المیزان جلد۲۰ بخش۵
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۷
«سوره جنّ»
آيات ۱ - ۱۷ سوره جن
* سوره «جنّ»، مکّى است و بيست و هشت آيه دارد
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ *
قُلْ أُوحِىَ إِلىَّ أَنَّهُ استَمَعَ نَفَرٌ مِّنَ الجِْنِّ فَقَالُوا إِنَّا سمِعْنَا قُرْآناً عجَباً(۱)
يَهْدِى إِلى الرُّشدِ فَئَامَنَّا بِهِ وَ لَن نُّشرِک بِرَبِّنَا أَحَداً(۲)
وَ أَنَّهُ تَعَالى جَدُّ رَبِّنَا مَا اتخَذَ صاحِبَةً وَ لا وَلَداً(۳)
وَ أَنَّهُ کانَ يَقُولُ سفِيهُنَا عَلى اللَّهِ شططاً(۴)
وَ أَنَّا ظنَنَّا أَن لَّن تَقُولَ الإنس وَ الجِْنُّ عَلى اللَّهِ کَذِباً(۵)
وَ أَنَّهُ کانَ رِجَالٌ مِّنَ الإنسِ يَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِّنَ الجِْنِّ فَزَادُوهُمْ رَهَقاً(۶)
وَ أَنهُمْ ظنُّوا کَمَا ظنَنتُمْ أَن لَّن يَبْعَث اللَّهُ أَحَداً(۷)
وَ أَنَّا لَمَسنَا السمَاءَ فَوَجَدْنَاهَا مُلِئَت حَرَساً شدِيداً وَ شهُباً(۸)
وَ أَنَّا کُنَّا نَقْعُدُ مِنهَا مَقَاعِدَ لِلسمْع فَمَن يَستَمِع الاَنَ يجِدْ لَهُ شهَاباً رَّصداً(۹)
وَ أَنَّا لا نَدْرِى أَشرُّ أُرِيدَ بِمَن فى الاَرْضِ أَمْ أَرَادَ بهِمْ رَبهُمْ رَشداً(۱۰)
وَ أَنَّا مِنَّا الصالِحُونَ وَ مِنَّا دُونَ ذَلِک کُنَّا طرَائقَ قِدَداً(۱۱)
وَ أَنَّا ظنَنَّا أَن لَّن نُّعجِزَ اللَّهَ فى الاَرْضِ وَ لَن نُّعْجِزَهُ هَرَباً(۱۲)
وَ أَنَّا لَمَّا سمِعْنَا الهُْدَى آمَنَّا بِهِ فَمَن يُؤْمِن بِرَبِّهِ فَلا يخَاف بخْساً وَ لا رَهَقاً(۱۳)
وَ أَنَّا مِنَّا الْمُسلِمُونَ وَ مِنَّا الْقَاسِطونَ فَمَنْ أَسلَمَ فَأُولَئک تحَرَّوْا رَشداً(۱۴)
وَ أَمَّا الْقَاسِطونَ فَکانُوا لِجَهَنَّمَ حَطباً(۱۵)
وَ أَلَّوِ استَقَامُوا عَلى الطرِيقَةِ لاَسقَيْنَاهُم مَّاءً غَدَقاً(۱۶)
لِّنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَ مَن يُعْرِض عَن ذِکْرِ رَبِّهِ يَسلُکْهُ عَذَاباً صعَداً(۱۷)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۸
«ترجمه آيات»
به نام خدا که هم رحمان است و هم رحيم.
(تو اى پيامبر) بگو از راه وحى به من چنين رسيده که چند نفر از طايفه جن قرآن را شنيده، و سپس به بقيه گفته اند: ما قرآنى عجيب شنيديم (۱).
قرآنى که به سوى رشد هدايت مى کند و به همين جهت بدان ايمان آورديم و هرگز احدى را شريک پروردگار خود نخواهيم گرفت (۲).
و اين که خداى تعالى، پروردگار عظيم ما است، نه همسرى گرفته و نه فرزندى (۳).
و اين که آنچه سفيه و نادانى از ما در باره خدا مى گفت، از حق دور بود (۴).
ما (که تاکنون مشرک بوده ايم، فريب خورده ايم، چون) احتمال نمى داديم انس و جن به خدا دروغ ببندند، ولى اينک که قرآن به گوشمان خورد، فهميديم دروغ بسته بودند (۵).
و اين که مردمى از انس به مردمى از جن پناه مى بردند و همان ها، باعث بيشتر شدن بدبختى انسيان مى شدند (۶).
آن ها هم مثل شما پنداشتند که خدا، احدى را مبعوث نمى کند (۷).
و ما با آسمان تماس گرفتيم، ديديم پُر شده است از نگهبانان قوى و شهاب ها (۸).
