المیزان جلد۱۸ بخش۴۵
آيتى که خداوند با عذاب وهلاکت قوم لوط، بر جاى گذاشت
«فَأخرَجنَا» - ملائکه در اين جمله، مقدمات کار را شرح مى دهند. و ضمير در کلمه «فِيهَا» بـه «قـريـه» بر مى گردد، هرچند که کلمه «قريه»، قبلا در آيه نيامده بود، وليکن از مفهوم سياق فهميده مى شود.
و منظور از جملۀ «بَيتٌ مِنَ المُسلِمِين»، خانه لوط است که در آن قـريـه، تـنـهـا ايـن خـانـه مـسـلمـان بـودنـد.
«وَ تَرَکنَا فِيهَا آية» - بعد از بيرون کردن اهـل آن يـک خـانـه، يـک آيت در آن قريه به جاى گذاشتيم. و اين جمله، اشاره است به هلاکت هـمـه اهـل قـريـه و زير و رو شدن سرزمين شان. و مراد از جملۀ «تَرَکنَا»، به طور کنايه اين است که آثارى از اين عذاب را در آن قريه، باقى گذاشتيم.
و مـعـنـاى آيـه اين است که: وقتى فرشتگان به قريه لوط رسيدند، و آن حوادث در آن جا پيش آمد، «أخرَجنَا مَن کَانَ فِيهَا مِنَ المُؤمِنِين». خواستيم هر چند نفرى که داراى ايمان بودند، از قـريه بيرون کنيم، و غير از يک خانوار «مِنَ المُسلِمِين» از مسلمانان در آن جا نيافتيم، و آن خـانـوادۀ لوط پيغمبر بودند، «وَ تَرَکنَا فِيهَا» و ما در سرزمين ايشان، با زير و رو کـردن آن سـرزمين، و نابود کردن مردم «آيةً»، يک آيت و نشانه اى از ربوبيت خود و از بـطـلان شـرکـاء، در آن جا باقى گذاشتيم. يک آيت «لِلّذِينَ يَخَافُونَ العَذَابَ الألِيم» براى مردمى که از عذاب اليم بيمناک اند، و ايشان را به ربوبيت ما رهنمون مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۷۰
«وَ فى مُوسى إِذْ أَرْسَلْنَاهُ إِلى فِرْعَوْنَ بِسُلْطانٍ مُّبِينٍ»:
ايـن جمله عطف است بر جمله «وَ تَرَکنَا فِيهَا آية»، و تقدير کلام چنين است: «و در داستان مـوسـى هـم، آيـتـى اسـت» (کـه مـا او را از نـظـر ظـاهـر بـا دست خالى به سراغ فرعون فرستاديم)، اما با سلطانى آشکار و برهانى قاطع، و معجزات خيره کننده.
«فَتَوَلّى بِرُکْنِهِ وَ قَالَ سَاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ»:
کـلمـه «تَـَولّى»، از مـصـدر «تـولّى» اسـت، کـه بـه مـعـنـاى اعـراض است. و حرف «بـاء» در جـمـله «بِرُکنِهِ»، باى مصاحبت است. و منظور از «رکن فرعون»، جنود اوسـت، هـمـچـنـان کـه آيـه بـعـدى نـيز، اين معنا را تأييد مى کند.
و معناى آيه اين است که: فـرعـون بـا لشکريانش از موسى روى گردانده، دعوتش را نپذيرفتند. بعضى هم گفته انـد: حـرف «بـاء» در ايـن جـا مـعـنـا نـمـى دهـد، و تـنـهـا بـه مـنـظـور مـتـعـدى کـردن فـعـل لازم آمـده. چـون «تَوَلّى»، فعل لازم است، حرف «باء» را آورده، تا معناى وادارى به اعـراض را برساند. و در نتيجه، معناى آيه چنين شود: فرعون لشکر خود را وادار کرد به اين که از موسى اعراض کنند.
«وَ قَالَ سَاحِرٌ أو مَجنُون» - يعنى: فرعون يک بار گفت که موسى مجنون است، که حکايت ايـن گـفـتـارش در آيـه «إنّ رَسُـولَکُمُ الّذِى أُرسِلَ إلَيکُم لَمَجنُون» آمده. و يک بار ديگر گفت که وى ساحر است، و حکايت اين تهمتش، در آيه «إنّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ» آمده است.
«فَأَخَذْنَاهُ وَ جُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فى الْيَمِّ وَ هُوَ مُلِيمٌ»:
کـلمـه «نـبـذ» - کـه فعل «نَبَذناَهُم» از آن گرفته شده، به معناى پرت کردن و دور انـداخـتـن چـيـزى است، به طورى که از بى اعتنايى به آن حکايت کند. و کلمه «يَم»، به معناى دريا است. و کلمه «مُلِيم»، به معناى ننگ آور، و يا به عبارت ديگر، کسى است که کـارى کـنـد کـه مـسـتـحق ملامت شود. و اين کلمه، از کلمه «ألام» گرفته شده. مانند کلمۀ «أغرب»، که به معناى کسى است که امرى غريب انجام دهد.
