المیزان جلد۲۰ بخش۱۳
«بیان آیات»
بيان اين سوره، پيرامون مسأله قيامت کبرى دور مى زند. نخست از وقوع روز قيامت خبر مى دهد، و در مرحله دوم، آن روز را يکبار با ذکر چند نشانه، و بار ديگر با اجمالى از سرگذشت انسان در آن روز توصيف مى کند، و خبر مى دهد که اولين قدم در سير به سوى قيامت، مرگ است.
و در مرحله سوم، سوره را با استدلال بر قدرت خداى تعالى بر اعاده عالَم ختم نموده، اثبات مى کند همان طور که خداى تعالى بر خلقت نخستين عالَم قادر بود، همچنين بر خلقت بار دوم آن، که همان قيامت است قادر است و اين سوره به شهادت سياق آياتش در مکّه نازل شده است.
«لا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ»:
ما چه اين که مجموع «لا أقسم» را کلمه سوگند بدانيم، و چه اين که حرف «لا» را زايد بدانيم، و چه اين که آن را نافيه بگيريم - که البته اقوال هم مختلف است - سوگند در اين آيه سوگند به قيامت است.
«وَ لا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ»:
اين جمله به مقتضاى سياق و از نظر شباهت لفظى که با جمله قبلى دارد، سوگند دوم است. پس نبايد به گفته بعضى اعتنا کرد که گفته اند: جمله دوم نفى سوگند است نه سوگند، و مى خواهد بفرمايد: من به روز قيامت سوگند مى خورم، و به نفس لوّامه سوگند ياد نمى کنم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۶۴
مقصود از «نفس لوّامه» که بدان سوگند ياد شده است
و منظور از «نفس لوّامه» نفس مؤمن است، که همواره در دنيا او را به خاطر گناهانش و سرپيچى از اطاعت خدا ملامت مى کند، و در روز قيامت سودش مى رساند.
بعضى گفته اند: منظور از «نفس لوّامه» جان آدمى است، چه انسان صالح، و چه انسان کافر فاجر، براى اين که هر دوى اين جان ها، آدمى را در قيامت ملامت مى کنند. نفس کافر، کافر را ملامت مى کند، به خاطر اين که کفر و فجورش، و نفس مؤمن، مؤمن را ملامت مى کند، به خاطر کمى اطاعتش، و اين که در صدد بر نيامد خيرى بيشتر کسب کند.
بعضى گفته اند: مراد از «نفس لوّامه»، تنها نفس کافر است که در قيامت او را به خاطر کفر و معصيتى که در دنيا مرتکب شده، ملامت مى کند. همچنان که فرمود: «وَ أسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمّا رَأوُا العَذَاب»، که البته براى هر يک از اين اقوال وجهى است.
و جواب قسم حذف شده، و آيات بعدى بر آن دلالت دارد، و تقدير کلام «ليبعثنّ» است، و به اين جهت حذف شده که بر عظمت امر بعث دلالت کند، همچنان که در جاى ديگر در عظمت بعث فرموده: «ثَقُلَت فِى السّمَاوَاتِ وَ الأرض لا تَأتِيکُم إلّا بَغتَةً»، و نيز فرموده: «إنّ السّاعَةَ آتِيَةٌ أکَادُ أُخفِيهَا لِتُجزَى کُلُّ نَفسٍ بِمَا تَسعى»، و نيز فرموده «عَمّ يَتَسَائَلُونَ * عَنِ النّبَأ العَظِيم».
«أَيحْسبُ الإنسانُ أَلَّن نجْمَعَ عِظامَهُ»:
کلمه «حسبان» که مصدر فعل «يَحسبُ» است، به معناى ظنّ (پندار) است، و اگر استخوان را به صيغه جمع آورده و فرمود: «انسان، گمان کرده ما استخوان هايش را جمع نمى کنيم»؛ براى آن بود که کنايه باشد از زنده کردن همه مُردگان، و استفهام در اين آيه توبيخى است، و معناى آيه روشن است.
«بَلى قَادِرِينَ عَلى أَن نُّسوِّى بَنَانَهُ»:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۶۵
بلى ما آن را جمع مى کنيم. و جمله «قَادِرينَ» حال از فاعل مدخول «بَلى» است، که گفتيم جمله آن را جمع مى کنيم است، و کلمه «بَنان» به معناى اطراف انگشتان، و به قول بعضى، خود انگشتان است. و «تسويه بنان» صورتگرى آن به همين صورتى است که مى بينيم.
و معناى آيه اين است که: آرى، ما آن استخوان ها را جمع مى کنيم، در حالى که قادريم حتى انگشتان او را به همان صورتى که بر حسب خلقت اول داشت، دوباره صورتگرى کنيم.
و اگر از بين اعضاى بدن خصوص انگشتان را ذکر کرد - شايد - براى اين بوده که به خلقت عجيب آن که به صورت هاى مختلف، و خصوصيات ترکيب و عدد در آمده و فوايد بسيارى که بشمار نمى آيد بر آن مترتب مى شود، اشاره کند. مى دهد، مى ستاند، قبض و بسط مى کند و ساير حرکات لطيف و اعمال دقيق و صنايعى ظريف دارد، که با همان ها انسان از ساير حيوانات ممتاز مى شود. علاوه بر شکل هاى گوناگون و خطوطى که به طور دايم، اسرارش براى انسان کشف مى شود.
بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «تسويه بنان» اين است که انگشتان دستها و پاها را شئ واحد کند، بدون اين که از هم جدا باشند، همان طور که دست و پاى شتر و الاغ را چنين کرد، آن وقت ديگر انسان نمى تواند کارهاى گوناگونى را که با داشتن انگشتان انجام مى دهد، انجام دهد. ولى وجه قبلى به نظر بهتر است.
«بَلْ يُرِيدُ الانسانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ»:
راغب گفته کلمه «فَجر» به معناى انفجار و شکاف وسيع برداشتن است، آنگاه مى گويد: گناه را هم بدان جهت فجور ناميدند، که باعث شکافته شدن و دريده شدن حرمت ديانت است. مى گوييم: فلانى مرتکب فجور شد، و يا او فاجر است، و ايشان فجار و فجره اند.
و کلمه «أمام» ظرف مکان است، که به عنوان استعاره در زمان آينده استعمال مى شود، و منظور از اين که فرمود: «انسان، فجور امام خود را مى خواهد»، اين است که مى خواهد در آينده عمرش جلوش شکافته و باز باشد و هر فجورى خواست مرتکب شود.
آزادى طلبى انسان، انگيزه تکذيب قيامت و پرسش انکارآميز از زمان آن است
و جمله «لِيَفجُرَ أمَامَهُ» تعليلى است که در جاى معلل خود که همان تکذيب قيامت و زنده شدن بعد از مرگ باشد، نشسته. و کلمه «بَل»، اعراض از اين پندار و گمان است که بعث و احيايى بعد از موت نباشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۶۶
مى فرمايد: نه، او گمان نمى کند که ما استخوان هايش را جمع نمى کنيم، بلکه مى خواهد مسأله بعث را تکذيب کند، تا به اين وسيله، پيش روى خود را در مدت عمرش باز کند. چون وقتى بعث و قيامتى نباشد، انسان چه داعى دارد با قيد و بند تقوا و ايمان، دست و پاى خود را ببندد.
اين آن معنايى است که سياق آيه به آيه مى دهد، و مفسران وجوه ديگرى در معناى آيه گفته اند، که هم از فهم به دور است، و هم با سياق سازگارى ندارد، و لذا از نقل آن ها صرفنظر کرديم.
در آيه شريفه، مى توانست به ضمير انسان اکتفا کند و بفرمايد: «بَل يُرِيدَ أن يَفجُرَ أمَامَهُ = بلکه او مى خواهد آزاد باشد»، ولى کلمه «انسان» را آورد، تا در توبيخ و سرکوبى او مبالغه کرده باشد، و به همين منظور اين کلمه را در اين آيه و آيات بعد از آن، چهار بار تکرار کرد.
«يَسئَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ»:
از ظاهر اين آيه بر مى آيد که بيان جمله «بَل يُرِيدُ الإنسانُ لِيَفجُرَ أمَامَهُ» باشد. در نتيجه مى فهماند بيهوده نگفتيم «بَل يُرِيدُ الإنسانُ ...»، بلکه از سؤال او يعنى «أيّانَ يَومَ القِيَامَة» اين معنا پيداست، و نيز پيداست که سوالش، سؤال تکذيب است. مى خواهد بگويد اصلا روز قيامتى نيست، نه اين که به آن ايمان داشته باشد و بخواهد از تاريخ وقوعش آگاه شود.
چون اگر انسان سرِ تکذيب نداشته باشد، وقتى به سوى ايمان و تقوا دعوت مى شود، و به چنين خبر عظيمى تهديد مى گردد، و آيات بينات و ادله قاطعه هم بر صحت آن دعوت و آن تهديد دلالت مى کند؛ بايد از چنان خطرى بر حذر شود و خود را به ايمان و تقوا مجهز نموده، آماده لقاى آن روز گردد. حال چه اين که آن روز نزديک باشد و چه دور، براى اين که هر آنچه آمدنى و شدنى است، نزديک است. ديگر معنا ندارد بپرسد قيامت چه وقت قيام مى کند، پس اين سؤال جز به انگيزه تکذيب و استهزا نمى تواند باشد.
«فَإِذَا بَرِقَ الْبَصرُ * وَ خَسف الْقَمَرُ * وَ جُمِعَ الشمْسُ وَ الْقَمَرُ»:
در اين آيه، چند نشانه از نشانه هاى قيامت ذکر شده. منظور از «برق بصر»، تحيّر چشم در ديدن و دهشت زدگى آن است. و منظور از «خُسوف قمر»، بى نور شدن آن است.
