المیزان جلد۱۸ بخش۴۳
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۴۴
آيات ۱ - ۱۹ سوره ذاريات
* سوره «ذاريات»، مکى است و شصت آيه دارد.
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ *
وَ الذَّارِيَاتِ ذَرْواً(۱)
فَالحَْامِلَاتِ وِقْراً(۲)
فَالجَْارِيَاتِ يُسراً(۳)
فَالْمُقَسمَاتِ أَمْراً(۴)
إِنمَا تُوعَدُونَ لَصادِقٌ(۵)
وَ إِنَّ الدِّينَ لَوَاقِعٌ(۶)
وَ السمَاءِ ذَاتِ الحُْبُکِ(۷)
إِنَّکمْ لَفِى قَوْلٍ مخْتَلِفٍ(۸)
يُؤْفَک عَنْهُ مَنْ أُفِک (۹)
قُتِلَ الخَْرَّاصونَ(۱۰)
الَّذِينَ هُمْ فى غَمْرَةٍ ساهُونَ(۱۱)
يَسئَلُونَ أَيَّانَ يَوْمُ الدِّينِ(۱۲)
يَوْمَ هُمْ عَلى النَّارِ يُفْتَنُونَ(۱۳)
ذُوقُوا فِتْنَتَکمْ هَذَا الَّذِى کُنتُم بِهِ تَستَعْجِلُونَ(۱۴)
إِنَّ الْمُتَّقِينَ فى جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ(۱۵)
ءَاخِذِينَ مَا ءَاتَاهُمْ رَبهُمْ إِنهُمْ کانُوا قَبْلَ ذَلِک محْسِنِينَ(۱۶)
کانُوا قَلِيلاً مِّنَ الَّيْلِ مَا يهْجَعُونَ(۱۷)
وَ بِالاَسحَارِ هُمْ يَستَغْفِرُونَ(۱۸)
وَ فى أَمْوَالِهِمْ حَقُّ لِّلسائلِ وَ المَْحْرُومِ(۱۹)
«ترجمه آیات»
به نام خدا که هم رحمان است و هم رحيم . سوگند به بادهايى که ذرات سر راه خود را به اطراف مى پراکند (۱).
و پس از آن سوگند به ابرهاى سنگين بار از آب (۲).
و سپس سوگند به کشتى هايى که به آسانى در درياها در حرکت اند (۳).
و آنگاه به فرشتگانى سوگند که امر خدا را در بين خود تقسيم مى کنند (۴).
که آنچه بدان تهديد شده ايد، صادق و آمدنى است (۵).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۴۵
و محققا روز جزا واقع شدنى است (۶).
به آسمان آراسته سوگند (۷).
که شما در سخنانى مختلف سرگردانيد (۸).
سخنانى که هر کس از کتاب خدا منحرف مى شود، به وسيله آن منحرف مى شود (۹).
خدا بکشد کسانى را که بى دليل و برهان در باره روز جزاء سخن مى گويند (و مردم را منحرف مى کند)(۱۰).
آن هايى که در جهلى عميق غرق در غفلت اند (۱۱).
و در چنين ظلمت و غفلتى مى پرسند: روز جزاء کى است (۱۲).
روزى است که همين خراصان در آتش گداخته مى شوند (۱۳).
و به ايشان گفته مى شود: بچشيد ان عذابى را که مى خواستيد در آمدنش عجله شود (۱۴).
محققا مردم با تقوا در بهشت ها و چشمه سارهايى وصف ناپذيرند (۱۵).
در حالى که به آنچه پروردگارشان به ايشان مى دهد، راضى اند، چون در دنيا از نيکوکاران بودند (۱۶).
آرى، اندکى از شب ها را مى خوابيدند (۱۷).
و در سحرها استغفار مى کردند (۱۸).
و در اموال خود براى سائل و محروم، حقى قائل بودند (۱۹).
«بیان آیات»
غرض و مفاد آيات سوره ذاریات
دعوت پيامبر اسلام، همواره لبه تيزش به طرف وثنيت بود، که ايشان را به توحيد در ربوبيت مى خواند، و مى خواست به آن ها بفهماند که خداى تعالى، تنها ربّ آنان و ربّ تمامى عالَم است. و اين دعوتش از دو طريق بود. يکى از راه بشارت و نويد، و يکى از راه انذار و تهديد، که مخصوصا بر اين انذار بيشتر تکيه داشت.