و مـعـنـاى آيـه شريفه اين است که: ما، او و لشکريانش را که رکن و مايه اعتماد او بودند، گرفتيم و به دريا ريختيم. و اين، بعد از آن بود که وى از کفر و لجبازى و طغيان، به مـرحـله اى رسـيـده بـود کـه مـسـتـحق ملامت بود. و اگر تنها فرعون را ملامت کرده، با اين که تـمـامـى لشـکريانش شريک با او بودند، بدين جهت است که «فرعون»، امام و رهبر آنان به سـوى هـلاکـت بـود، هـمـچـنـان کـه در بـاره او صريحا فرموده: «يَقدُمُ قَومَهُ يَومَ القِيَامَة فَأورَدَهُمُ النّار».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۷۱
و در ايـن آيـه، اشاره اى به عظمت قدرت و هول انگيزى عذاب خدا نيز شده، مى فهماند که خدا چگونه فرعون و لشکريانش را خوار کرد، و اين اشاره بر کسى پوشيده نيست.
اشاره به هلاکت قوم عاد، ثمود و قوم نوح«ع»
«وَ فى عَادٍ إِذْ أَرْسلْنَا عَلَيهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ»:
اين آيه شريفه، عطف است بر ماقبل که مى فرمود: «وَ فِى مُوسَى»، و معنايش اين است که: در داسـتـان قـوم عـاد هـم، آيـتـى اسـت که ما بادى عقيم به سوى آنان رها کرديم. (توجه داشته باشيد که کلمۀ «أرسَلنَا» در اين آيه، به معناى رها کردن است).
و بـاد عـقـيم - به طورى که مى گويند - آن بادى است که از آوردن فايده اى که در بادها مـطـلوب اسـت، مـانند حرکت دادن ابرها، تلقيح درختان، باد دادن خرمن ها، پرورش حيوانات و تـصـفـيـه هـوا امتناع دارد و از آن عقيم است. و چنين بادى، تنها اثرش هلاک کردن مردم است، همچنان که آيه بعدى بدان اشاره دارد.
«مَا تَذَرُ مِن شىْءٍ أَتَت عَلَيْهِ إِلّا جَعَلَتْهُ کالرَّمِيمِ»:
«مَـا تَـَذرُ» - يـعـنـى هيچ چيز را رها نمى کند، مگر آن که چون استخوان پوسيده آردش مى سـازد. و کـلمـه «رَمِـيـم»، بـه مـعـناى هر چيزى است که هلاک و پوسيده شده باشد، مانند استخوان پوسيده پودر شده. و معناى آيه روشن است.
«وَ فى ثَمُودَ إِذْ قِيلَ لهَُمْ تَمَتَّعُوا حَتّى حِينٍ ... مُنتَصِرِينَ»:
اين آيه شريفه نيز عطف است بر ماقبلش که مى فرمود: «وَ فِى عَادٍ». يعنى: و در داستان قـوم ثـمـود هـم، آيـتـى اسـت کـه بـه ايـشـان گـفته شد: «تا چند روزى خوش باشيد»، و گـوينده اين تهديد، پيغمبرشان صالح «عليه السلام» بود، که به ايشان فرمود: «تا سه روز ديگر در خانه هايتان خوش باشيد، که اين وعده اى است تکذيب ناشدنى». و اين تـهـديـد را وقـتـى به ايشان گفت که ماده شترى را که به معجزه از شکم کوه بيرون شد، کـشـتـنـد. صالح «عليه السلام»، سه روز مهلتشان داد، تا در اين سه روز از کفر و طغيان خود برگردند، ولى اين مهلت سودشان نبخشيد، و کلمۀ عذاب بر آنان حتمى شد.
«فَعَتَوا عَن أمرِ رَبّهِم فَأخَذَتهُمُ الصّاعِقَةُ وَ هُم يَنظُرُون» - کلمه «عَتَو» - به طورى که راغـب گـفته - به معناى امتناع ورزيدن و شانه خالى کردن از اطاعت است، که قهرا با تمرد منطبق مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۷۲
و مراد از اين تمرّد و عتو، تمرّد از امر خدا و رجوع به سوى خدا در آن سه روزه مهلت است. پـس اشـکـال نـشـود کـه تـمـرّدشـان از امـر خـدا (بـه طـورى کـه از تـفـصـيـل داسـتـان بـر مـى آيـد)، مـقـدمـه اى بـود بـراى خـوشـگـذرانـى در ايـام مـهـلت، و حال آن که آيه شريفه، بر عکس اين دلالت دارد. (تاريخ مى گويد: تمرّد قوم ثمود، باعث آن تهديد شد که بيش از سه روز مهلت ندارند و آيه شريفه مى فرمايد: در همان سه روز، از بازگشت به سوى خدا تمرّد کردند).