جستجوی گريزگاه در قيامت، از باب ظهور ملکات آدمى است
«يَقُولُ الإنسانُ يَوْمَئذٍ أَيْنَ المَْفَرُّ»
يعنى کجاست گريزگاه. در اين جا اين سؤال پيش مى آيد که با اين که روز قيامت، روز ظهور سلطنت الهى است، و هر انسانى مى داند مفر و فرارى نيست، چطور مى پرسد: «أينَ المَفَرّ»؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۶۷
جواب اين سؤال آن است که: در سؤال هاى مشابه اين سؤال، مکرر خاطرنشان کرديم که اين گونه سخنان در روز قيامت، از باب ظهور مَلَکات آدمى است. کسى که در دنيا وقتى در شدت قرار مى گرفت، يا مهلکه اى تهديدش مى کرد، (بدون توسل به خداى تعالى) در جستجوى مفرّى مى گشت؛ آن روز هم ناخود آگاه مى پرسد: «أينَ المَفَرّ». همچنان که در اثر مَلَکه شدن دروغ در نفس انسان ها، روز قيامت هم با اين که روز کشف سرائر است، بى اختيار مى گويند: «ثُمّ لَم تَکُن فِتنَتَهُم إلّا أن قَالُوا وَ اللّهِ رَبِّنَا مَا کُنّا مُشرِکِين»؛ و «يَومَ يَبعَثُهُمُ اللّهُ جَمِيعاً فَيَحلِفُونَ لَهُ کَمَا يَحلِفُونَ لَکُم».
«کَلّا لا وَزَرَ»:
اين جمله، ردّ آنان در سؤال از مفرّ است. و کلمه «وَزَر» به معناى پناهگاهى چون کوه و قلعه و امثال آن است، و اين کلام خداست، نه تتمۀ گفتار انسان.
قرارگاه انسان در قیامت، فقط به سوى پروردگار است
«إِلى رَبِّک يَوْمَئذٍ المُْستَقَرُّ»:
خطاب در اين آيه به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلّم» است، و با اين که مى توانست بفرمايد: «وَ المُستَقَرُّ إلَى رَبّک»، اگر متعلق کلمۀ «مُستقر» را از خود کلمه جلوتر ذکر کرد، براى اين بود که افاده حصر کند و بفهماند به سوى کسى، جز خدا مستقرّى نيست. پس وَزَر و پناهگاهى هم که به آن پناهنده شوند، و آن از ايشان دفاع کند، وجود ندارد.
توضيح اين که: انسان به سوى خداى تعالى سير مى کند. همچنان که خودش فرمود: «يَا أيُّهَا الإنسَانُ إنّکَ کَادِحٌ إلى رَبِّکَ کَدحاً فَمُلاقِيه». و نيز فرموده: «إلى رَبّکَ الرُّجعى»، و همچنين فرموده: «وَ أنّ إلى رَبّکَ المُنتَهى».
پس انسان، خواه ناخواه، خداى خود را ديدار مى کند، و سيرش به سوى او مى انجامد، و هيچ حاجبى که او را از وى بپوشاند و يا از عذاب وى مانع شود، وجود ندارد. و اما حجابى که در آيه قرآن ياد شده و فرموده: «کَلّا بَل رَانَ عَلى قُلُوبِهِم مَا کَانُوا يَکسِبَون * کَلّا إنّهُم عَن رَبّهِم يَومَئذٍ لَمَحجُوبُون»، از سياق دو آيه استفاده مى شود: منظور محروميت از کرامت خداى تعالى است، نه اين که خدا از حالشان بى خبر باشد، و يا ايشان از خدا غايب و پنهان باشند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۶۸
ممکن هم هست بگوييم مراد از جمله «مستقر انسان به سوى اوست»، اين باشد که زمام امر در سعادت و شقاوت و بهشت و دوزخ بودن مستقر آدمى به دست خداست، و به مشيت او وابسته است، هر کس را بخواهد در بهشت منزل مى دهد که جاى متقين است، و هر کس را بخواهد در دوزخ که جاى مجرمان است، همچنان که خودش در جاى ديگر فرموده: «يُعَذّبُ مَن يَشَاءُ وَ يَغفِرُ لِمَن يَشَاء».
و ممکن است منظور اين باشد که استقرار مردم در روز قيامت، به حکم خداى تعالى است. تنها اوست که در بين بشر نفوذ دارد، نه غير او. همچنان که باز خود خداى تعالى فرموده: «کَلُّ شَئٍ هَالِکٌ إلّا وَجهَهُ لَهُ الحُکمُ وَ إلَيه تُرجَعُون».
وجوهى که درباره مقصود از «مَا قَدَّمَ وَ أخَّرَ» گفته شده است
«يُنَبَّؤُا الإنسانُ يَوْمَئذِ بِمَا قَدَّمَ وَ أَخَّرَ»:
منظور از «مَا قَدّمَ» خوبى و بدی هايى است که انسان در اول عمرش کرده. منظور از «وَ أخَّرُ» کارهاى نيک و بد آخر عمر است. و يا منظور از اولى، نيک و بدهايى است که خودش در همه عمر کرده؛ و منظور از دومى، آثار خير و شرى است که او منشأش را در بين مردم باب نموده. و اگر سنت حسنه اى براى بعد از خودش باب کرده؛ پاداش مى بيند، و اگر سنت سيّئه اى باب کرده، عقاب مى بيند.
بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «مَا قَدَّمَ»، اعمالى است که کرده. اگر حسنه بوده، پاداش و اگر سيّئه بوده، عقاب مى بيند. و مراد از «أخَّرَ»، کارهايى است که ترک کرده. اگر حسنه بوده، عقاب و اگر سيئه بوده، ثواب آن را مى بيند.