با اين که ما قبلا به راحتى در آسمان به گوش مى نشستيم، ولى امروز هر کس بخواهد چيزى بشنود، شهاب ها را در کمين مى بيند (۹).
و ديگر نمى توانيم بفهميم که پروردگار زمينيان، شرّ آنان را خواسته و يا رشد ايشان را خواسته است (۱۰).
و اين که ما نيز دو قسم هستيم: بعضى براى ايمان آوردن صلاحيت دارند و بعضى ندارند، و هميشه اين اختلاف در بين ما هم بوده است (۱۱).
و اين که ما يقين کرديم که هيچ کس از ما نمى تواند خدا را در زمين عاجز کند و يا از زمين بگريزد، به طورى که خدا از گرفتن و عقوبت او عاجز شود (۱۲).
و اين که وقتى ما اين هدايت را شنيديم، بدان ايمان آورديم، اينک به همه شما جنّيان مى گوييم هر کس به پروردگار خود ايمان بياورد، ترسى ندارد از اين که چيزى به ظلم از او ناقص شود، و نه از اين که ناملايمات بيچاره اش کند (۱۳).
و اين که ما نيز دو طايفه ايم. بعضى از ما مسلمانند و بعضى منحرف. پس هر کس تسليم خدا گردد، راه رشد را پيش گرفته است (۱۴).
و اما منحرفان، براى دوزخ هيزم خواهند بود (۱۵).
و اين که اگر جن و انس بر راه رشد استقامت بورزند، ما ايشان را آبى گوارا و زياد مى چشانيم (۱۶).
تا در آن آزمايششان کنيم و کسى که از ياد پروردگارش اعراض کند، خدا او را به راه عذابى دشوار مى اندازد (۱۷).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۹
«بیان آيات»
اين سوره، به داستان چند نفر از طايفه جن اشاره مى کند که صوت قرآن را شنيدند، و ايمان آورده، به اصول معارف دين اقرار کردند. و از اين اشاره، تسجيل نبوّت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نتيجه گيرى مى شود. و نيز اين سوره، به وحدانيت خداى تعالى در ربوبيت و مسأله معاد هم اشاره مى کند. اين سوره به شهادت سياقش، در مکّه نازل شده.
شگفتى طایفه اى از جنّ، از شنیدن آیات قرآن کريم
«قُلْ أُوحِىَ إِلىَّ أَنَّهُ استَمَعَ نَفَرٌ مِّنَ الجِْنِّ فَقَالُوا إِنَّا سمِعْنَا قُرْءَاناً عجَباً يهْدِى إِلى الرُّشدِ»:
در اين آيه شريفه، رسول گرامى خود را دستور داده که داستان زير را براى امّتش نقل کند. و منظور از اين که بگويد «به من وحى شده»، اين است که خدا به من وحى کرده. و مفعول کلمه «استَمَعَ» قرآن است، که البته در ظاهر آيه نيامده، چون کلام بر آن دلالت داشته. و کلمه «نَفَر»، به معناى جماعت است، که شامل از سه نفر تا نه نفر مى شود. اين طور مشهور است. ولى بعضى گفته اند: از سه تا چهل نفر را شامل مى شود.
و کلمه «عَجَب» - به فتحه عين و فتحه جيم - به معناى چيزى است که به خاطر غيرعادى بودنش، آدمى را به تعجب وا دارد. و اگر قرآن را «عَجَب» خواندند، براى همين بوده که کلامى است خارق العاده. هم در الفاظش و هم در معانى و معارفش. مخصوصا با در نظر گرفتن اين که اين کلام از شخصى صادر شده که بى سواد است، نه مى تواند بخواند و نه بنويسد.
و کلمه «رُشد»، به معناى رسيدن به واقع در هر نظريه است، که خلاف آن، يعنى به خطا رفتن از واقع را «غَىّ» مى گويند. «هدايت قرآن به سوى رشد»، همان دعوت او است به سوى عقايد حق و اعمالى که عاملش را به سعادت واقعى مى رساند.
و معناى آيه اين است که: اى رسول! به مردم بگو به من وحى شده - خدا به من وحى کرده - که چند نفرى از جن قرآن را شنيدند و وقتى به قوم خود برگشتند، به ايشان گفتند: ما کلامى را شنيديم خواندنى، که کلامى خارق العاده بود، و به سوى عقايد و اعمالى دعوت مى کرد که دارنده آن عقايد و اعمال را به نيل به واقع و رسيدن به حقيقت سعادت، پيروز مى گرداند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۰
گفتاری پیرامون جنّ: (آنچه درباره جنّ، در قرآن آمده است)
کلمه «جِن» به معناى نوعى از مخلوقات خداست که از حواس ما مستورند، و قرآن کريم، وجود چنين موجوداتى را تصديق کرده، و در آن باره مطالبى بيان کرده:
اول اين که: اين نوع از مخلوقات، قبل از نوع بشر خلق شده اند.