و انذارش به دو چيز بود: يکى عذاب دنيا که اقوام و ملل گذشته را به جرم تکذيب منقرض ساخت. و يکى هم، عذاب آخرت که عذابى است جاودانه. و در پيشبرد دعوت، همين انذار مؤثر و عمده بود. چون اگر حساب و جزاى روز قيامت نباشد، ايمان به وحدانيت خدا و نبوت انبياء لغو و بى اثر است.
همچنان که مشرکان به همين منظور، خداى آسمان و زمين را با خدايان دروغين معاوضه کردند، و شديدا با اصول سه گانه «توحيد» و «نبوت» و «معاد»، مخالفت و انکار مى ورزيدند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۴۶
آرى، مى خواستند با انکار «معاد» و اصرار در اين که چنين چيزى نيست و مسخره کردن آن، به هر راهى که ممکن باشد، خود را از قيد و بند آزاد کنند. چون آن ها هم، اين قدر مى فهميدند که اگر بتوانند اصل سوم، يعنى «معاد» را باطل کنند، آن دو اصل ديگر، خود به خود، باطل مى شود.
و اين سوره، متعرض مسأله معاد و انکار مشرکان نسبت به آن است، و با اين مسأله ختم مى شود. اما نه از اين جهت که خود معاد را اثبات کند، همچنان که در مواردى از کلام مجيدش، معاد بدان جهت که معاد است، مورد نظر قرار گرفته، بلکه از اين جهت متعرض آن شده که روز جزاء است، و کسى که وعده آن را داده، خداى تعالى است. و خداى تعالى هم، يگانه ربّ ايشان است، و وعدۀ او صدق است، و در آن شکى نيست.
و به همين منظور، وقتى رشته کلام به احتجاج بر مسأله معاد مى کشد، بر مسأله توحيد احتجاج مى کند، و آيات بيرونى از زمينى و آسمانى و آيات درونى را به رُخ مى کشد. و عذاب هايى که با آن عذاب ها، امت هاى گذشته را به دنبال دعوت به توحيد عقوبت کرد - وقتى دعوت انبيا را نپذيرفتند، و نبوتشان را تکذيب کردند - ذکر مى کند. و اين نيست مگر براى همين منظور که با اثبات توحيد، روز جزاء را که خداى واحد وعده داده اثبات کند، خدايى که هرگز خلف وعده نمى کند.
از سوى ديگر، روز جزاء را اثبات کند که دعوت نبويّه از آن خبر داده، (دعوتى که هرگز دروغ و فريب در آن وجود ندارد)، تا در نتيجه، راهى براى انکار معاد برايشان باقى نماند، و نتوانند از راه انکار معاد، مسأله توحيد و نبوت را هم لغو جلوه دهند، که بيانش گذشت.
اين سوره به شهادت سياق آياتش، در مکه نازل شده، و احدى هم در اين معنا اختلاف ندارد. و هرچند همه آياتش برجسته است، اما يکى از برجسته ترين آياتش، آيه شريفه: «وَ مَا خَلَقتُ الجِنّ وَ الإنسَ إلّا لِيَعبُدُون» است.
و اين نوزده آيه اى که از اول سوره در اين جا آورديم، در حقيقت آغاز گفتار است، و در آن خاطرنشان مى سازد: اين وعده اى که داده شده اند، وعده اى است حق و صدق، و انکارشان نسبت به آن و لجبازی شان در انکار آن، به جز تخمين و احتمال دليلى ندارد. آنگاه به تو صيف روز جزاء مى پردازد که متقين در آن روز چه وصفى دارند، و منکران چه حالى.
«وَ الذَّارِيَاتِ ذَرْواً * فَالحَْامِلَاتِ وِقْراً * فَالجَْارِيَاتِ يُسراً * فَالْمُقَسمَاتِ أَمْراً»:
کلمه «ذَاريَات»، جمع «ذاريه» است، و ذاريه از «ذرو» گرفته شده. وقتى مى گويند: «ذرت الرّيحُ التّرَابَ»، و يا مى گويند: «تذور الرّيحُ التِرَابَ ذرواً»، معنايش اين است که باد، خاک ها را پراکنده کرد، و به پرواز درآورد. و کلمه «وِقر» - به کسره واو و سکون قاف - به معناى سنگينى بار در پشت و يا شکم است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۴۷
و اين که در اين آيات، پشت سرِ هم سوگند خورده، براى اين بوده که مطلبى را که بر سرِ آن سوگند مى خورد، تأکيد کند، و آن مطلب عبارت است از: آمدن روزى که در آن روز، جزاى اعمال داده مى شود. در جمله «وَ الذّارِيَات ذرواً»، سوگند مى خورد به نسيم هايى که خاک را بلند مى کند و به هوا مى برد.