بعضى ديگر گفته اند: مراد از «مَا قَدَّمَ» گناهان، و مراد از «مَا أخَّرَ»، طاعات است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۶۹
و بعضى «مَا قَدَّمَ» را عبارت از طاعت خدا، و «مَا أخَّرَ» را عبارت از حقوق ضايع شده خدا دانسته اند.
بعضى ديگر «مَا قَدَّمَ» را اموالى دانسته اند که صاحبش در راه خدا انفاق کرده، و «مَا أخَّرَ» را عبارت از اموالى دانسته اند که براى ورثه گذاشته. و همۀ اين وجوه، از فهم به دور است.
بصیرت کامل انسان بر نفس خود، در قیامت
«بَلِ الإنسانُ عَلى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ * وَ لَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ»:
کلمه «بَل» - که در مقام اعراض استعمال مى شود - در اين آيه از مطلب قبل اعراض کرده که مى فرمود: «يُنَبّؤُا الإنسَانُ ...»، و کلمه «بصيرت»، به معناى رؤيت قلبى و ادراک باطنى است. و اطلاق اين بصيرت بر خود انسان، يا از باب «زِيدٌ عَدلٌ است» مى باشد، و يا تقدير آن «الإنسانُ عَلى نَفسِهِ ذُو بَصِيرَة» است.
بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «بصيرت» حجت است، همچنان که در آيه: «مَا أنزَلَ هؤُلاء إلّا رَبّ السّمَاوَاتِ وَ الأرضِ بَصَائِرَ» به اين معنا آمده، و انسان هم خودش حجتى است عليه خودش. در آن روز وقتى بازجويى مى شود، و از چشم و گوش و دلش سؤال مى شود، همان چشم و گوش و حتى پوست بدنش و دو دست و دو پايش به سخن آمده، عليه او شهادت مى دهند.
همچنان که درباره مورد سؤال قرار گرفتن گوش و چشم و دل فرموده: «إنّ السّمعَ وَ البَصَرَ وَ الفُؤادَ کُلَّ أولئکَ کَانَ عَنهُ مَسئُولاً»، و در مورد شهادت دادن گوش و چشم و پوست فرموده: «شَهِدَ عَلَيهِم سَمعُهُم وَ أبصَارُهُم وَ جُلُودُهُم»، و در باره سخن گفتن دست ها و شهادت دادن پاها فرموده: «وَ تُکَلّمُنَا أيدِيهِم وَ تَشهَدُ أرجُلُهُم».
«وَ لَو ألقَى مَعَاذِيرَهُ » - کلمه «مَعَاذِير» جمع معذرت است، و معذرت آن است که موانعى را که نگذاشته کارى را انجام دهى، ذکر کنى.
و معناى آيه اين است که: انسان صاحب بصيرت بر نفس خويش است، و خود را بهتر از هر کس مى شناسد، و اگر با ذکر عذرها از خود دفاع مى کند، صرفا براى اين است که عذاب را از خود برگرداند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۷۰
بعضى از مفسران گفته اند: کلمه «مَعَاذِير» جمع معذار است، و «معذار» به معناى ستر و پوشش است، و معناى آيه اين است که: انسان خودش را خوب مى شناسد، هرچند که براى نهان کردن نفس خود، پرده ها بيندازد. چون همان نفسش، شاهد عليه اوست. ليکن برگشت هر دو وجه، به يک معنا است.
بحث روایی: (رواياتى در ذيل برخى آيات گذشته)
در تفسير قمى، در ذيل آيه «لا أقسّمَ بِالنّفسِ اللّوَّامَة» آمده که امام فرمود: نفس لوّامه، نفس آدمى است که نافرمانى کرده و خداى عزّوجلّ ملامتش فرموده.
مؤلف: انطباق اين روايت با آيه شريفه روشن نيست.
و در همان کتاب، در تفسير آيه شريفه «بَل يُرِيدُ الإنسَانُ لِيَفجُرَ أمَامَهُ» آمده است که امام فرمود: گناه را مقدم مى دارد و توبه را به تأخير مى اندازد و مى گويد بعدا توبه مى کنم.
و نيز، در همان کتاب آمده که در تفسير جملۀ «فَإذَا بَرِقَ البَصَرُ» فرموده: چشم برقى مى زند و ديگر نمى تواند در حدقه بگردد. و نيز در همان کتاب، در تفسير آيه «بَل الإنسَانُ عَلى نَفسِهِ بَصِيرَةٌ وَ لَو ألقَى مَعَاذِيرَهُ» فرموده: انسان خودش مى داند چه کرده، هرچند عذر و بهانه بياورد.