دوم اين که: اين نوع مخلوق از جنس آتش خلق شده اند، همچنان که نوع بشر، از جنس خاک خلق شده اند، و در اين باب فرموده: «وَ الجَانّ خَلَقنَاهُم مِن قبلُ مِن نَارِ السّمُوم».
سوم اين که: اين نوع از مخلوقات، مانند انسان زندگى و مرگ و قيامت دارند، و در اين باب فرموده: «أولئکَ الّذّينَ حَقّ عَلَيهِمُ القَول فِى أمَمٍ قَد خَلَت مِن قَبلِهِم مِنَ الجِنّ وَ الإنس».
و چهارم اين که: اين نوع از جانداران، مانند ساير جانداران، نر و ماده و ازدواج و توالد و تکاثر دارند، و در اين باره فرموده: «وَ أنّهُ کَانَ رِجَالٌ مِنَ الإنسِ يَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِنَ الجِنّ».
پنجم اين که: اين نوع مانند نوع بشر، داراى شعور و اراده است. و علاوه بر اين، کارهايى سريع و اعمالى شاقه را مى توانند انجام دهند، که از نوع بشر ساخته نيست. همچنان که در آيات مربوطه به قصص سليمان «عليه السلام» و اين که جنّ، مسخر آن جناب بودند، و نيز در قصه شهر سبا آمده است.
ششم اين که: جنّ هم مانند إنس، مؤمن و کافر دارند. بعضى صالح و بعضى ديگر فاسدند. و در اين باره، آيات زير را مى خوانيم:
* «وَ مَا خَلَقتُ الجِنّ وَ الإنسَ إلّا لِيَعبُدُون».
* «إنّا سَمِعنَا قُرآناً عَجباً يَهدِى إلِى الرّشدِ فَآمَنّا بِهِ».
* «وَ أنّا مِنّا المُسلِمُونَ وَ مِنّا القَاسِطُونَ».
* «وَ أنّا مِنّا الصّالِحُونَ».
* «وَ قَالُوا يَا قَومَنَا إنّا سَمِعنَا کِتَاباً أُنزِلَ مِن بَعدِ مُوسى مُصَدّقاً لِمَا بَينَ يَدَيهِ يَهدِى إلَى الحَقّ وَ إلى طَرِيقٍ مُستَقِيم يَا قَومَنَا أجِيبُوا دَاعِىَ الله».
و آيات ديگرى که به ساير خصوصيات جنّيان اشاره مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۱
از کلام خداى تعالى استفاده مى شود که ابليس از طايفه جنّ بوده، و داراى فرزندان و قبيله اى است. چون در قرآن مى خوانيم: «کَانَ مِنَ الجِنّ فَفَسَقَ عَن أمرِ رَبّه». و نيز مى خوانيم: «أفَتَتّخِذُونَهُ وَ ذُرّيَتَهُ أولِياءَ مِن دُونِى». و نيز مى خوانيم: «إنّهُ يَريکُم هُوَ وَ قَبِيلُهُ مِن حَيثُ لا تَرَونَهُم».
«فَآمَنَّا بِهِ وَ لَن نُّشرِک بِرَبِّنَا أَحَداً»:
اين جمله از ايمان جنّيان به قرآن و تصديق آن به اين که حق است، خبر مى دهد. و جمله «وَ لَن نُشرِک بِرَبّنَا أحداً»، ايمانشان به قرآن را تأکيد مى کند و مى فهماند که ايمان جنّيان به قرآن، همان ايمان به خدايى است که قرآن را نازل کرده.، در نتيجه، ربّ ايشان هم همان خداست، و ايمانشان به خداى تعالى، ايمان توحيدى است. يعنى احدى را ابدا شريک خدا نمى گيرند.
«وَ أَنَّهُ تَعَالى جَدُّ رَبِّنَا مَا اتخَذَ صاحِبَةً وَ لا وَلَداً»:
مفسران کلمه «جَدّ» را به عظمت و بعضى به بهره معنا کرده اند. و آيه شريفه در معناى تأکيدى است براى جمله «وَ لَن نُشرِکَ بِرَبّنا أحداً». و قرائت مشهور، کلمه «أنّه» را به فتحه همزه خوانده، و بعضى آن را و آيات بعدش را - که دوازده آيه است - به کسر همزه خوانده اند، و درست هم همين است. چون سياق، ظهور در اين دارد که آيات حکايت کلام جنۀ است.