و جملۀ «فَالحَامِلَاتِ وِقراً»، با فائى که در آغازش دارد و تأخير و ترتيب را مى فهماند، جمله اى است که عطف بر جمله «الذّارِيَات» شده، و سوگندى است به ابرهاى حامله و باردار از باران، و جمله «فَالجَارِيَات يُسراً» که باز عطف به جمله قبلى است، سوگندى است به کشتى هايى که به سهولت در دريا روان اند.
و جملۀ «فَالمُقَسّمَات أمراً» که عطف بر جمله قبلى است، سوگندى است به ملائکه اى که کارشان اين است که به امر پروردگار عمل مى کنند، و اوامر خدا را در بين خود به اختلاف مقام هايى که دارند، تقسيم مى کنند.
آرى، امر پروردگار صاحب عرش، در خلقت و تدبير، امرى است واحد، ولى وقتى اين امر واحد را ملائکه اى حمل مى کنند که پست هاى مختلف و مأموريت هاى گوناگون دارند، قهرا همان امر واحد بر طبق اختلاف مقامات ايشان تقسيم و تکه تکه مى شود، و همچنين اين تقسيم ادامه دارد تا به دست فرشتگانى برسد که مأمور پديد آوردن حوادث جزئى عالم اند. در آن جا ديگر بيشتر تکه تکه مى شود و تکثير مى پذيرد.
و اين آيات چهارگانه به طورى که ملاحظه مى فرماييد، تمامى تدابير عالَم را در زير پوشش خود مى گيرد، و به همه اشاره دارد. چون هم نمونه اى از تدبير امور خشکی ها را که همان «وَ الذّارِيَات ذَرواً» باشد، آورده و هم نمونه اى از تدابير امور درياها را در جمله «فَالجَارِيَاتِ يُسراً» ذکر کرده، و هم نمونه اى از تدابير مربوط به فضا را در عبارت «فَالحَامِلَاتِ وِقراً» خاطرنشان ساخته، و هم تدابير مربوط به تمامى باقى ماندگان زواياى عالَم، و بالاخره مجموع عالَم را در عبارت «فَالمُقَسّمَاتِ أمراً» اشاره کرده، که گفتيم منظور از آن، ملائکه است که واسطه هاى تدبير هستند، و اوامر خداى تعالى را تقسيم مى کنند.
پس اين آيات چهارگانه در اين معنا است که فرموده باشد: سوگند مى خورم به تمامى اسبابى که در تدبير سراسر جهان مؤثرند، که مطلب چنين و چنان است. در رواياتى که از طرق شيعه و سنّى، از على «عليه افضل الصلوات و السلام» نقل شده، آيات مزبور به همان معنايى که گذشت تفسير شده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۴۸
ولى از فخر رازى حکايت مى کنند که در تفسير کبير خود گفته: اين به ذهن نزديکتر است که هر چهار آيه را حمل کنيم بر همان بادها. چون بادها، هم ذاريات اند، و خاک را بالا مى برند، و هم حاملات اند، چون به باران ها آبستن اند، و هم جاريات اند که به سهولت در فضا جريان دارند، و هم مقسّمات اند، براى اين که ابرها را در بين اقطار مختلف زمين تقسيم مى کنند.
ولى حق مطلب اين است که آنچه که وى آن را نزديک به ذهن خوانده، از ذهن دور است، و آنچه ما گفتيم، منيع تر از توجيه او است.
«إِنمَا تُوعَدُونَ لَصادِقٌ * وَ إِنَّ الدِّينَ لَوَقِعٌ»:
کلمه «ما» موصوله است و ضمير در «تُوعَدُون» به آن بر مى گردد. چيزى که هست، ضمير حذف شده، و تقدير آن «انّ الّذِى تُوعَدُونَهُ» است. البته ممکن است «ما» مصدريه، و جمله «تُوعَدُون» از وعده باشد، نه از وعيد. همچنان که وقوع جمله «إنّ الدّينََ لَوَاقِع» اين معنا را تأييد مى کند. چون کلمه «دين» به معناى مطلق جزا است. چه وعده باشد و چه وعيد. بعضى هم گفته اند: جمله «تُوعَدُون» از «إيعاد»، مصدر «وعيد» است، و تنها شامل عذاب مى شود، نه مطلق جزاء، همچنان که آيه «فَذَکّر بِالقُرآن مَن يَخَافُ وَعِيد» نيز، مؤيد آن است.