«فَأخَـَذتـهُـمُ الصّـاعِـقَـةُ وَ هُـم يَـنظُرُون» - اين که در اين جا، عذاب قوم صالح را صاعقه خـوانده، با آيه شريفه «وَ أخَذَ الّذِينَ ظَلَمُوا الصّيحَة» منافات ندارد، که عذاب آن قوم را «صيحه» دانسته. براى اين که ممکن است در عذاب آنان، هم صاعقه دخالت داشته باشد و هم صيحه.
«فَمَا استَطَاعُوا مِن قِيَامٍ وَ مَا کَانُوا مُنتَصِرِين» - بعيد نيست که کلمه «استَطَاعُوا» در اين جا، مـتـضـمـن مـعـنـاى تـمـکّـن بـاشـد. چـون کـلمـه اسـتـطـاعـت بـراى گـرفـتـن مـفـعـول «مِـن» نـمـى خـواهـد، و در ايـن جـا، بـا «مِـن» مـفـعـول گـرفته. فرموده: «مِن قِيَام». پس معنايش اين مى شود که: متمکن از برخاستن از آن جـا کـه نـشـسـتـه بودند، نشدند. و خلاصه مهلت نبود که از عذاب خدا فرار کنند. و اين تعبير، کنايه است از اين که خداوند، اين قدر به ايشان مهلت نداد که از جاى خود برخيزند.
«وَ مَا کَانُوا مُنتَصِرِين» - اين جمله عطف است بر جمله «مَا استَطَاعُوا»، و معناى دو جمله اين اسـت کـه: نـه خـودشان توانستند برخيزند، و نه کسى ديگر ياری شان کرد و عذاب را از ايشان برگردانيد.
«وَ قَوْمَ نُوحٍ مِّن قَبْلُ إِنّهُمْ کانُوا قَوْماً فَاسِقِينَ»:
اين جمله عطف است بر داستان هاى سابق. و اگر کلمه «قوم» منصوب شده، به خاطر اين اسـت کـه مـفـعـول فـعـلى تـقـديـرى اسـت، کـه تـقديرش «وَ أهلَکنَا قَومَ نُوحٍ» است. مى فرمايد: ما، قبل از قوم عاد و ثمود، قوم نوح را هلاک کرديم، که مردمى فاسق و روى گردان از امر خدا بودند.
پس معلوم مى شود که در زمان نوح هم، امر و نهى از ناحيه خداى سبحان به مردم مى شده، و مـردم مـکـلّف بودند دستورات خدا را که پروردگار ايشان و پروردگار هر موجودى است، اطاعت کنند. خداوند، مردم هر عصرى را به زبان پيامبر آن عصر، به سوى اين حق دعوت مى کرده. پس آنچه انبياء گفته اند، حق و از ناحيه خداست، و يکى از گفته هاى آنان، مسأله وعـده و وعـيـد و پاداش و کيفر قيامت، و اصل قيامت است (و همين خود، برهانى است بر مسأله معاد، و حاجت به برهانى ديگر نيست).
«وَ السّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْيدٍ وَ إِنَّا لَمُوسِعُونَ»:
از ايـن آيـه بـه بـعـد، بـه سـيـاق سـابـق سـوره کـه مـى فـرمود: «وَ فِى الأرضِ آيَاتٌ لِلمُوقِنِين...» - برگشته.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۷۳
و کـلمـه «أيـد»، هـم بـه مـعناى قدرت مى آيد و هم به معناى نعمت، ولى اگر به معناى قدرت باشد، کلمه «مُوسِعُون»، يک معنا مى دهد و اگر به معناى نعمت باشد، معنايى ديگر مى دهد.
معناى آيه: «و السّماء بنيناها بأيدٍ و إنّا لَمُوسِعُون»
بـنـابـر مـعـناى اول، آيه چنين مى شود که: ما آسمان را با قدرتى بنا کرديم که با هيچ مقياسى توصيف و اندازه گيرى نمى شود. و ما داراى وسعتى در قدرت هستيم، که هيچ چيز آن قدرت را مبدل به عجز نمى کند.