و اما قرائت به فتحه وجه روشنى ندارد. بعضى ها آن را توجيه کرده اند به اين که جمله «وَ أنّهُ...» عطف است بر ضمير مجرور در جملۀ «آمَنّا بِهِ»، و تقدير کلام «آمَنّا بِهِ وَ بِأنّهَ تَعالى جَدّ رَبّنَا...» است، مى خواهد از جنّيان خبر دهد به اين که نسبت به نفىِ «صاحب» و «وَلَد» براى خدا - که بت پرستان بدان معتقدند - ايمان دارند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۲
ليکن اين توجيه بر اساس عقيده نحويين کوفى درست در مى آيد، که عطف بر ضمير متصل مجرور را جائز دانسته اند. و اما بنابر مذهب بصری ها، که آن را جائز نمى دانند، بعضى از قبيل فرّاء و زجاج و زمخشرى - به طورى که از ايشان حکايت شده - گفته اند که: کلمه «وَ أنّهُ» عطف است بر محل جار و مجرور، و محل جار و مجرور «آمَنّا» به نصب است. چون اين جمله در معناى «تصديق داريم آن را» مى باشد، که کلمه «آن را» مفعول ايمان به معناى تصديق است، و تقدير کلام «و صدقنا أنّهُ تَعَالى جَدُّ رَبّنَا...» مى باشد. ولى خواننده خود مى داند که اين توجيه، توجيه درستى نيست.
بعضى ديگر اين قرائت را توجيه کرده اند به اين که: در جملۀ عطف شده، حرف جرّى در تقدير است، و چنين تقديرى در دو حرف «أنّ» و «إنّ» شايع است، و تقدير کلام «آمَنّا بِهِ وَ بِأنّهُ تَعالى جَدُّ رَبّنَا...» مى باشد.
يک اشکال به همه اين وجوه وارد است. چه آن وجهى که مى گفت جمله «و أنّهُ...» عطف به ضمير مجرور است، و چه آن که مى گفت عطف به محل آن است، و چه آن که مى گفت حرف جرّى در جمله معطوف در تقدير است. و آن اشکال اين است که: با اين سه وجه، تنها مى توان دو آيه «وَ أنّهَ تَعالى جَدُّ رَبّنَا...»، و «وَ أنّهَ کَانَ يَقُولُ سَفِيهُنَا عَلَى الله» را توجيه کرد. و اما براى بقيه آياتى که کلمه «أنّ» در اول آن آمده، مانند آيه: «وَ أنّا ظَنَنّا أن لَن تَقُولُ...»، و آيه: «وَ أنّهُ کَانَ رِجَالٌ مِنَ الإنس...»، و آيه: «وَ أنّا لَمَسنَا السّمَاءَ...»، قطعا چاره ساز نيست. چون معنا ندارد «جانّ» بگويند: ما ايمان آورديم و يا تصديق کرديم که گمان کرديم انس و جن عليه خدا حرف زشت نخواهند گفت. و باز معنا ندارد گفته باشند: ما ايمان آورديم و تصديق کرديم که رجالى از انس همواره به رجالى از جن پناه مى بردند، و يا گفته باشند: ما ايمان آورديم و تصديق کرديم که ما به آسمان نزديک شديم، و ديديم که چنين و چنان بود.
پس با آن سه توجيه، هيچ دردى دوا نمى شود. تنها چاره در همان است که بعضى از مفسران ابراز داشته اند، و آن اين است که اگر دو آيه اول با تقدير گرفتن ايمان و يا تصديق توجيه شد، قهرا بايد هر يک از بقيه آيات را با تقدير گرفتن فعلى که متناسب با مفاد آن باشد، توجيه نمود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۳
بعضى ديگر از مفسران مفتوح بودن کلمه «أنّهُ» در آيه مورد بحث را اين طور توجيه کرده اند که: اين آيه و همه آياتى که کلمه «أنّ» در آغاز آن آمده، عطف است بر جمله «أنّهُ استَمَعَ نَفَرٌ...»، و فساد اين توجيه بر کسى پوشيده نيست. براى اين که در اين صورت بايد بگوييم همه آيات در مقام خبر دادن از مطالبى است که به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» وحى شده، که جنى ها چنين و چنان گفتند:
«قُل أوحِىَ إلىَّ أنّهُ استَمَع...». به مردم بگو که به من وحى شده که چند نفر از جنّيان به صداى تلاوت قرآن گوش دادند، و نزد قوم خود رفته گفتند که: چنين و چنان شده و نيز به من وحى شده که: «أنّهَ جَدُّ رَبّنَا» که او پروردگار عظيم ما است، و نيز به من وحى شده که بعضى از سفيهان ما، عليه خدا حرف هاى بدى مى گفتند.