و اگر «وعده» و يا «وعيد» را صادق خوانده، با اين که در حقيقت صادق، وعده و وعيد دهنده است، از باب مجاز در نسبت است. همان طور که اين مجاز، در جمله «فِى عِيشَةٍ رَاضِيَة» نيز به کار رفته. چون در حقيقت، صاحب «عيش» راضى است، نه خود «عيش». و يا از باب اين است که مضافى از آن حذف شده و تقديرش «وعده ذوصدق» است. يعنى وعده کسى که داراى صدق مى باشد، همچنان که نظير اين را در جمله «فِى عِيشَةٍ رَاضِيَة» گفته اند، و کلمه «دين»، به معناى جزاء است.
تأکيد بر صدق و وقوع معاد و جزا
و به هر حال جملۀ «إنّمَا تُوعَدُونَ لَصَادِق»، جواب قسم است. يعنى همان مطلبى است که براى اثبات و تأکيد ثبوتش آن سوگندها را خورد. و جمله «وَ إنّ الدّينَ لَوَاقِع»، عطف است بر آن، و به منزله تفسير آن است.
و معناى مجموع کلام اين است که: به چه و چه سوگند مى خورم که آنچه وعده داده شده ايد (يعنى آن وعده هايى که در قرآن هست و يا رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، به وسيله وحى به شما وعده مى دهد که روز جزايى هست و به زودى در آن روز، به سزاى اعمالتان مى رسيد، اگر اعمالتان خير است، به جزاى خيرش، و اگر شرّ است، به سزاى شرّش مى رسيد)، صادق است، و روز جزاء آمدنى است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۴۹
«وَ السّمَاءِ ذَاتِ الحُْبُکِ»:
کلمه «حُبُک»، به معناى حسن و زينت است، و به معناى خلقت عادلانه نيز هست. و وقتى به «حبيکه» يا «حباک» جمع بسته مى شود، معنايش طريقه يا طرايق است. يعنى آن خط ها و راه هايى که در هنگام وزش باد به روى آب پيدا مى شود.
معناى آيه: «و السّمَاء ذَاتِ الحُبُک»، و مقصود از اين که کفار در «قول مختلف» هستند
و معناى آيه، بنابر معناى اول، چنين مى شود: به آسمان داراى حسن و زينت سوگند مى خورم. در اين صورت، اين آيه به آيه «إنّا زَيّنَا السّمَاءَ الدُّنيَا بِزِينَة الکَوَاکِب» شباهت خواهد داشت.
و بنابر معناى دوم چنين مى شود: به آسمان که خلقتى معتدل دارد سوگند. و در اين صورت، به آيه «وَ السّمَاءَ بَنَينَاهَا بَأيدٍ» شباهت دارد.
و بنابر معناى سوم چنين مى شود: به آسمانى که داراى خطوط است سوگند. در اين صورت، به آيه «وَ لَقَد خَلَقنَا فَوقَکُم سَبعَ طَرَائِقَ» نظر دارد.
و بعيد نيست که ظهورش در معناى سوم بيشتر باشد. براى اين که آن وقت سوگند با جوابش مناسب تر خواهد بود. چون جواب قسم عبارت است از اختلاف مردم و تشتت آنان در طريقه هايى که دارند. همچنان که ظهور قسم هاى سه گانه قبل، يعنى ذاريات و حاملات و جاريات، در معناى «جرى» و «سير» با جوابش که جملۀ «إنّمَا تُوعَدُون...» است، در معناى «جرى» مشترک است. چون جواب قسم نيز، متضمن معناى رجوع و سير به سوى خدا مى باشد.
«إِنَّکُمْ لَفِى قَوْلٍ مخْتَلِفٍ * يُؤْفَک عَنْهُ مَنْ أُفِک»:
«قول مختلف»، سخن متناقضى را گويند که ابعاضش با يکديگر نسازد، و يکديگر را تکذيب کنند. و از آن جايى که زمينه کلام اثبات صدق قرآن و يا دعوت و يا صدق گفتار آن جناب در وعده هايى است که از مسأله بعث و جزاء مى دهد، ناگزير مراد از «قول مختلف» - البته اين که مى گوييم قطعى نيست، ليکن از احتمالات ديگر به ذهن نزديک تر است - سخنان مختلفى است که کفار، به منظور انکار آنچه قرآن اثبات مى کند، مى زدند. اينک فهرستى از سخنان ايشان:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۵۰
۱ - مى گفتند: اين کتاب سحر است، و آورنده اش ساحر.
۲ - مى گفتند: جنّ به او صدمه زده و ديوانه اش کرده.
۳ - مى گفتند: القاءهاى شيطان هاى جنّى است و خود او، مردى کاهن و رمال است.
۴ - اين کتاب شعر و آورنده اش شاعر است.