و بنابر معناى دوم، آيه چنين مى شود که: ما آسمان را بنا کرديم، در حالى که بنا کردنش مـقـارن بـا نـعـمـتـى بـود که آن نعمت را با هيچ مقياسى نمى توان تقدير کرد، و ما داراى نعمتى واسع هستيم، و داراى غنایى مطلق مى باشيم، و خزانه هاى ما، با اعطاء و رزق دادن پايان نمى پذيرد، و از آسمان هر که را بخواهيم و به هر جور بخواهيم، رزق مى دهيم.
احتمال هم دارد که کلمه «مُوسِعُون»، از اين اصطلاح گرفته شده باشد که مى گويند: «فُلانٌ أوسَع فِى النّفَقَةِ: فلانى، در نفقه توسعه داد». يعنى خيلى خرج کرد. در نتيجه، مـنـظـور تـوسـعـه دادن بـه خـلقـت آسمان خواهد بود، که بحث هاى رياضى امروز هم، آن را تأييد مى کند.
«وَ الاَرْض فَرَشنَاهَا فَنِعْمَ الْمَاهِدُونَ»:
کلمه «فرش»، به معناى گستردن است، و همچنين کلمه «مهد». و معناى آيه اين است که: مـا زمـيـن را گـسـتـرديـم و مـسطحش کرديم، تا شما بتوانيد روى آن قرار گيريد، و در آن سـاکـن شويد. پس ما چه خوب گسترنده اى هستيم. البته بايد دانست که اين مسطح کردن زمين، با کروى بودن آن منافات ندارد.
«وَ مِن کُلِّ شىْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَينِ لَعَلَّکمْ تَذَکَّرُونَ»:
کـلمـه «زَوجَـيـن»، بـه مـعـنـاى هـر دو چـيـزى اسـت کـه مـقـابـل هـم بـاشـنـد. يـکـى فـاعـل و مـؤثـر بـاشـد، ديـگـرى مـنـفـعـل و مـتـأثّـر. از آن کـه فـاعـل اسـت، عـمـلى سـر زنـد و بـر آن کـه مـنـفعل است، واقع شود. مانند زن و شوهر.
بعضى گفته اند: اين کلمه، به معناى مطلق هر دو چيز متقابل است، مانند زن و شوهر، زمين و آسمان، شب و روز، خشکى و دريا، و انس و جن. و بـعـضـى گـفـتـه انـد: اصـلا ايـن کـلمـه بـه مـعـنـاى زن و شوهر است، نه به معناى دو چيز متقابل.
«لَعَـلّکُـم تَـذَکّـرُون» - يعنى: اگر از هر چيزى جفت خلق کرديم، براى اين است که شايد شـمـا مـتذکر شويد و بفهميد که خالق آن، خودش زوج ندارد و منزه از داشتن زوج و شريک است، بلکه واحدى است که سراسر جهان، شاهد بر يکتایى او است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۷۴
«فـَفـِرُّوا إِلى اللَّهِ إِنّـى لَکُم مِّنْهُ نَذِيرٌ مُّبِينٌ * وَ لا تجْعَلُوا مَعَ اللَّهِ إِلَهاً آخَرَ إِنّى لَکُم مِّنْهُ نَذِيرٌ مُّبِينٌ»:
در اين دو آيه، تفريعى شده است بر حجت هايى که قبلا بر وحدانيت خدا در ربوبيت و الوهيت اقـامـه شـده بـود، و داستان هاى متعددى از امت هاى گذشته، که به خدا و رسولان او کفر مى ورزيدند، و سرانجام کارشان به انقراض انجاميد، در آن آمده بود.
در ايـن دو آيـه نـتـيـجه مى گيرد: حال که چنين است، پس به سوى خدا فرار کنيد. و مراد از فرار کردن به سوى خدا، انقطاع به سوى اوست به دست برداشتن از کفر، و گريزان بـودن از عـقـابـى کـه کـفـر به دنبال دارد، و متوسل شدن به ايمان به خداى تعالى به تنهايى، و اين که او را يگانه معبودى بى شريک، براى خود بگيرند.
جـمـله «وَ لَا تَـجعَلُوا مَعَ اللّه ألهاً آخَر»، به منزله تفسيرى است براى جمله «فَفِرّوا إلَى اللّه». و مـعـنـايـش ايـن اسـت: ايـن کـه گـفـتـيم به سوى خدا بگريزيد، و دست از غير او برداريد، مرادمان اين است که به خداى يکتا برگرديد. به خدايى که شريکى در الوهيت و معبوديت ندارد.
و خـداى تعالى، جمله «إنّى لَکُم مِنهُ نَذِيرٌ مُبِين» را مکرر آورده، تا انذار را تأکيد کند. و اين دو جمله، از زبان رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» حکايت شده است.
