِمْ وَ مَا أَنت عَلَيهِم بِوَکِيلٍ»:
بعد از آن که از آيات قبل استفاده شد که خداى تعالى، تنها «وَلىّ» بندگان خويش است، و جز او، «وَلىّ» ديگرى نيست، و تنها او متولّى امور سکنۀ زمين است که برايشان دينى تشريع کند، دينى که خودش بپسندد، و آن را به مقتضاى اسماء حُسنا و صفات عليائش از طريق وحى به انبياء به ايشان برساند، و لازمه اين ولايت آن بود که سکنۀ زمين غير از او کسى را «وَلىّ» خود نگيرند، اينک در آيه مورد بحث، به حال کسانى اشاره مى کند که به غير از خدا اوليايى براى خود درست کردند، و آن ها را در ربوبيت و الوهيت، شرکاى خدا پنداشتند، آنگاه مى فرمايد:
خدا از آنچه اين طايفه مى کنند، غافل نيست، و اعمالشان عليه خود آنان محفوظ مى ماند، تا به زودى بر آن اعمال مؤاخذه شوند و در اين بين، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، هيچ مسؤوليتى ندارد. چون به جز ابلاغ رسالت وظيفه اى ندارد. نه وکيل مردم است، نه از اعمال آنان بازخواست مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۳
پس اينکه فرمود «اللّهُ حَفِيظٌ عَلَيهِم»، معنايش اين است که شرک آنان را عليه آنان حفظ مى کند، و همچنين گناهان و اعمال فاسدى مترتب بر شرک ايشان است.
«وَ مَا أنتَ عَلَيهِم بِوَکِيل»: يعنى اعمال مردم به تو واگذار نشده تا تو آن را برايشان اصلاح کنى، و به اين منظور به سوى دين حق هدايتشان کنى. اين آيه شريفه، لحنش، لحن تسليت دادن به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است.
بحث روایتی: (رواياتى درباره حروف مقطعه قرآن)
در الدر المنثور است که ابن اسحاق و بخارى در تاريخ خود، و ابن جرير به سندى ضعيف از ابن عباس، از جابر بن عبداللّه ابن رباب روايت کرده اند که گفت: روزى ابوياسر بن اخطب با جمعى از مردان يهود به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» عبور مى کردند، در حالى که آن جناب، اولِ سوره بقره را مى خواند که مى فرمايد: «الم ذَلِکَ الکِتَابُ لا رَيبَ فِيه». از بين آن جمع، برادر ابوياسر، حىّ بن اخطب به آن جمع ملحق شد، و گفت: هيچ مى دانيد؟ به خدا سوگند من از محمّد شنيدم که از جمله آنچه به وى وحى شده اين را مى خواند: «الم ذَلِکَ الکِتَاب». پرسيدند: راستى تو خودت شنيدى؟ گفت: آرى.
پس يهوديان نزد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» شدند و گفتند: اى محمّد! يادت نيست که در ضمن آنچه به تو وحى شده، مى خواندى: «الم ذَلِکَ الکِتَاب»؟ فرمود: بلى درست است. گفتند: آيا جبرئيل اين را از ناحيه خدا برايت آورده؟ فرمود: آرى. گفتند: با اين که خداوند قبل از تو هم انبيایى فرستاده، و ما سراغ نداريم که هيچ پيغمبرى مدّت سرورى و مقدار عمر امتش را دانسته باشد، غير از تو که در اين کلام خود از آن خبر مى دهى؟ در همين بين، حىّ بن اخطب به عده اى که همراهش بودند، گفت: «الف» يک، و «لام» سى، و «ميم» چهل، جمعا مى شود: هفتاد و يک، و آيا شما مى خواهيد به دين پيغمبرى درآييد که مدت سرورى اش و عمر امتش مجموعا هفتاد و يک سال است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۴
آنگاه رو کرد به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و گفت: اى محمّد! آيا غير از «الم»، حرف ديگرى هم هست؟ فرمود: بله. پرسيد: چيست؟ فرمود: «المص». حىّ بن اخطب گفت: (عجب)، اين از اولى سنگين تر و طولانى تر است. چون «الف» يک، و «لام» سى، و «ميم» چهل، و «صاد» نود است که جمعا صد و شصت و يک مى شود. اى محمّد! آيا غير از اين هم هست؟
رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: بله. پرسيد چيست؟ فرمود: «الر». گفت: اين که از آن دو سنگين تر و طولانى تر است. چون «الف» يک، و «لام» سى، و «راء» دويست است، که جمعا دويست و سى و يک مى شود.
حال بگو ببينيم باز هم هست؟ فرمود: بله، «المر». حىّ گفت: اين ديگر از آن ها سنگين تر و بلندتر است. «الف» يک، و «لام» سى، و «ميم» چهل، و «راء» دويست، که جمعا دويست و هفتاد و يک.
سپس حىّ بن اخطب گفت: اى محمّد! امر تو بر ما مشتبه شد، نمى دانيم دوران نبوتت کوتاه است يا بلند؟ آنگاه برخاستند که بروند. برادر او، ابوياسر به او و همراهانش از علماى يهود گفت: نظر شما چيست؟ آيا به راستى همه اين مدت ها، يعنى «۷۱» و «۱۶۱» و «۲۳۱» و «۲۷۱» را به محمد داده اند، که جمعا هفتصد و سى و چهار سال باشد؟ آنها نيز گفتند: امر او براى ما مشتبه است.
راويان نامبرده معتقدند که آيات «هُوَ الّذِى أنزَلَ عَلَيکَ الکِتَابَ مِنهُ آيَاتٌ مُحکَمَاتٌ هُنّ أُمّ الکِتَابِ وَ أُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ...»، در خصوص همين يهوديان نازل شده.
مؤلف: و نيز الدر المنثور، قريب به اين مضمون از ابن منذر، از ابن جريح نقل کرده. قمى هم نظير آن را در تفسير خود، از پدرش، از ابن رئاب، از محمّد بن قيس، از ابى جعفر «عليه السلام» نقل کرده. و در اين روايت نيامده که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» هم، حساب ابجد يهوديان و يا متشابه بودن حروف مقطعه را امضاء کرده باشد. خود يهوديان هم دليلى براى گفته خود نياورده اند، در سابق هم گفتيم که آيات متشابه قرآن، غير از حروف مقطعه اى است که در آغاز بعضى سوره ها آمده.
رده:تفسیر المیزان