و در کافى، به سند خود، از عُمَر بن يزيد روايت کرده که گفت: من داشتم با امام صادق «عليه السلام» شام مى خوردم. امام آيه «بَلِ الإنسَانُ عَلى نَفسِهِ بَصِيرَةٌ وَ لَو ألقى مَعَاذِيرَهُ» را تلاوت کرد، سپس فرمود: اى اباحفص! چه فايده اى دارد که انسان بر خلاف آنچه خدا از آدمى خبر دارد، نزد مردم عذر و بهانه بياورد؟
رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» بارها مى فرمود: هر کس سريره اى را که دارد پنهان نگه دارد، خداى تعالى ردايى طبق آن بر ظاهر تنش مى پوشاند. حال چه سريره خوب باشد و چه بد. اگر باطن و سريره خوبى داشته باشد، هر قدر هم بخواهد مردم نفهمند، خدا آن را بر ملا مى کند. و اگر سريره بد باشد، با زنجير هم نمى تواند آن را ببندد، و خداى تعالى آن را از باطنش به ظاهرش سرايت مى دهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۷۱
و در مجمع البيان است که عياشى، به سند خود، از محمد بن مسلم، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: اين به چه کار شما مى آيد که اظهار خوبی ها نموده، بدی هاى خود را پنهان بداريد. آيا جز اين است که وقتى به وجدان خود مراجعه مى کنيد، خودتان مى فهميد که چنين واجد خوبی ها و فاقد بدی ها نيستيد؟ آرى حتما مى يابيد، چون خداى تعالى فرموده: «بَلِ الإنسَانُ عَلى نَفسِهِ بَصِيرََةٌ». وقتى باطن آدمى اصلاح شد، ظاهرش نيرومند مى گردد.
مؤلف: اين روايت را، کلينى هم در اصول کافى، به سند خود، از فضل ابى العباس، از آن حضرت روايت کرده.
و در همان کتاب، از عياشى، از زراره روايت کرده که گفت: از امام صادق «عليه السلام» پرسيدم: حد آن مرضى که بيمار روزه را مى خورد، چيست؟ در پاسخ من اين آيه را تلاوت کردند: «بَلِ الإنسَانُ عَلى نَفسِهِ بَصِيرَةٌ»، و فرمودند: خود انسان بهتر مى داند که چه وقت طاقتش تمام مى شود، و تا چه حدى طاقت تحمل مرض و روزه را دارد.
مؤلف: اين روايت را صاحب فقيه هم آورده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۷۲
آيات ۱۶ - ۴۰ سوره قيامت
لا تُحَرِّک بِهِ لِسانَک لِتَعْجَلَ بِهِ(۱۶)
إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَ قُرْءَانَهُ(۱۷)
فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْءَانَهُ(۱۸)
ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ(۱۹)
کلا بَلْ تُحِبُّونَ الْعَاجِلَةَ(۲۰)
وَ تَذَرُونَ الآخِرَةَ(۲۱)
وُجُوهٌ يَوْمَئذٍ نَّاضِرَةٌ(۲۲)
إِلى رَبّهَا نَاظِرَةٌ(۲۳)
وَ وُجُوهٌ يَوْمَئذِ بَاسِرَةٌ(۲۴)
تَظنُّ أَن يُفْعَلَ بهَا فَاقِرَةٌ(۲۵)
کَلّا إِذَا بَلَغَتِ الترَاقىَ(۲۶)
وَ قِيلَ مَنْ رَاقٍ(۲۷)
وَ ظنَّ أَنَّهُ الْفِرَاقُ(۲۸)
وَ الْتَفَّتِ السّاقُ بِالسّاقِ(۲۹)
إِلى رَبِّک يَوْمَئذٍ الْمَساقُ(۳۰)
فَلا صدَّقَ وَ لا صَلّى (۳۱)
وَ لَکِن کَذَّب وَ تَوَلّى (۳۲)
ثمَّ ذَهَب إِلى أَهْلِهِ يَتَمَطّى (۳۳)
أَوْلى لَکَ فَأَوْلى (۳۴)
ثُمَّ أَوْلى لَک فَأَوْلى (۳۵)
أَيحْسبُ الإنسانُ أَن يُترَک سُدىً(۳۶)
أَلَمْ يَکُ نُطفَةً مِّن مَّنىٍّ يُمْنى (۳۷)
ثمَّ کَانََ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسوَّى (۳۸)
فجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَينِ الذَّکَرَ وَ الاُنثى (۳۹)
أَلَيْس ذَلِک بِقَادِرٍ عَلى أَن يُحْيِىَ المَْوْتى (۴۰)
«ترجمه آیات»
(اى رسول!) با شتاب و عجله زبان به قرائت (قرآن ) مگشاى (۱۶).
که ما خود آن را مجموع و محفوظ داشته و بر تو فراخوانيم (۱۷).
و آنگاه که آن را خوانديم، تو از آن پيروى کن (و به تعليم امت بکوش) (۱۸).
پس از آن بر ماست که حقايق آن را بر تو بيان کنيم (و احکام آن بر قلبت مشروح سازيم) (۱۹).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۷۳
هرگز چنين نيست که شما مى پنداريد (و دلايل معاد را مخفى شماريد)، بلکه شما دنياى زودگذر را دوست داريد (۲۰).
و به کلى کار آخرت و نشانه قيامت را رها مى کنيد (۲۱).
آن روز، رخسار طايفه اى از شادى برافروخته و نورانى است (۲۲).
و با چشم قلب، جمال حق را مشاهده مى کنند (۲۳).
و رخسار گروهى ديگر، عبوس و غمگين است (۲۴).