بحث روايتى
در تفسير قمى، در ذيل آيه «وَ فِى أنفُسِکُم أفَلا تُبصِرُون» مى گويد: امام فرمود: آيتى کـه خـدا در خود تو دارد، اين است که تو را شنوا و بينا کرده. يک بار خشم مى کنى و يک بار راضى مى شوى. گاهى گرسنه مى شوى و گاهى سير، و همۀ اين ها، آيت هاى خدا است.
مؤلف: در مجمع البيان، اين تفسير را به امام صادق «عليه السلام» نسبت داده.
و در کـتـاب تـوحـيـد، بـه سـنـد خود، از هشام بن سالم روايت کرده که گفت: اشخاص، از امام صادق سؤالاتى مى کردند. از آن جمله، شخصى پرسـيـد: پـروردگـار خـود را با چه چيزى شناختى؟ فرمود: به اين که تصميم قطعى بر عـمـلى مـى گـيـرم، ولى چـيـزى نمى گذرد که تصميم سست مى شود. و بر کارى همت مى گـمارم، ولى آن کار نمى شود. پس معلومم شد که من تصميم مى گيرم و او، آن را فسخ مى کند. من همت مى گمارم و او، آن را نقض مى کند.
مـؤلف: ايـن روايـت را، صاحب خصال، از آن جناب، از پدر و جدّ بزرگوارش، از امير المؤمنين «عليه السلام» نقل کرده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۷۵
و در الدر المنثور است که خرائطى - در کتاب مساوى الاخلاق - از على بن ابى طالب روايت آورده کـه در تـفسير جمله «وَ فِى أنفُسِکُم أفَلا تُبصِرُون» فرموده: آيتى که خدا در خود انسان قرار داده، مجراى بول و غائط است.
مـؤلف: ايـن روايـت مـانـند دو روايت قبلى، در مقام بيان مصداقى از راه هاى معرفت است. نه اين که آيت نفسى، تنها اين ها باشند.
و نـيـز، در آن کـتـاب آمـده کـه ابـن نـقـور و ديـلمـى، از عـلى «عـليـه السـلام»، از رسـول خـدا «صـلّى اللّه عـليـه و آله و سـلّم» روايـت آورده کـه در ذيل آيه «وَ فِى السّمَاء رِزقُکُم وَ مَا تُوعَدُون» فرموده: منظور از اين رزق که در آسمان است، باران مى باشد.
مـؤلف: نـظـيـر ايـن روايـت را، قمى هم، در تفسير خود، بدون ذکر سند و بدون ذکر نام امام نـقـل کـرده. و در ارشـاد مفيد، از على «عليه السلام» روايت آمده، که در ضمن حديثى فرمود: به طلب رزق برخيزيد، که رزق، تنها براى طالب رزق ضمانت شده.
و در کـتـاب تـوحـيد، به سند خود، از ابى البخترى روايت کرده که گفت: جعفر بن محمد، از پـدرش، از جـدّش، از عـلى بـن ابـى طـالب «عـليـه السـلام» بـرايـم حديث کرد که فرمود: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: يا على! به درستى که يقين اين است که احـدى را بـا خـشم خدا خشنود نسازى، و احدى را به سبب آنچه خدا به تو داده، نستايى، و احدى را به سبب آنچه که خدا به تو نداده، مذمّت نکنى، که رزق، نه با حرص حريص به دست مى آيد، و نه کراهت اکراه کننده مى تواند آن را برگرداند...
و در مجمع البيان، در ذيل جمله «فَأقبَلَت امرَأتُهُ فِى صَرّة» گفته: بعضى گفته اند: يعنى با جماعتى آمد. نقل از امام صادق «عليه السلام».
و در الدر المـنـثـور اسـت کـه فـاريابى و ابن منذر، از على بن ابى طالب «عليه السلام» روايت کرده اند که فرمود: «ريح عقيم»، عبارت است از نکباء.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۷۶
و در کتاب توحيد، به سند خود، از محمد بن مسلم روايت کرده که گفت: من از امام باقر «عليه السـلام» پـرسـيـدم: مـعـناى اين که خداى عزّوجلّ فرموده: «يَا إبلِيسُ مَا مَنَعَکَ أن تَسجُدَ لِمُا خَـلَقتُ بِيَدِى: چيست؟
فرمود: منظور از کلمه «يد» در کلام عرب، نيرو و نعمت است. مثلا در آيـه «وَ اذکُـر عَـبـدَنَـا دَاوُدَ ذَاالأيد»، و آيه «وَ السّمَاءَ بَنَينَاهَا بِأيد»، و آيه شريفه «وَ أيّدَهُم بِرُوحٍ مِنهُ»، به معناى قوت است. و در اين که عرب مى گويد: «لِفُلانٍ عِندِى يَدُ بَيضَاء: فلانى نزد من دستى سفيد دارد»، به معناى نعمت است.