۵ - مى گفتند: دروغ هايى است که به خدا مى بندد.
۶ - مى گفتند: فردى از بشر او را درس مى دهد.
۷ - همۀ اين ها که مى گويد، خرافات کهنه اى است که از جايى پيدا کرده، و از روى آن نوشته است.
«يُؤفَکُ عَنهُ مَن أفِک» - کلمه «إفک»، به معناى صرف و منحرف کردن است. و ضمير «عَنهُ»، به کتاب بر مى گردد. اما از اين جهت که مشتمل بر وعده به آمدن قيامت و اثبات جزاء است. و معنايش اين است که: منحرف مى شود از قرآن هر کس که منحرف مى شود.
و بعضى، ضمير «عَنهُ» را به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» برگردانيده، گفته اند: معناى جمله اين است که منحرف مى شود از ايمان به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، هر کس که مى شود. ولى خواننده محترم توجه دارد که معناى قبلى با سياق، موافق تر است، هرچند که برگشت هر دو به يک معنا است.
وجوه مختلف در معناى جمله : «يُؤفَکُ عَنهُ مَن اُفِک»
و از بعضى از مفسران حکايت شده که گفته اند: ضمير «عَنهُ» به کلمه «مَا تُوعَدُونَ» و يا به «دين» بر مى گردد. زيرا خداى تعالى اول سوگند خورد به «ذَارِيَات»، و آن چند چيز ديگر که بعث و جزاء حق است. سپس سوگند خورد به آسمان که کفار در باره وقوع بعث در قولى مختلف هستند. بعضى شک دارند و بعضى منکرند. آنگاه مى فرمايد: منحرف مى شوند از اقرار به امر قيامت و جزاء، اشخاصى که به دست ديگران منحرف شده اند. و اين وجه هم، قريب به همان وجه سابق است.
و از بعضى ديگر حکايت شده که گفته اند: ضمير در «عَنهُ» به قول مختلف بر مى گردد، و کلمه «عَن»، تعليل را مى رساند، همچنان که در آيه «وَ مَا نَحنُ بِتَارِکِى آلِهَتِنَا عَن قَولِکَ»، علت را افاده مى کند. و در نتيجه، جمله مورد بحث صفتى مى شود براى «قول»، و معنايش اين است که: شما در قولى مختلف هستيد. قولى انحرافى که به سبب اشخاص منحرف کننده، انحرافى شده است. و اين وجه خوبى است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۵۱
بعضى ديگر گفته اند: ضمير در «إنّکُم» به مسلمان و کافر، هر دو بر مى گردد. و در نتيجه، منظور از «قول مختلف»، قول مسلمين است که مى گويند: بعث و جزاء واقع شدنى است، و قول کفار اين است که مى گويند: واقع شدنى نيست. و شايد سياق آيه با اين وجه خيلى سازگار نباشد. و بعضى ديگر، وجوهى ديگر ذکر کرده اند، که خيلى بى اساس است و فايده اى در نقل آن ها نيست.
«قُتِلَ الخَْرَّاصونَ الَّذِينَ هُمْ فى غَمْرَةٍ ساهُونَ يَسئَلُونَ أَيَّانَ يَوْمُ الدِّينِ»:
اصل کلمه «خرص» عبارت است از سخنى که با گمان و تخمين و بدون علم زده شود، و چون چنين سخنى در خطر اين هست که دروغ در آن رخنه کرده باشد، لذا کذاب دروغپرداز را هم «خرّاص» گفته اند.
و اما اين که منظور از «خرّاصان» چه کسانى هستند، از هر احتمالى به ذهن نزديک تر، اين احتمال است که بگوييم: مراد همان کسانى هستند که بدون علم و بدون دليل علمى در باره بعث و جزاء داورى مى کردند، و در آن، از روى مظنّه و تخمين، شک و ترديد نموده، منکر آن مى شدند.
و جمله «قُتِلَ الخَرّاصُون»، نفرينى است بر آنان که کشته شوند. و اين کنايه اى است از نوعى طرد و محروم کردن کسى از رستگارى. و آن مفسّرى هم که کلمه «قتل» را به معناى «لعن» گرفته، برگشت سخنش به همين معنا است.
«الّذِينَ هُم فِى غَمرَةٍ سَاهُون» - کلمه «غمره» - به طورى که راغب مى گويد - آب بسيار زيادى است که بستر خود را پوشانده باشد. يعنى ته آب پيدا نباشد. و اين کلمه، مَثَلى شده است براى جهاتى که صاحبش را پوشانده باشد. و مراد از سهو - به طورى که گفته اند - مطلق غفلت است.
