تفسیر المیزان

المیزان جلد۲۰ بخش۲۷

ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۵۹ مراد از اين که رسول خدا «ص»، جبرئيل را در اُفُق «مُبِين» ديده است و کلمه «اُفُق مُبِين»، به معناى ناحيه ظاهر است، و ظاهرا اشاره باشد به آيه «وَ هُوَ بِالأُفُقِ الأعلى». و معناى آن اين است که: سوگند مى خورم که رسول اللّه «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، جبرئيل را قبلا هم ديده بود؛ و جبرئيل آن زمان در افق مبين، و ناحيه ظاهر قرار داشت و آن، همان افق اعلى است. افقى که بلندتر از ساير افق ها است. البته بلندى به آن معنايى که مناسب با عالَم ملائکه است. و بعضى گفته اند: معنايش اين است که: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، جبرئيل را به صورت اصلی اش در آن جا - که خورشيد طلوع مى کند، که همان افق اعلى از ناحيه مشرق است - ديده بود. ليکن اين حرف درست نيست، به دليل اين که از لفظ آيه، دليلى بر آن وجود ندارد، و مخصوصا دليلى که دلالت کند بر اين که جبرئيل را به صورت اصلی اش ديده، وجود ندارد. حال جبرئيل به هر صورتى که تمثّل کرده باشد، به نظر مى رسد اين مفسّر، نظريه خود را از بعضى روايات گرفته که مى گويد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» جبرئيل را در اول بعثت، بين زمين و آسمان ديد، که بر تختى نشسته، و اگر اين باشد، ديگر صورت اصلى نبوده، بلکه به اين شکل در آمده. «وَ مَا هُوَ عَلى الْغَيْبِ بِضنِينٍ»: کلمۀ «ضَنِين»، صفت مشبهه از مادۀ «ضن» است، که به معناى بخل است. مى فرمايد: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، به هيچ چيز از آنچه به او وحى مى شود، بخل نمى ورزد، و چيزى را از کسى کتمان و پنهان نمى کند و تغيير و تبديل نمى دهد. و وحى را، نه همه اش و نه بعضى از آن را، به چيز ديگر تبديل نمى کند؛ بلکه همان طور که به او تعليم داده، به مردم تعليم مى دهد، و آنچه را به تبليغش مأمور شده، تبليغ مى کند. «وَ مَا هُوَ بِقَوْلِ شَيْطانٍ رَّجِيمٍ»: در اين آيه، استناد قرآن به القاآت شيطانى را نفى مى کند و با اين نفى، جنون هم نفى مى شود. براى اين که آنچه نفى شده، اعم از جنون است. چون کلمه «شيطان» به معناى شرير است، که ابليس هم يکى از آن شريرها است و ذرّيه او نيز، مصاديقى از شرير، و «اشرار جنّ» هم، مصاديقى از آن هستند. در قرآن هم، «شيطان رجيم» تنها به ابليس اطلاق نشده، در مورد ساير شريرها هم اطلاق شده است. درباره ابليس مى فرمايد: «فَاخرُج مِنهَا فَإنّکَ رَجِيمٌ»؛ و درباره ساير شيطان ها و شريرها مى فرمايد: «وَ حَفِظنَاهَا مِن کُلّ شَيطَانٍ رَجِيمٍ». پس معناى آيه چنين مى شود: «قرآن»، از تسويلات ابليس و لشکريان او، و از القاآت اشرار جنّ نيست، که گاهى ديده مى شود به بعضى ديوانگان القاآتى مى کنند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۶۰ دفع هر گونه شبهه و ترديد درباره حقانيت قرآن و اين که آن کتاب هدايت است «فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ»: خداى سبحان، در آيات هفتگانه قبل، حق مطلب را در مورد قرآن به بيانى وافى روشن ساخت، به طورى که هر شک و ترديدى را از مردمى که درباره آن