و در توحيد، به سند خود، از ابى الحسن، حضرت رضا «عليه السلام» روايت کرده که در خطبه اى طولانى فرمود:
خداى تعالى، با اين که شعور را شعور کرد، به اين معنا شناخته شـد کـه کسى او را داراى شعور نکرده؛ و با اين که جوهرها را جوهر کرده، شناخته شده به ايـن که خودش جوهر ندارد. و با اين که بين موجودات ضديت برقرار کرد، شناخته شده به اين که خودش ضد ندارد. و با اين که بين بسيارى از موجودات مقارنه قرار داده، شناخته شده بـه اين که خود قرين ندارد. او بود که بين نور و ظلمت، خشکى و ترى، خشونت و نرمى و سرد و گرم، ضديت برقرار کرد. و باز، او بود که بين دو چيز ناسازگار، الفت و بين دو چـيـز نـزديـک بـه هم، جدايى انداخت، و با همين جدايى انداختن ها، فهماند که جدا کننده اى در کـار اسـت، و بـا ايـن الفـت انـدازی ها، فهماند که الفت دهنده اى در بين است. و در همين مقام فرموده: «وَ مِن کُلّ شَئٍ خَلَقنَا زَوجَينِ لَعَلّکُم تَذَکّرُون».
بـيـن قـبـل و بـعـد، جـدايـى انـداخـت تـا مـعـلوم شـود خـودش قبل و بعدى ندارد. غريزه هايى که در موجودات هست، شهادت مى دهد به اين که پديد آورنده و سـازنـدۀ غريزه ها، خود غريزه ندارد. و با اين که وقت را وقت کرد، فهمانيد که وقت کنندۀ وقت، خود وقت ندارد. و با اين که بعضى از موجودات، حجاب بعضى ديگر شد، فهماند بين خود او و خلقش، حجابى نيست.
و در مـجمع البيان، در ذيل جمله «فَفِرّوا إلَى اللّه» مى گويد: بعضى گفته اند: معنايش ايـن اسـت کـه: بـراى فـرار از گـنـاهـان، بـه حـج بـرويـد ـ نقل از امام صادق «عليه السلام».
مـؤلف: اين روايت را، کافى و معانى الاخبار هم، به سند خود، از ابى الجارود، از امام باقر «عليه السلام» نقل کرده اند، و بعيد نيست که از باب تطبيق باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۷۷
آيات ۵۲ - ۶۰ سوره ذاريات
کَذَلِک مَا أَتى الَّذِينَ مِن قَبْلِهِم مِّن رَّسولٍ إِلّا قَالُوا ساحِرٌ أَوْ مجْنُونٌ(۵۲)
أَ تَوَاصوْا بِهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طاغُونَ(۵۳)
فَتَوَلَّ عَنهُمْ فَمَا أَنت بِمَلُومٍ(۵۴)
وَ ذَکِّرْ فَإِنَّ الذِّکْرَى تَنفَعُ الْمُؤْمِنِينَ(۵۵)
وَ مَا خَلَقْتُ الجِْنَّ وَ الإنسَ إِلّا لِيَعْبُدُونِ(۵۶)
مَا أُرِيدُ مِنهُم مِن رِزْقٍ وَ مَا أُرِيدُ أَن يُطعِمُونِ(۵۷)
إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ(۵۸)
فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظلَمُوا ذَنُوباً مِثْلَ ذَنُوبِ أَصحَابهِمْ فَلا يَستَعْجِلُونِ(۵۹)
فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ کفَرُوا مِن يَوْمِهِمُ الَّذِى يُوعَدُونَ(۶۰)
«ترجمه آيات»
ايـن چـنـيـن بـود کـه هـيـچ رسـولى بـه سـراغ کـفـار قبل از اين کفار نيامد، مگر اين که گفتند: يا ساحر است و يا جن زده (۵۲).
آيـا يـکـديـگر را به آن سفارش مى کردند، نه، مسأله سفارش نيست، بلکه همه طاغى اند (۵۳).
پس تو هم از آنان روى بگردان، که هيچ سرزنشى بر تو نيست (۵۴).
و تذکر بده، که تذکر به حال مؤمنان، نافع است (۵۵).
و من، جنّ و انس را نيافريدم، مگر براى اين که عبادتم کنند (۵۶).
و من از آنان، نه رزقى مى خواهم و نه مى خواهم چيزى به من بچشانند (۵۷).
به درستى يگانه رزّاق و داراى قوّت و متانت، خداست (۵۸).
پـس بـه درستى آن هايى که در اين امت ستم کردند، همان نصيبى را دارند که هم مسلکانشان در امت هاى گذشته داشتند. پس خيلى به عجله وادار مکنيد (۵۹).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۷۸
پس واى بر کسانى که کفر ورزيدند، از آن روزى که وعده اش به ايشان داده شده (۶۰).