و معناى آيه با در نظر داشتن اين که در وصف «خرّاصون» است، اين است که : اين خرّاصان، در جهالتى عميق قرار دارند. آن چنان جهل بر آنان احاطه دارد که از حقيقت آنچه به ايشان خبر مى دهند، غافل اند.
«يَسئَلُونَ أيّانَ يَومُ الدّينِ» - ضمير جمع در جمله «يَسئَلُونَ: مى پرسند»، به همان خرّاصان بر مى گردد. آن ها بودند که به عنوان استهزاء عجله مى کردند که بايد بگويى روز جزاء چه وقت است، همچنان که در جاى ديگر، از ايشان حکايت کرده که پرسيدند: «مَتى هَذَا الوَعدُ إن کُنتُم صَادِقِينَ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۵۲
معنای سخن خرّاصان، از پرسش: «إيّانَ يَومُ الدّين»
کلمه «أيّانَ» وضع شده براى پرسش از زمان وقوع چيزى که اين کلمه بر سرِ آن در آمده، و پرسش کفار با اين کلمه از «يَومُ الدّين» - که ظاهر در زمان است - بدين عنايت بوده که بر آن وعده داده شده و ملحق به زمانيات است و لذا با اين کلمه سؤال شده. زيرا قيامت شؤونى دارد که آن شؤون ملحق به زمانيات است. همان طور که از زمانيات با کلمۀ «أيّانَ» و «مَتى» سؤال مى شود. مثلا گفته مى شود: «مَتى يَومُ العِيد: روز عيد چه زمانى است» - برخى از مفسران چنين گفته اند.
ممکن هم هست استعمال اين گونه کلمات از باب مجاز و توسعه دادن در معناى ظرفيت و زمان باشد، به اين که اوصاف مخصوص ظرف زمان را هم مجازا زمان بخوانند، آن وقت بپرسند زمان اين زمان، يعنى زمان رُخ دادن اين اوصاف کى است؟ بعد از چه زمانى واقع مى شود، و يا قبل از چه زمانى بوده؟ مثل اين که مى پرسند: روز عيد کى است؟ و جواب مى دهند: ده روز ديگر. و يا مى پرسند: روز عيد کى بود؟ مى گويند: ده روز جلوتر بود. در حالى که اصل اين سؤال، مجازى است. چون روز عيد، خودش روز و زمان است، زمان که در زمان قرار نمى گيرد، بلکه اوصاف مختص به آن است که در زمان واقع مى شود، و اين گونه سؤالات مختص به کلام عرب نيست. و در قرآن کريم نيز بسيار آمده.
«يَوْمَ هُمْ عَلى النَّارِ يُفْتَنُونَ»:
ضمير جمع به خرّاصان بر مى گردد، و کلمه «فتن» در اصل به معناى اين عمل بوده که طلا را در آتش کنند تا خوبى و بديش معلوم شود، آن وقت استعمالش را توسعه داده داخل کردن هر چيز در آتش و يا سوزاندنش را فتنه خوانده اند. و ظرف «يوم» متعلق به فعلى است که در کلام نيامده. و يا متعلق است به مبتدائى که در کلام نيامده، و تقديرش اين است که: «يَومُ الدّين» در روزى واقع مى شود که خراصان در آتش معذّب اند و يا مى سوزند».
و اين آيه جواب از سؤال آنان بود که مى پرسيدند: «أيّان يومُ الدّين». چيزى که هست، به جاى اين که تاريخ آن را در پاسخ معين کند، صفت آن را بيان کرد، و اشاره کرد به اين که کفار در آن روز چه حالى دارند. و اين، بدان جهت بود که وقت قيامت، جزء مسائل غيبى است. آن غيب هايى که احدى از آن اطلاع ندارد، و جز خدا کسى را بدان آگاهى نيست. چون خداى تعالى، بعضى از مسائل غيبى را به بعضى از انبيائش اطلاع مى دهد، ولى قيامت از آن حوادثى است که علمش، مخصوص به خود اوست. همچنان که فرموده: «لا يُجلّيهَا لِوَقتِهَا إلّا هُو».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۵۳
«ذُوقُوا فِتْنَتَکُمْ هَذَا الَّذِى کُنتُم بِهِ تَستَعْجِلُونَ»:
اين آيه حکايت مى کند آن خطابى را که خداى تعالى و يا ملائکه اش به امر او در روز قيامت به خرّاصان مى کنند، در حالى که در آتش افتاده، مى سوزند.
و معناى آن اين است که: به ايشان گفته مى شود بچشيد عذابى را که مخصوص شما است. اين عذاب، همان بود که عجله مى کرديد، و به عنوان استهزاء مى گفتيد: چه وقت مى رسد.