که مى دانند حادثه ناگوارى در پيش است، که پشت آن ها را مى شکند (۲۵).
چنين نيست که منکران قيامت پنداشتند، باش تا جانشان به گلو رسد (۲۶).
و (اهلش) گويند: کيست که درد اين بيمار را علاج کند (و او را از مرگ نجات دهد)؟ (۲۷)
و بيمار، خود يقين به مفارقت از دنيا کند (که ملک الموت را به چشم ببيند) (۲۸).
و ساق هاى پا (از شدت غم عقبى و حسرت دنيا) به هم در پيچد (۲۹).
در آن روز، خلق را به سوى خدا خواهند کشيد (۳۰).
(آن روز واى بر آن که چون ابوجهل)، حق را تصديق نکرد و نماز و طاعتش را بجا نياورد (۳۱).
بلکه خدا را تکذيب کرد و از حکمش رو بگردانيد (۳۲).
و آنگاه با تکبر و نخوت به سوى اهل خويش روى آورد (۳۳).
عذاب الهى براى تو شايسته تر است، شايسته تر (۳۴).
سپس عذاب الهى بر تو شايسته تر است، شايسته تر (۳۵).
آيا آدمى پندارد که او را مهمل از تکليف و ثواب و عقاب گذارند (و غرضى در خلقتش منظور ندارند) (۳۶).
آيا در اول، قطره آب منى نبود؟ (۳۷)
و پس از آن، خون بسته و آنگاه (به اين صورت زيباى حيرت انگيز) آفريده و آراسته گرديد (۳۸).
پس آنگاه از او دو صنف نر و ماده پديد آورد (۳۹).
آيا چنين خداى با قدرت و حکمت (که اول او را از قطره آبى آفريده)، دگر بار نمى تواند پس از مرگش زنده اش گرداند؟ (۴۰)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۷۴
«بیان آیات »
اين آيات، تتمه صفات روز قيامت است، البته از اين نظر که مردم در آن روز چه حالى دارند، و اينکه مردم در آن روز دو طايفه اند، طايفه اى که چهره اى شکفته و دلى شاد دارند، و طايفه اى ديگر که چهره اى درهم کشيده و دلى نوميد از نجات دارند، و اشاره مى کند به اين که آغاز اين تقسيم از زمان احتضار شروع مى شود.
و سپس اشاره مى کند به اينکه انسان را آزاد و رها نمى گذارند، همان خدايى که او را در آغاز آفريد قادر است بار ديگر او را زنده کند و در اينجا سوره ختم مى شود.
«لا تُحَرِّک بِهِ لِسانَک لِتَعْجَلَ بِهِ ... ثمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ»:
آنچه از سياق آيات چهارگانه به ضميمه آيات قبل و بعد که روز قيامت را توصيف مى کند بر مى آيد، اين است که اين چهار آيه در بين آيات قبل و بعدش، جملات معترضه اى است که با ارائه ادب الهى، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را تکلیف مى کند به اين که در هنگام گرفتن آنچه به وى وحى مى شود، رعايت آن ادب را نموده، قبل از آن که وحى تمام شود، آياتى را که هنوز به طور کامل وحى نشده نخواند، و زبان خود را به خواندن آن حرکت ندهد. پس اين آيات در معناى آيه زير است که مى فرمايد: «وَ لا تَعجَل بِالقُرآنِ مِن قَبل أن يُقضى إلَيکَ وَحيُهُ».
بنابراين، گفتار در آيات مورد بحث به منزله سفارش يک گوينده از ما آدميان است، که در ضمن سخنى که با شنونده خود مى گوييم، و شنونده بخواهد با يک کلمه و دو کلمه سخن ما را تکميل کند، و قبل از اين که ما آن را به زبان بياوريم، او به زبان بياورد، و ما احساس کنيم که اين عمل وى، نمى گذارد به طور کامل سخن ما را بفهمد، سخنش را قطع مى کنيم و به وى مى گوييم: در سخن من عجله مکن، و هيچ مگو تا سخن مرا بهتر بفهمى. بعد از اين تذکر، مجددا به سخن خود ادامه مى دهيم.
پس در اين جمله که فرموده: «لا تُحَرّک بِهِ لِسَانَکَ»، خطاب به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است، و دو ضمير «بِهِ»، به قرآنى که به او وحى شده و يا به وحى بر مى گردد.
و معناى آن، اين است که: زبان خود را به وحى حرکت مده، تا به عجله وحى را گرفته باشى، و چيزى را که هنوز ما نخوانده ايم، در خواندنش از ما پيشى گرفته باشى. و اين همان طور که گفتيم، آن مضمونى است که آيه زير آن را مى رساند: «وَ لا تَعجَل بِالقُرآنِ مِن قَبلِ أن يُقضى إلَيکَ وَحيُهُ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۷۵
«إنّ عَلَينَا جَمعَهُ وَ قُرآنَهُ» - کلمه «قرآن» در اين جمله نام کتاب آسمانى اسلام نيست، بلکه مانند «فرقان» و «رُجحان»، مصدر و به معناى خواندن است، و ضمير در آن، به وحى بر مى گردد، و معناى جمله اين است که: به قرآن عجله مکن، چون جمع کردن آنچه به تو وحى مى شود و پيوسته کردن اجزاى آن به يکديگر و قرائت آن، بر تو به عهدۀ ماست، و هيچ يک از اين ها از ما فوت نمى شود، تا تو عجله کنى و قبل از خواندن ما، آن را بخوانى.