«بیان آيات»
ايـن آيـات، خـاتـمـه سـوره اسـت و در آن، به همان مطالبى که سوره با آن آغاز شده بود، بـرگـشـت شده، که همان انکار معاد مشرکان و معارضه با مقام رسالت با سخنانى مختلف بود، و سپس ايشان را به روز موعود تهديد مى کرد.
«کَذَلِک مَا أَتى الَّذِينَ مِن قَبْلِهِم مِن رَّسُولٍ إِلّا قَالُوا سَاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ»:
يعنى: مطلب از اين قرار است که قبل از اين قوم هم، هيچ رسولى به سوى مردم نيامد، مگر آن که يا گفتند ساحر است، و يا گفتند مجنون است. و بنابراين، کلمه «کَذَلِکَ»، نظير خـلاصـه گـيـرى از مـطـالب قـبـل اسـت، کـه گـفـتـيم معاد را انکار مى کردند، و با رسالت رسولان، با سخنانى مختلف مقابله مى نمودند.
و جمله «مَا أتَى الّذِينَ مِن قَبلِهِم»، بيان است براى کلمه «کَذَلِکَ».
«أَتَوَاصَوْا بِهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ»:
کـلمـه «تَـوَاصـى»، بـه مـعـناى اين است که مردمى، يکديگر را به امرى سفارش کنند. و ضـمـيـر «بِهِ»، به «قول» بر مى گردد و استفهام تعجبى است، و معناى آيه چنين است که: آيـا ايـن امت ها به يکديگر سفارش کرده بودند، و هر امتى که قبلا بوده، به امت بعدى خود يـاد داده و سـفـارش کـرده کـه او هم، همين حرف ها را بزند؟ نه، وليکن همۀ اين اقوام طاغى بودند، و اين حرف ها، زایيده طغيان است.
طغيان و استکبار، علت مشترک تکذيب اقوام مکذب بوده است
«فَتَوَلَّ عَنهُمْ فَمَا أَنت بِمَلُومٍ»:
اين جمله، تفريع بر طغيان و استکبار و اصرار آنان بر عناد و لجاجت و نتيجه گيرى از آن است.
و مـعـنـاى آيه چنين است:
حال که وضع چنين است، و مردم دعوت تو را اجابت نمى کنند مگر بـه مـثـل هـمـان اجـابـتـى کـه امـت هـاى گـذشـته کردند، و پيغمبر خود را ساحر و يا مجنون خـوانـدنـد، و اگـر دعـوت تـو بـيـش از عـناد در آنان اثر نگذاشت، از آنان روی بگردان، و مـجـادله مـکـن که حق را به آنان بقبولانى، که اگر چنين کنى، سرزنش نمى شوى. براى اين که تو معجزه را به ايشان نشان دادى و حجت را بر آنان تمام کردى.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۷۹
«وَ ذَکِّرْ فَإِنَّ الذِّکْرَى تَنفَعُ الْمُؤْمِنِينَ»:
ايـن جـمـله، تـفـريـع و نـتـيـجـه گـيـرى از دستورى است که قبلا داد و فرمود: از کفار روى بـگـردان. پـس در حـقـيـقـت، امـرى اسـت بـه تـذکـر بـعـد از نـهـى از جـدال بـا آنـان، و مـعنايش اين مى شود که:
تو دست از تذکر دادن خود بر مدار، و همچنان کـه تـاکـنـون ايـشـان را بـا مـواعـظـت تـذکـر مـى دادى، تـذکـر ده. چـون تـذکـر، به حـال مـؤمـنـان مفید اسـت، و ربـطـى بـه اسـتـدلال و جـدال بـا آن طـاغـيـان نـدارد. استدلال و جدال، به جز زيادتر شدن طغيان و کفر، اثر ديگرى در آنان ندارد.
«وَ مَا خَلَقْتُ الجِْنَّ وَ الإنسَ إِلّا لِيَعْبُدُونِ»:
در ايـن آيـه، سـيـاق کلام از تکلم با غير، به متکلم وحده تغيير يافته. و اين تغيير سياق بـراى آن بـوده که کارهايى که در سابق ذکر مى شد و به خدا نسبت مى داد، مانند خلقت و ارسـال رسل و انزال عذاب، کارهايى بود که واسطه بر مى داشت، و مثلا ملائکه و ساير اسـبـاب در آن واسـطـه بـودنـد. به خلاف غرض از خلقت و ايجاد که همان عبادت باشد - که امرى است مختص به خداى سبحان، و احدى در آن شرکت ندارد.