آن وقت اين سؤال پيش مى آيد که کلمه «أنّهُ» و «أنّهُم» و «أنّا» اگر جزو کلام جنّيان نبوده، و قرآن آن را زياد کرده که اين يک زيادى مخلّ است، و نظم کلام را بر هم مى زند. و اگر جزو کلمات خود جنّيان است، که قرآن حکايتش کرده، آن وقت مجموع «أنّ» و ما بعد آن، کلام تامى نخواهد بود، و بايد چيزى در تقدير گرفته شود تا حکايت آن صحيح باشد. و اگر چيزى در تقدير نگيريم، عطف شدنش بر جمله «أنّهُ استَمَعَ ...» دردى را دوا نمى کند. دقت فرماييد و از اين نکته غفلت نورزيد.
«وَ أَنَّهُ کانَ يَقُولُ سفِيهُنَا عَلى اللَّهِ شططاً»:
کلمه «سَفَه» - به طورى که راغب گفته - به معناى خفت نفس است، که از کمى عقل ناشى مى شود. و کلمه «شَطَط» به معناى سخن دور از حقيقت است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۴
اين آيه هم، در مقام تأکيد جمله «لَن نُشرِکَ بِرَبّنَا أحداً» است، و منظورشان از جمله «سفيه ما»، مشرکانى است که قبل از ايشان در ميان جنّيان بوده اند. بعضى هم گفته اند: منظور ابليس است که او نيز از جنّيان بوده. ليکن اين احتمال از سياق آيه بعيد است.
«وَ أنّا ظَنَنّا أن لَن تَقُولَ الإنسُ وَ الجِنُّ عَلَى اللّه کَذِباً»:
اين آيه اعترافى است از جنيان به اين که خيال کرده بودند انس و جن، هرچه مى گويند، راست است، و هرگز عليه خدا دروغ نمى گويند. در نتيجه، وقتى به مشرکان برخوردند و از ايشان شنيدند که نسبت داشتن زن و فرزند به خدا مى دهند، باور کردند، و آن وقت به آن نسبت هاى ناروا ايمان آورده، در نتيجه مثل خود آنان مشرک شدند، و همچنان در شرک بودند، تا اين که قرآن را شنيدند، و حقيقت برايشان روشن گرديد. و اين اعتراف جنّيان، در حقيقت تکذيب مشرکان انسى و جنّى است.
مراد از پناهنده شدن مردانى از إنس، به مردانى از جنّ
«وَ أَنَّهُ کانَ رِجَالٌ مِّنَ الإنسِ يَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِّنَ الجِْنِّ فَزَادُوهُمْ رَهَقاً»:
راغب مى گويد: کلمه «عَوذ» به معناى ملتجى شدن به غير است. و جمله «رَهَقَهُ الأمر»، معنايش اين است که: قهر فلان امر بر او احاطه کرد. کلمه «رَهَق» به گناه و طغيان هم تفسير شده. بعضى هم آن را به ترس و شر معنا کرده اند. بعضى ديگر گفته اند: به معناى ذلت و ضعف است. و همه اين معانى لازمه معناى اصلى کلمه است.
و مراد از پناه بردن انس به جن - به طورى که گفته اند - اين است که در عرب رسم بوده که وقتى در مسافرت در شب به بيابانى بر مى خوردند، از شرّ جانوران و شرّ سفيهان جنّى، به عزيز آن بيابان که سرپرست جنّيان است، پناه مى بردند و مى گفتند: من پناه مى برم به عزيز اين وادى از شرّ سُفَهاى قومش. و از مقاتل نقل شده که گفته: اولين کسى که به جن پناهنده شد، طايفه اى از يمن، و سپس قبيله بنى حنيفه بودند، و آنگاه در همه عرب شايع گرديد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۵
و بعيد نيست مراد از «پناهنده شدن به جن» اين باشد که براى رسيدن به مقاصدشان به کاهنى مراجعه نموده، از او بخواهند جنّ را به کمک دعوت کند. و اين که گفته اند: رسم بوده هرگاه از اذيت و مضرّت جن مى ترسيدند، به مردانى از انس مراجعه مى کردند، به همين معنا برگشت مى کند.
بنابر اين، ضمير اولى از دو ضمير در «فَزَادُوهُم» به رجالى از انس، و دومى به رجالى از جن بر مى گردد. و معناى جمله اين است که: رجال جن، گناه رجال انس و طغيان و يا ذلت و ترس آنان را زيادتر کردند.