بعضى گفته اند: معنايش اين است که: بر ماست که قرآن را در سينه تو جمع کنيم، به طورى که چيزى از معانى آن از دلت محو نشود؛ و نيز بر ماست که قرائت آن را هم بر زبانت جارى سازيم، به طورى که هر وقت خواستى بخوانى، به زبانت جارى گردد. ليکن اين معنايى دور از فهم است.
«فَإذَا قَرَأنَاهُ فَاتّبِع قُرآنَهُ» - يعنى وقتى قرائت وحى آن را تمام کرديم، و خلاصه وحى ما تمام شد، آن وقت خواندن ما را پيروى کن، و بعد از تمام شدن کار ما، تو شروع به خواندن کن.
وجوهی که در معناى آيه: «فَإذَا قَرَأنَاهُ فَاتّبِع قُرآنَهُ» و ... آمده
بعضى گفته اند: منظور از پيروى قرآن وحى، پيروى ذهنى آن است، به اولا سکوت کند، و ثانيا به طور کامل توجه نمايد. اين معناى بدى نيست.
بعضى ديگر گفته اند: مراد اين است که پيروى کن اوامر و نواهى قرآن وحى را.
بعضى ديگر گفته اند: منظور از «اتباع»، تکرار قرائت قرآن است، تا آن جا که در ذهن رسوخ کند. ولى اين دو معنا از ظاهر آيه بعيد است.
«ثُمّ إنّ عَلَينَا بَيَانَهُ» - يعنى ايضاح آن براى تو به عهده ماست. ما همان طور که جمع و قرآن وحى را به عهده گرفته ايم، بعد از جمع و قرائتش، براى تو بيان هم مى کنيم. و بنابراين، کلمه «ثُمّ» براى افاده تأخير است. البته نه تأخير زمانى، بلکه تأخير رتبى. چون معلوم است که رتبۀ بيان وحى، بعد از جمع و قرائت قرار دارد.
بعضى گفته اند: معنايش اين است که بيان قرآن براى مردم، به عهده ما است. ما آن را با زبان تو برايشان بيان مى کنيم. نخست آن را در ذهن تو از فراموشى و دگرگون شدن حفظ نموده، و سپس با زبانت براى مردم مى خوانيم و بيان مى کنيم.
بعضى از مفسران در معناى اين آيات گفته اند: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، هنگامى که آياتى از قرآن به او وحى مى شد، زبان خود را به خواندن آنچه شنيده بود، حرکت مى داد. چون مى ترسيد فراموش کند. خداوند، در اين آيات، آن جناب را از اين کار نهى کرد و دستور داد سکوت کند، تا وحى تمام شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۷۶
بنابه گفته اين مفسر، ضمير «بِهِ» در «لا تُحَرّک بِهِ» به قرآن و يا به وحىِ خوانده نشده و تمام نشده بر مى گردد. ولى اين معنا با سياق آيات آن طور که بايد، سازگارى ندارد. چون در اين آيات از عجله نهى شده، و به «اتّباع قرآن» بعد از خواندن خداى تعالى امر شده. مى فرمايد: تو بعد از خواندن خدا بخوان. و نيز با جملۀ «جمع و قرآن به عهدۀ ماست» نمى سازد.
و شما خواننده عزيز، براى بيشتر روشن شدن اين معنا، به بيانى که در آياتى که در اين معنا گذشت، مراجعه نماييد.
مقصود از نهى در آیه: «لا تُحَرّک بِهِ لِسَانَکَ لِتَعجَلَ بِهِ...»
و از بعضى از مفسران نقل شده که در معناى اين آيات، اين احتمال را اختيار کرده اند که: منظور خواندن قرآن نيست، بلکه خواندن نامۀ اعمال در روز قيامت است. چون آيات قبل و بعد هم بر اين معنا دلالت دارد، و در خود آيات مورد بحث هم، هيچ دليلى که دلالت کند بر اين که منظور قرآن و يا حکمى از احکام دنيا باشد، وجود ندارد. و مى خواهد ايشان را سرزنش کند به اين که عجله هيچ سودى ندارد، مى فرمايد: زبانت را بدانچه از نامۀ اعمالت مى خوانى و به اعمالت در آن بر مى خورى، حرکت مده! و خلاصه نامۀ عملت را بخوان و عجله مکن.
چون خوانندۀ نامه، همان کسى است که بصير به وضع خويش است. وقتى گناهان خود را مى بيند، جزع و عجله مى کند، و از درِ توبيخ به او مى گويند: عجله مکن و خود را کنترل کن، تا بدانى چه حجتى عليه تو داريم. چون ما آن را براى تو جمع کرده ايم. وقتى همه را خواندى، آن وقت نسبت به حکم يک يک آن ها تسليم شده، و تبعات آن ها را بپذير. چون به هيچ وجه نمى توانى آن را انکار کنى، و بر فرض که منکر شوى، بيان آن به عهده ماست.