جناب داشتند، برطرف نمود و اين مهم را، در چند آيه کوتاه انجام داده، نخست فرمود: قرآن کلام خدا است، و تکيه اش در اين ادعاء بر آيات تحدّى است، که همۀ مردم قبلا از قرآن شنيده بودند، که اگر در آسمانى بودن آن شک داريد، يک سوره مثل آن بياوريد. و سپس فرمود: نزول قرآن، به رسالت فرشته اى آسمانى و جليل القدر و عظيم المنزله و امين در وحى، يعنى جبرئيل صورت گرفته، که بين او و خداى عزّوجلّ هيچ حاجز و مانعى، و بين او و رسول خدا هيچ واسطه اى نيست. و نه از ناحيه خودش، و نه از ناحيه هيچ کس ديگر، انگيزه اى که نگذارد وحى را بگيرد و يا اگر گرفت، نگذارد حفظش کند، و يا اگر حفظش هم کرد، نگذارد آن را به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» برساند، وجود ندارد. و در مرحله سوم اين معنا را روشن کرد که: آن شخصى هم که قرآن بر او نازل شده، و براى شما آن را تلاوت مى کند، همان کسى است که سال ها همنشين او بوده ايد، و حال و وضع او بر شما پوشيده نيست، که امروز او را بهتان جنون بزنيد و او، فرشتۀ حامل وحى را به چشم خود ديده، و وحى را از او گرفته و خودش هم چيزى از وحى را کتمان نکرده و نمى کند و آن را تغيير نمى دهد. و در مرحله چهارم روشن مى کند که: کلام آن جناب، از مقولۀ تسويلات ابليس و لشکريان او، و نيز از القاآت بعضى از اشرار جنى نيست. و نتيجه اين بيان، اين است که «قرآن، کتاب هدايت» است. کتابى است که هر کس بخواهد بر طريق حق استقامت بورزد، به وسيله اين کتاب هدايت مى شود: «إن هُوَ إلّا ذِکرٌ لِلعَالَمِينَ ...». پس اين که فرمود: «فَأينَ تَذهَبُونَ»، مقدمه و زمينه چينى است براى نتيجه گيرى از بيان سابق، و آن نتيجه اثبات گمراهى آنان، و خطاى نظريه شان درباره قرآن است، که آن را از عارضه هاى جنون، و يا از تسويلات باطل شيطانى مى دانستند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۶۱ پس استفهام در آيه شريفه، توبيخى است و معنايش اين است که: وقتى حقانيّت قرآن به اين روشنى است، پس ديگر کجا مى رويد، و چرا حق را پشت سر مى اندازيد؟! «إِنْ هُوَ إِلا ذِکْرٌ لِّلْعَالَمِينَ»: يعنى: قرآن، تنها تذکره اى است براى جماعات مردم. حال هر کس که باشد، با قرآن مى تواند حق را ببيند و به آن بينا شود. در سابق هم، در نظير اين آيه مطالبى گذشت. «لِمَن شاءَ مِنکُمْ أَن يَستَقِيمَ»: اين جمله، بدل است از کلمۀ «عَالَمِين»، مى فرمايد: قرآن اهليت آن را دارد که براى تمام عالَم، «تذکره» باشد. و اما در مقام فعليّت، تنها کسانى از آن متذکّر مى شوند که خودشان هم بخواهند بر صراط حق، مستقيم و پايدار باشند، و بر عبوديّت حق و طاعت او استوار بمانند. «وَ مَا تَشاءُونَ إِلّا أَن يَشاءَ اللَّهُ رَبُِ الْعَالَمِينَ»: گفتار در اين که انسان در مشيّت خود، مستقل از مشيت خداى تعالى نيست، در آيات شبيه به اين آيه گذشت. و اين آيه شريفه، به حسب آنچه سياق افاده مى کند، به منزله دفع دخل، و پاسخ از سؤالى است که ممکن است به ذهن کسى بيفتد و آن، اين است که کسى توهّم کند جملۀ «لِمَن َشاءَ مِنکُم أن يَستَقِيم»، انسان ها را در مشيّت و خواستن استقامت، استقلال دارند، هر کس بخواهد، مى تواند مستقيم باشد، و هر کس نخواهد