«وَ أَنهُمْ ظنُّوا کَمَا ظنَنتُمْ أَن لَّن يَبْعَث اللَّهُ أَحَداً»:
ضمير «أنّهُم» به رجالى از انس بر مى گردد و خطاب در «ظَنَنتُم»، متوجه قوم جنّى ايشان است، و مراد از بعث، بعث رسول به رسالت است، که مشرکان منکر آنند. بعضى گفته اند: مراد از بعث، زنده کردن مُردگان است، ولى سياق آيات معناى اول را تأييد مى کند. و از بعضى نقل شده که گفته اند: اين آيه و آيه قبلش، اصلا جزو کلام جنى ها نيست، بلکه کلام خداى تعالى است که در وسط آيات حاکى کلام جنّيان، به عنوان جمله معترضه قرار گرفته. بنابر اين نظريه، ضمير «أنّهُم» به جنيان بر مى گردد، و خطاب در «ظَنَنتُم» به مردم است، ولى اين نظريه از سياق آيات به دور است.
«وَ أَنَّا لَمَسنَا السمَاءَ فَوَجَدْنَاهَا مُلِئَت حَرَساً شدِيداً وَ شُهُباً»:
«لَمس سَماء» به معناى نزديک شدن به آسمان به وسيله صعود بدان است. و کلمه «حَرَس» - به طورى که گفته اند - اسم جمع کلمه حارس است، و به همين جهت با صفت مفرد توصيف شده. و مراد از «حَرَس شَدِيد»، نگهبانان قدرتمندى است که نمى گذارند شيطان ها در آسمان ها استراق سمع کنند، و به همين جهت دنبالش فرمود: «وَ شُهُباً»، که منظور از شهاب ها، سلاح آن نگهبانان است.
«وَ أَنَّا کُنَّا نَقْعُدُ مِنهَا مَقَاعِدَ لِلسمْع فَمَن يَستَمِع الاَنَ يجِدْ لَهُ شهَاباً رَّصداً»:
از صدر اين آيه، اگر منضم با آيه قبلى در نظر گرفته شود، اين معنا استفاده مى شود: پُر شدن آسمان از حارسان شديد اخيرا پيش آمده، و قبلا چنين نبوده؛ بلکه جنّيان آزادانه به آسمان بالا مى رفتند، و در جايى که خبرهاى غيبى و سخنان ملائکه به گوششان برسد، مى نشستند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۶
و از ذيل آيه که با «فاء» تفريع فرموده: «فَمَن...» و ذيل آيه را متفرع بر همه مطالب گذشته نموده، استفاده مى شود که جنيّان خواسته اند بگويند: از امروز، هر کس از ما بخواهد در آن نقطه هاى قبلى آسمان به گوش بنشيند، تيرهاى شهابى را مى يابد که از خصوصياتش اين است که تيراندازى در کمين دارد.
در نتيجه، از مجموع دو آيه اين خبر به دست مى آيد که: جنّيان به يک حادثه آسمانى برخورده اند، حادثه اى جديد که مقارن با نزول قرآن و بعثت خاتم الانبياء «صلوات اللّه عليه» رُخ داده، و آن عبارت از اين است که: با بعثت آن جناب، جنّيان از تلقى اخبار غيبى آسمانى و استراق سمع براى به دست آوردن آن، ممنوع شده اند.
در اين جا به استدلال عجيبى از بعضى از مفسران بر مى خوريم، و آن اين است که اين دو آيه، ردّ بر کسانى است که معتقدند داستان رجم شيطان ها از آسمان، قبل از بعثت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» هم بوده، و آنچه بعد از بعثت رُخ داده، پر شدن آسمان از نگهبان است. چون فرموده: «مُلِئَت حَرَساً» و اين جمله ظهور دارد در اين که اصل نگهبانان در آسمان بوده اند، آنچه بعد از بعثت رُخ داده، پر شدن آسمان از نگهبان است. و نيز جمله: «نَقعُدُ مِنهَا مَقَاعِدَ لِلسِمعِ»، ظهور دارد در اين که ما، در آسمان بعضى از نشيمنگاه ها را خالى از حارس و شُهُب مى يافتيم، و اما امروز هيچ جاى خالى نيست. همه جا پُر شده، به طوری که در هر نقطه بنشينى براى استراق سمع، شهابى را در کمين مى بينى.