ليکن اشکال زير آن را باطل مى کند، و آن اين است که گفتيم: آيات مورد بحث، جمله معترضه است، و جمله معترضه، در تماميت معنايش، احتياج به اين ندارد که ماقبل و مابعدش هم بر آن دلالت کند. علاوه براين، شباهت آيه «وَ لا تَعجَل بِالقُرآن مِن قَبلِ أن يُقضَى إلَيکَ وَحيُهُ»، با اين آيات در سياق، خود مؤيد شباهت اين آيات است با آن آيه، و اين ها نيز همان معنا را افاده مى کنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۷۷
و از بعضى ديگر از مفسران حکايت شده که گفته است: اين آيات چهارگانه، متصل است به داستان روز قيامت که قبلا ذکر شده بود، و خطاب در آن که مى فرمايد: «لا تُحَرّک» به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است، و ضمير «بِهِ» به روز قيامت بر مى گردد، و معنايش اين است که:
اى پيامبر! زنهار، که زبان خود را به سؤال از وقت قيامت حرکت مده، هرچند که تو نه منکر قيامتى، و نه آن را استهزا مى کنى، «لِتَعجَلَ بِهِ»، ليکن داعيت بر اين سؤال، عجله در تشخيص آن است: «إنّ عَلَينَا جَمعَهُ وَ قُرآنَهُ». يعنى به حکم حکمت ما، واجب است که مردم را در آن روز جمع کنيم، و شرح اوصاف آن را در قرآن به سوى تو وحى مى کنيم: «فَإذَا قَرَأنَاهُ فَاتّبِع قُرآنَهُ». يعنى وقتى آيات راجع به قيامت را مى خوانيم، با اعمالى که مقتضاى ايمان به قيامت است، خواندن ما را پيروى کن، و مستعد آن روز بشو: «ثُمّ أنّ عَلَينَا بَيَانَهُ». يعنى بعد از بيان آن در قرآن، با نفخۀ صور آن را بيان مى کنيم. اين بود خلاصه تفسير آن مفسر، که خواننده، خود به نادرستى آن واقف است.
و ما در تفسير جمله: «وَ لا تَعجَل بِالقُرأن» گفتيم اين نهى از عجله به قرآن، مؤيد مطلبى است که در روايات آمده که فرموده اند: نزول دفعى همه قرآن بر قلب نازنين رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، غير نزول تدريجى آن است.
«کَلّا بَلْ تُحِبُّونَ الْعَاجِلَةَ وَ تَذَرُونَ الآخِرَةَ»:
خطاب در اين آيه به همه مردم است، و از باب تعميم خطاب قبلى است که به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» مى فرمود: «لا تُحَرّک»، براى اين که خطاب در «لا تُحَرّک»، خطابى است معترضه، و هيچ ارتباطى به ما قبل و ما بعد خود ندارد.
و کلمۀ «کَلّا»، ردعى است از کلام سابق که مى فرمود: «أيَحسَبُ الإنسانُ ألّن نَجمَعَ عِظَامَهُ»، و مى فرمود: «بَل تُحِبُّونَ العَاجِلَة» - يعنى زندگى عاجله که همان زندگى دنيا است - «وَ تَذَرُونَ الآخِرَة»، يعنى زندگى آخرت را ترک مى کنيد، و کلمۀ «بَل»، از اين پندار که بعد از مرگ، احياء و بعثى نباشد، اعراض کرده، نظير اعراضى که همين کلمه در جملۀ «بَل يُرِيدَ الإنسَانُ لِيَفجُرَ أمَامَه» کرده است.
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۱ سوره قیامتآیه ۲ سوره قیامتآیه ۳ سوره قیامتآیه ۴ سوره قیامتآیه ۵ سوره قیامتآیه ۶ سوره قیامتآیه ۷ سوره قیامتآیه ۸ سوره قیامتآیه ۹ سوره قیامتآیه ۱۰ سوره قیامتآیه ۱۱ سوره قیامتآیه ۱۲ سوره قیامتآیه ۱۳ سوره قیامتآیه ۱۴ سوره قیامتآیه ۱۵ سوره قیامتآیه ۱۶ سوره قیامتآیه ۱۷ سوره قیامتآیه ۱۸ سوره قیامتآیه ۱۹ سوره قیامتآیه ۲۰ سوره قیامتآیه ۲۱ سوره قیامتآیه ۲۲ سوره قیامتآیه ۲۳ سوره قیامتآیه ۲۴ سوره قیامتآیه ۲۵ سوره قیامتآیه ۲۶ سوره قیامتآیه ۲۷ سوره قیامتآیه ۲۸ سوره قیامتآیه ۲۹ سوره قیامتآیه ۳۰ سوره قیامتآیه ۳۱ سوره قیامتآیه ۳۲ سوره قیامتآیه ۳۳ سوره قیامتآیه ۳۴ سوره قیامتآیه ۳۵ سوره قیامتآیه ۳۶ سوره قیامتآیه ۳۷ سوره قیامتآیه ۳۸ سوره قیامتآیه ۳۹ سوره قیامتآیه ۴۰ سوره قیامت