«إِنَّ الْمُتَّقِينَ فى جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ»:
اين جمله حال متقين را بيان مى کند، آن حالى را که در قيامت دارند.
و اگر «جنّات» و «عيون» را نکره (بدون الف و لام) آورده، براى اين است که به عظمت مقام و منزلت آن اشاره نموده، بفهماند وضع بهشت طورى نيست که اشخاص بتوانند با زبان، توصيف کنند.
در اين جا، اين سؤال پيش مى آيد که قرار گرفتن متقيان در بهشت درست است، چون بالاخره بهشت منزلگاهى است، ولى چشمه ها که قرارگاه نيستند، چرا فرموده: «متقيان در چشمه ها هستند»؟ جواب اين است که: اين تعبير از باب توسعه و مجاز است، و معناى تحت اللفظى منظور نيست.
«ءَاخِذِينَ مَا ءَاتَاهُمْ رَبُّهُمْ إِنّهُمْ کانُوا قَبْلَ ذَلِک مُحْسِنِينَ»:
يعنى: آن ها قابليت آنچه را که پروردگار مهربان به آنها اعطاء کرده، دارند، در حالى که از خداوند و از آنچه به آن ها داده، راضى اند. اين معنا از تعبير به «آخِذِين» و «إيتَاء» و از نسبت ايتاء به پروردگارشان فهميده مى شود. اين آيه مطالب قبل خود را تعليل کرده، مى فرمايد: اگر متقين چنين وضعى دارند، به خاطر اين است که قبلا، يعنى در دنيا در اعمالشان نيکوکار بودند، و اعمال نيکى داشتند.
«کانُوا قَلِيلاً مِنََ الَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ»:
اين آيه و آيات بعدش توضيح مى دهد که چگونه نيکوکار بودند، مگر چه مى کردند. کلمه «هجوع» - که مصدر فعل «يَهجَعُون» است - به معناى خواب در شب است. بعضى هم گفته اند: اصلا به معناى خواب اندک است.
ممکن است کلمه «ما» زائده باشد و کلمه «يَهجَعُونَ» خبر باشد براى کلمه «کَانُوا»، و کلمه «قَلِيلاً»، ظرفى باشد متعلق به «يَهجَعُونَ». و ممکن هم هست کلمه «قَلِيلاً» صفت باشد براى مفعول مطلقى که در کلام نيامده، که تقدير آن «يَهجَعُونَ هُجُوعاً قَلِيلاً» باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۵۴
معناى اين که در وصف متقين فرمود: «کَانُوا قَلِيلاً مِنَ اللّيلِ مَا يَهجَعُون»
و کلمه «مِنَ اللّيلِ»، در هر حال متعلق است به کلمه «قَلِيلاً»، و معناى آيه اين است که: متقين در دنيا زمان اندکى از شب را مى خوابيدند. و يا: مى خوابيدند خوابيدنى اندک.
همه اين ها در صورتى بود که: کلمه «مَا» زائده باشد. ممکن هم هست آن را موصوله گرفت، و ضميرى که بايد به آن برگردد، حذف شده باشد، و کلمه «قَلِيلاً»، خبر کلمه «کَانُوا» و موصول، فاعل آن باشد، که بنابراين معنايش چنين مى شود: کم بود از شب که در آن مى خوابيدند.
و باز احتمال دارد: «ما» مصدريه باشد، و مصدرى که اين کلمه از آن و از مدخولش به دست مى آيد، فاعل «قَلِيلاً»، و خود کلمه «قَلِيلاً» خبر باشد، براى «کانُوا».
و به هر حال، بايد ديد اندکى از شب چه معنا دارد. اگر آن را با مجموع زمان همۀ شب ها قياس کنيم، آن وقت معنايش اين مى شود که: «متقين از هر شب، زمان اندکى را مى خوابند، و بيشترش را به عبادت مى پردازند». و اگر با مجموع شب ها مقايسه کنيم، آن وقت معنايش اين مى شود که: «ايشان در کمترين شبى مى خوابند، بلکه بيشتر شب ها تا به صبح بيدارند».
«وَ بِالاَسحَارِ هُمْ يَستَغْفِرُونَ»:
يعنى: در سحرها از خداى تعالى آمرزش گناهان خود را مى طلبند. بعضى هم گفته اند: مراد از استغفار، نماز است، ولى اين قول بى اشکال نيست.