و اين استدلال همان طورى که گفتيم، عجيب است. براى اين که اگر اين دو آيه مى خواستند از پُر شدن آسمان از حارسان و زياد شدن عدد آنان به حدى که جاى خالى در آن نمانده خبر دهد، بايد نفى را متوجه شنيدن از تمامى نقاط کند، در قبال وضع گذشته که جنّيان مى توانستند در بعضى نقاط بنشينند، و اسرار را بشنوند. نه اين که نفى را متوجه صرف شنيدن کند، و ما مى بينيم در آيه شريفه: «فَمَن يَستَمِعِ الآن يَجد لَهُ شِهَاباً رَصَداً» سخنى از همه نقاط و بعضى نقاط نگفته. تنها فرموده: هر کس از جنيان بخواهد چيزى بشنود، شهابى را در کمين مى بيند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۷
و بر فرض قبول کنيم که از اين عبارت، نفى کلّى استفاده مى شود و مى خواهد سمع را على الاطلاق نفى کند و همين مقدار در نفى کلّى کافى باشد، ليکن همين که مى دانيم غرض خبر دادن از پُر شدن آسمان از حارسان است، با اين که قبلا بعضى از نقاطش خالى بوده، و همچنين اين که جمله «فَمَن يَستَمِعِ...» را مقيد کرد به قيد «الآن»، خود دليل بر اين است که امر جديدى در باره رجم جنّ رُخ داده، و آن امر جديد اين است که جنيّان را از تمامى نقاط رحم مى کنند، و از به گوش نشستن آنان به طور مطلق جلوگيرى مى شود، در حالى که قبلا اين طور نبوده، و آن ها مى توانسته اند در بعضى از نقاط استراق سمع کنند، و کسى جلوگيرى ننمايد، و اين مقدار براى اثبات ادعاى مدّعى کافى است.
و بايد اين را هم متوجه بود که مفاد آيه، رُخ دادن رجم جنّ به وسيلۀ شهاب رصد است، نه پيدايش اصل شهاب آسمانى. پس اين اشکال وارد نيست که کسى بگويد شهاب ها قبل از زمان رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و نزول قرآن هم بودند، چون آنچه از قرآن استفاده مى شود، اين است که در عهد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» اين حادثه رُخ داد، که شيطان ها به وسيله شهاب رجم شدند، و قرآن در هيچ موردى متعرض اصل شهاب ها نشده. و ما در اول سوره صافات هم، مطالبى مربوط به اين بحث ايراد کرديم.
«وَ أَنَّا لا نَدْرِى أَ شرُّ أُرِيدَ بِمَن فى الاَرْضِ أَمْ أَرَادَ بهِمْ رَبهُمْ رَشداً»:
کلمه «رَشَد» با - دو فتحه - و کلمه «رُشد» - با ضمه راء و سکون شين - به معناى رسيدن به واقع است، بر خلاف کلمه «غَىّ» که به معناى خلاف آن است. و نکره آوردن «رَشَداً»، براى اين است که بفهماند خداى تعالى، نوع خاصى از رشد براى آنان خواسته.
و اين که جنيان گفتند ما نمى دانيم آيا خداى تعالى، شرّ اهل زمين را خواسته، يا رشد آنان را، براى جهل و تحيّرى است که نسبت به مسأله رجم و جلوگيرى از اطلاع يافتن شيطان ها از اخبار آسمانى داشته اند. چيزى که هست، اين مقدار را فهميده بودند که اين حادثه که در آسمان رُخ داده، مربوط به اهل زمين است. حال يا براى خير آنان است و يا شر آنان. اگر خداى تعالى، از پديد آوردن اين حادثه، خير اهل زمين را خواسته باشد، قطعا آن خير يک نوع هدايت و سعادت اهل زمين خواهد بود، و به همين جهت در شقّ دوم احتمال خود که جا داشت بگويند «و يا خير ايشان را»، گفتند «و يا رشد ايشان را»، مؤيد اين معنا جملۀ «أو أرَادَ بِهِم رَبّهُم» است، که إشعار به رحمت و عنايت دارد.
جنيان در اين کلام خود، فاعلِ ارادۀ رشد را ذکر کردند، ولى در جانب شرّ، فاعل را ذکر نکردند و نگفتند: «أشَرٌّ أرَادَ بِمَن فِى الأرض»، بلکه فعل اراده را به صيغه مجهول آوردند، تا هم رعايت ادب را نسبت به خداى تعالى کرده باشند، و هم فهمانده باشند خداى تعالى، شر کسى را نمى خواهد، مگر آن که خود انسان کارى کرده باشد که مستحق شرّ خدايى شده باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۸
توضيح معناى قول مؤمنان جنّى
«وَ أَنَّا مِنَّا الصّالِحُونَ وَ مِنَّا دُونَ ذَلِک کُنَّا طرَائقَ قِدَداً»:
کلمه «صلاح» به معناى شايستگى است، در مقابل کلمه «طلاح» که به معناى ناشايستگى است. و مراد از «دُونَ ذَلک» - به طورى که گفته شده - رتبه اى پايين تر و نزديک به رتبه صالحان است. وليکن آنچه به نظر ما ظهور دارد، اين است که: کلمه «دُونَ» به معناى غير است. خواسته اند بگويند: بعضى از ما صالح اند، و بعضى ديگر غير صالح. مؤيد اين ظهور جمله بعد است که مى فرمايد: «کُنّا طَرَائِقَ قِدَداً»، ما داراى مسلک هاى متفرق بوديم، و اين عبارت بر تفرقه و تشتت دلالت دارد.