معنای آيـه: «وَ مَـا خَـلَقـتُ الجِنّ وَ الإنسَ إلّا لِيَعبُدُون»
و جـملۀ «إلّا لِيَعبُدُون»، استثنایى است از نفى. و شکى نيست که اين استثناء، ظهور در اين دارد کـه خـلقـت بـدون غـرض نـبـوده، و غرض از آن، منحصرا «عبادت» بوده. يعنى غرض اين بـوده کـه خـلق، عـابـد خـدا بـاشـنـد، نـه ايـن کـه او مـعبود خلق باشد. چون فرموده: «إلّا لِيـَعـبُـدُونِ». يـعـنـى: تـا آن کـه مـرا بـپـرستند، و نفرموده: تا من پرستش شوم، يا تا من معبودشان باشم.
عـلاوه بـر ايـن، غـرض هـرچـه بـاشـد، پـيداست امرى است که صاحب غرض، به وسيله آن اسـتـکـمـال مـى کـنـد، و حـاجـتش را بر مى آورد، در حالى که خداى سبحان، از هيچ جهت نقص و حاجتى ندارد، تا به وسيله آن غرض، نقص خود را جبران نمايد و حاجت خود را تأمين کند.
و نـيـز از جهتى ديگر، فعلى که بالاخره منتهى به غرضى که عايد فاعلش نشود، لغو و سـفـيـهـانـه اسـت، لذا نـتيجه مى گيريم که خداى سبحان در کارهايى که مى کند، غرضى دارد. اما غرضش، ذات خودش است، نه چيزى که خارج از ذاتش باشد، و کارى که مى کند، از آن کـار سـود و غرضى در نظر دارد، ولى نه سودى که عايد خودش گردد، بلکه سودى که عايد فعلش شود.
ايـن جـاسـت کـه مـى گـويـيم: خداى تعالى، انسان را آفريد تا پاداش دهد، و معلوم است که ثواب و پاداش، عايد انسان مى شود، و اين انسان است که از آن پاداش، منتفع و بهره مند مى گردد، نه خود خدا. زيرا خداى عزّوجلّ، بى نياز از آن است. و اما غرضش از ثواب دادن خود، ذات مـتـعـالی اش مى باشد، انسان را بدين جهت خلق کرد تا پاداش دهد، و بدين جهت پاداش دهد که «اللّه» است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۸۰
پـس «پـاداش»، کـمـالى اسـت بـراى فـعـل خـدا، نـه بـراى فـاعل فعل که خود خدا است. پس «عبادت»، غرض از خلقت انسان است، و کمالى است که عايد انـسـان مـى شـود. هم عبادت غرض است و هم توابع آن - که رحمت و مغفرت و غيره باشد. و اگر براى عبادت غرضى از قبيل معرفت در کار باشد، معرفتى که از راه عبادت و خلوص در آن حاصل مى شود، در حقيقت غرض اقصى و بالاتر است، و «عبادت»، غرض متوسط است.
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۲۰ سوره ذاریاتآیه ۲۱ سوره ذاریاتآیه ۲۲ سوره ذاریاتآیه ۲۳ سوره ذاریاتآیه ۲۴ سوره ذاریاتآیه ۲۵ سوره ذاریاتآیه ۲۶ سوره ذاریاتآیه ۲۷ سوره ذاریاتآیه ۲۸ سوره ذاریاتآیه ۲۹ سوره ذاریاتآیه ۳۰ سوره ذاریاتآیه ۳۱ سوره ذاریاتآیه ۳۲ سوره ذاریاتآیه ۳۳ سوره ذاریاتآیه ۳۴ سوره ذاریاتآیه ۳۵ سوره ذاریاتآیه ۳۶ سوره ذاریاتآیه ۳۷ سوره ذاریاتآیه ۳۸ سوره ذاریاتآیه ۳۹ سوره ذاریاتآیه ۴۰ سوره ذاریاتآیه ۴۱ سوره ذاریاتآیه ۴۲ سوره ذاریاتآیه ۴۳ سوره ذاریاتآیه ۴۴ سوره ذاریاتآیه ۴۵ سوره ذاریاتآیه ۴۶ سوره ذاریاتآیه ۴۷ سوره ذاریاتآیه ۴۸ سوره ذاریاتآیه ۴۹ سوره ذاریاتآیه ۵۰ سوره ذاریاتآیه ۵۱ سوره ذاریاتآیه ۵۲ سوره ذاریاتآیه ۵۳ سوره ذاریاتآیه ۵۴ سوره ذاریاتآیه ۵۵ سوره ذاریاتآیه ۵۶ سوره ذاریاتآیه ۵۷ سوره ذاریاتآیه ۵۸ سوره ذاریاتآیه ۵۹ سوره ذاریاتآیه ۶۰ سوره ذاریات