«وَ فى أَمْوَالِهِمْ حَقُّ لِلسّائلِ وَ المَْحْرُومِ»:
آن دو آيه که گذشت، سيره متقين نسبت به درگاه خداى سبحان را بيان مى کرد و مى فرمود: شب زنده دارند و در سحرها استغفار مى کنند، ولى اين آيه، سيره آنان را در برابر مردم بيان مى کند، و آن اين است که به سائل و محروم کمک مالى مى کنند.
و اما اين که فرمود: در اموال آنان حقى است براى «سائل» و «محروم»، با اين که حق مذکور تنها در اموال آنان نيست، در اموال همه هست، براى اين بوده که بفهماند متقين با صفايى که در فطرتشان هست، اين معنا را درک مى کنند، و خودشان مى فهمند که «سائل» و «محروم» حقى در اموال آنان دارد. و به همين جهت عمل هم مى کنند، تا رحمت را انتشار داده، نيکوکارى را بر اميال نفسانى خود مقدم بدارند.
«سائل»، عبارت است از کسى که از انسان چيزى بخواهد و نزد انسان اظهار فقر کند. ولى «محروم» به معناى کسى است که از رزق محروم است، و کوشش او به جايى نمى رسد. هرچند که از شدت عفتى که دارد، سؤال نمى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۵۵
بحث روايتى (روایاتی پیرامون آیات گذشته)
در تفسير قمى است که پدرم، از ابن ابى عمير، از جميل، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرد که در معناى آيه «وَ الذّارِيَاتِ ذَرواً» فرمود: ابن الکوّاء، از اميرالمؤمنين «عليه السلام» پرسيد: اين آيه چه معنا دارد؟
حضرت فرمود: منظور از «ذَارِيَات»، باد است. و از «حَامِلاتِ وَقراً» پرسيد. فرمود: ابر است. و از «فَالجَارِيَات يُسراً» پرسيد. فرمود: کشتی ها است. از «مُقَسّمَات أمراً» پرسيد. فرمود: ملائکه است.
مؤلف: اين حديث، از طرق اهل سنت هم روايت شده، و روح المعانى آن را آورده.
و در الدر المنثور است که عبدالرزاق، فاريابى، سعيد بن منصور، حارث ابن ابى اسامه، ابن جرير، ابن منذر، ابن ابى حاتم و ابن انبارى، در کتاب المصاحف و حاکم (وى حديث را صحيح دانسته) و بيهقى - در شعب الايمان - از چند طريق، از على ابن ابى طالب روايت کرده اند که فرمود: «وَ الذّارِيَاتِ ذَرواً»، بادها است. «فَالحَامِلَاتِ وِقراً»، ابرها است. «فَالجَارِيَاتِ يُسراً»، کشتی ها است. «فَالمُقَسّمَاتِ أمراً»، ملائکه است.
و در مجمع البيان مى گويد: امام باقر و امام صادق «عليهما السلام) فرمودند: براى احدى جايز نيست سوگند بخورد مگر به خدا. و خدا به هر يک از مخلوقاتش بخواهد، مى تواند سوگند بخورد. و در الدر المنثور است که ابن منيع، از على بن ابى طالب روايت کرده که شخصى از آن جناب، از آيه «وَ السّمَاءِ ذَاتِ الحُبُک» سؤال کرد. فرمود: يعنى داراى خلقتى زيبا است.
مؤلف: نظير اين روايت را، صاحب مجمع البيان نيز آورده، به اين عبارت که بعضى گفته اند: يعنى داراى حسن و زينت است - نقل از على «عليه السلام» - و در جوامع الجامع، اين طور آورده: و از على «عليه السلام» نقل شده که فرمود: منظور حسن و زينت آسمان است.
و در بعضى از اخبار، آيه «إنّکُم لَفِى قَولٍ مُختَلِف * يُؤفَکُ عَنهُ مَن أُفِک»، بر مساله ولايت تطبيق شده.
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۱ سوره ذاریاتآیه ۲ سوره ذاریاتآیه ۳ سوره ذاریاتآیه ۴ سوره ذاریاتآیه ۵ سوره ذاریاتآیه ۶ سوره ذاریاتآیه ۷ سوره ذاریاتآیه ۸ سوره ذاریاتآیه ۹ سوره ذاریاتآیه ۱۰ سوره ذاریاتآیه ۱۱ سوره ذاریاتآیه ۱۲ سوره ذاریاتآیه ۱۳ سوره ذاریاتآیه ۱۴ سوره ذاریاتآیه ۱۵ سوره ذاریاتآیه ۱۶ سوره ذاریاتآیه ۱۷ سوره ذاریاتآیه ۱۸ سوره ذاریاتآیه ۱۹ سوره ذاریات