و کلمه «طَرَائِق» جمع طريقه است که به معناى روش هايى است که مورد عمل واقع شده باشد، و کلمه «قِدَد» جمع «قده» است، که از مصدر «قد» و به معناى قطعه است. و اگر طرائق را به وصف قدد توصيف کرد، به اين مناسبت بود که هر يک از آن طريقه ها، مقطوع از طريقه ديگر است، و سالک خود را به هدفى غير هدف ديگرى مى رساند. آن مفسّرى هم که کلمه «قِدَد» را به راه هاى متفرق تفسير کرده، برگشت کلامش به همين معنا است.
و ظاهرا مراد از کلمه «الصَالِحُون»، صالحان به حسب طبع اولى است، آن هايى که در معاشرت و معامله طبعا اشخاصى سازگارند، نه صالحان به حسب ايمان. چون اگر منظور صلاحيت به حسب ايمان بود، مناسب تر آن بود که اين آيه، بعد از آيه «وَ أنّا لَمّا سَمِعنَا الهُدى آمنّا بِهِ...» قرار گيرد، که در آن، سخن از ايمان آوردن بعد از شنيدن هدايت رفته است.
بعضى از مفسران گفته اند: «طَرائِق قِدَداً» اگر به فتحه خوانده مى شود، به خاطر ظرفيت است، و حرف «فِى» در تقدير است. در حقيقت «فِى طَرائِق قِدَدا» بوده، يعنى در مذاهب متفرق.
بعضى ديگر گفته اند: فتحه آن به خاطر حذف مضاف است و تقدير آن «ذَوِى طرَائِق قِدَداً - صاحبان راه هاى متفرق» بوده. اين احتمال هم بعيد نيست که جمله مذکور، استعاره باشد و خواسته باشند خودشان را در اختلاف و تضادى که دارند، تشبيه به طرقى کنند که هر يک سر از جايى جداگانه در مى آورد.
و معناى آيه اين است که: بعضى از ما صالحان بالطبع هستند و بعضى غير صالح اند، و ما در مذاهب مختلف بوديم (بنا بر اين که «فى» در تقدير بگيريم)، و يا صاحب مذاهب مختلف بودیم، (بنابر اين که کلمه «ذَوى» را تقدير بگيريم)، و يا ما خودمان مثل راه هاى بريده از هم هستيم، که هر کدام از يک جا سر در مى آورد. (بنا بر اين که جمله استعاره باشد).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۹
«وَ أَنَّا ظنَنَّا أَن لَّن نُّعجِزَ اللَّهَ فى الاَرْضِ وَ لَن نُّعْجِزَهُ هَرَباً»:
در اين جا، کلمه «ظَن» که «ظَنَنّا» ماضى آن است، به معناى علم يقينى است. و مناسب تر آن است که مراد از اين که گفتند: «لَن نُعجِزَ اللّه فِى الأرض» اين باشد که نمى توانيم در زمين از راه فساد در ارض، جلو خواست خدا را بگيريم، و او را عاجز سازيم، و نگذاريم نظامى که در زمين جارى کرده، جارى شود. چون افساد خود آنان هم اگر محقق شود، تازه يکى از مقدرات خود خدا است، نه اين که خدا را عاجز ساخته باشند. و نيز مراد از جمله «وَ لَن نُعجِزَهُ هَرَباً» اين باشد که اگر خدا بخواهد ما را دستگير کند، نمى توانيم از چنگ او بگريزيم، و او نتواند به ما دست يابد.
ولى بعضى از مفسران گفته اند: معناى جمله اول اين است که ما تا چندى که در زمين هستيم، نمى توانيم خدا را عاجز سازيم. و معناى جمله دوم اين است که نمى توانيم به آسمان بگريزيم. در نتيجه معناى آيه اين است که: نه در زمين مى توانيم خدا را عاجز کنيم و نه در آسمان. ليکن خواننده خود مى داند که اين معنا درست نيست.
«وَ أَنَّا لَمَّا سمِعْنَا الهُْدَى ءَامَنَّا بِهِ فَمَن يُؤْمِن بِرَبِّهِ فَلا يخَاف بخْساً وَ لا رَهَقاً»:
منظور از کلمه «هُدى»، قرآن است، به اين اعتبار که متضمن هدايت است. و کلمه «بَخس» به معناى نقص است، اما نه هر نقصى، بلکه نقص بر سبيل ظلم. و کلمه «رَهَق»، به معناى فرا گرفتن و احاطه کردن ناملايمات به انسان است.
رده:تفسیر المیزان