مستقيم نمى شود. پس در نتيجه، خداى تعالى، محتاج استقامتى است که از ايشان خواسته. بنابراين، اين توهّم را دفع نموده، مى فرمايد: مشيّت انسان ها وابسته و موقوف بر مشيت خداى سبحان است، و انسان ها استقامت را نمى خواهند، مگر اين که خدا بخواهد که ايشان بخواهند. اگر خداى تعالى بخواهد، آنان هم مى خواهند. پس افعال ارادى انسان، مراد خداى تعالى نيز هست. يعنى خدا هم در آن ها اراده دارد. اگر خدا اراده کند که انسان، فلان عمل را انجام دهد، انسان آن عمل را مى خواهد و انجام هم مى دهد. و وقتى که انجام مى دهد، به اراده خودش انجام مى دهد. بحث روایتی: (رواياتى در ذيل برخى آيات گذشته) در الدرّ المنثور است که سعيد بن منصور، فاريابى، عبد بن حميد، ابن جرير، ابن ابى حاتم، و حاکم (وى حديث را صحيح دانسته)، همگى از طريق على «عليه السلام»، در ذيل آيه «فَلَا أُقسِمُ بِالخُنَّسِ» روايت کرده اند که فرمود: منظور ستارگانى هستند که در شب خودنمايى نموده و «کنوس» مى کنند، و در روز پنهان گشته، «خنوس» مى کنند، و به چشم کسى نمى آيند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۶۲ و در تفسير قمى، در ذيل آيه «فَلا أُقسِمُ بِالخُنَّسِ» آمده: يعنى سوگند مى خورم به «خُنّس» که نام ستارگان است، و در معناى «الجَوَارِ الکُنَّسِ» آمده: يعنى به ستارگانى که در روز کنوس مى کنند، يعنى پنهان مى شوند. و در مجمع البيان آمده: «بِالخُنَّس» يعنى ستارگان که در روز «خنوس» مى کنند، و در شب ظاهر مى گردند. «الجَوَاری»، صفت آن ستارگان است که در مدار خود جريان دارند. «الکُنّس» نيز از صفات ستارگان است. چون هر يک در برج خود «کنوس» مى کند، يعنى پنهان مى شود، همان طور که آهوان در کناسه و آشيانه خود پنهان مى شوند. و اين ستارگان، پنج کوکب هستند: ۱ - زحل. ۲ - مشترى. ۳ - مريخ. ۴ - زهره. ۵ - عطارد. و از على «عليه السلام» روايت شده که در معناى «وَ اللَّيلِ إذَا عَسعَسَ» فرموده: يعنى وقتى با تاريکى خود مى رود. و در تفسير قمى، در ذيل آيه «وَ اللَّيلِ إذَا عَسعَسَ» آمده: يعنى شب، هنگامى که تاريک شود. «وَ الصُّبحِ إذَا تَنَفَّسَ»، يعنى روز هنگامى که بالا مى آيد. و در الدرّ المنثور است که ابن عساکر، از معاوية بن قرة روايت آورده که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» به جبرئيل فرموده: پروردگارت چه ثناى جميلى از تو کرده، آن جا که فرموده: «ذِى قُوّةٍ عِندَ ذِى العَرشِ مَکِينٍ * مُطَاعٍ ثَمَّ أمِین»، حال بگو ببينيم قوّت تو چگونه و امانت تو چيست؟ جبرئيل عرضه داشت: امّا قوّتم، نمونه اش، يکى اين است که وقتى به سوى شهرهاى لوط - که چهار شهر بود - مبعوث شدم، با اين که در هر شهرى، صد هزار مرد جنگى غير از اطفال وجود داشت، سرزمينشان را از ريشه چنان کَندم و آن قدر بالا بردم که حتى اهل آسمان، صداى مرغ هاى خانگى و پارس کردن سگ هاى آن شهرها را شنيدند. آنگاه از آن جا، شهر و سکنۀ آن را رها کردم و همه را کشتم. و امّا امانتم، اين است که هيچ مأموريتى نيافتم که چيزى از آن، کم و يا زياد کنم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۶۳ مؤلّف: اين روايت خالى از اشکال نيست، و از سوى ديگر، اهل حديث، ابن عساکر را ضعيف دانسته اند. مخصوصا در احاديثى که تنها خود او روايت کرده. و در خصال، از امام صادق «عليه السلام» روايت شده که فرمود: هر کس ‍ در هر روز از (ماه) شعبان هفتاد بار بگويد: «أستَغفِرُ اللّه الّذِى لا إلهَ إلّا هُوَ الرَّحمَانُ الرَّحِيمُ الحَىُّ القَيُّومُ وَ أتُوبُ إلَيه»، خداى تعالى، نامش را در افق مبين مى نويسد. مى گويد: پرسيدم: اُفُق مُبين چيست؟ فرمود: جايگاهى است در جلو عرش، که در آن ها، نهرهايى است فراگير و در آن، جام هايى است به عدد ستارگان. و در تفسير قمى، در حديثى که نسبتش را به امام صادق «عليه السلام» داده، آمده که در معناى آيه «وَ مَا هُوَ بِقَولِ شَيطَانٍ رَجِيمٍ» فرموده: منظور از آن، کاهنانى هستند که در قريش بودند، و سخنان خود را به سخنان شيطان هايى نسبت مى دادند که - به اصطلاح خودآنان - همزاد آنان بودند، و ايشان به زبان آن همزادها سخن مى گفتند، و اين آيه شريفه مى فرمايد: «قرآن»، مانند سخنان کاهنان از سخنان شيطان هاى رانده شده نيست. * * * ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۶۴ «سوره انفطار» آيات ۱ - ۱۹ سوره انفطار * سوره «انفطار»، مکّى است و نوزده آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * إِذَا السمَاءُ انفَطرَت (۱) وَ إِذَا الْکَوَاکِبُ انتَثرَت (۲) وَ إِذَا الْبِحَارُ فُجِّرَت (۳) وَ إِذَا الْقُبُورُ بُعْثرَت (۴) عَلِمَت نَفْسٌ مَّا قَدَّمَت وَ أَخَّرَت (۵) يَا أَيهَا الإنسانُ مَا غَرَّک بِرَبِّک الْکرِيمِ(۶) الَّذِى خَلَقَک فَسوَّاک فَعَدَلَک (۷) فى أَىّ صورَةٍ مَّا شاءَ رَکَّبَک (۸) کَلا بَلْ تُکَذِّبُونَ بِالدِّينِ(۹) وَ إِنَّ عَلَيْکُمْ لحََافِظِينَ(۱۰) کِرَاماً کَاتِبِينَ(۱۱) يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ(۱۲) إِنَّ الاَبْرَارَ لَفِى نَعِيمٍ(۱۳) وَ إِنَّ الْفُجَّارَ لَفِى جَحِيمٍ(۱۴) يَصلَوْنهَا يَوْمَ الدِّينِ(۱۵) وَ مَا هُمْ عَنهَا بِغَائبِينَ(۱۶) وَ مَا أَدْرَاک مَا يَوْمُ الدِّينِ(۱۷) ثمَّ مَا أَدْرَاک مَا يَوْمُ الدِّينِ(۱۸) يَوْمَ لا تَمْلِک نَفْسٌ لِّنَفْسٍ شيْئاً وَ الاَمْرُ يَوْمَئذٍ لِّلَّهِ(۱۹) «ترجمه آيات» به نام خداى رحمان و رحيم. وقتى که آسمان بشکافد. (۱) و وقتى که ستارگان پراکنده شود. (۲) و وقتى که درياها به هم متصل گردد. (۳) و زمانى که گورها، زير و رو شود و مُردگان از آن بيرون شوند. (۴) در آن روز، هر کس داند که چه کرده و چه نکرده. (۵) اى انسان! چيست که تو را به پروردگار کريمت مغرور کرده است؟ (۶) ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۶۵ پروردگارى که تو را آفريده و پرداخته و تناسب داده. (۷) و به هر صورتى که خواسته، ترکيب کرده است. (۸) اصلا، شما روز جزا را دروغ مى شماريد. (۹) و گرنه او بر شما نگهبانان گماشته. (۱۰) که نويسندگانى ارجمندند. (۱۱) و هرچه بکنيد، مى دانند. (۱۲) و در روز قيامت، آن ها که نيکوکارند، در نعيم اند. (۱۳) و آن ها که بدکارند، در جهنّم اند. (۱۴) روز جزا وارد آن شوند. (۱۵) و از آن غائب نگردند. (۱۶) تو چه دانى که روز جزا چيست؟ (۱۷) و باز، چه دانى که روز جزا چيست؟ (۱۸) روزى است که کسى درباره کسى اختيارى ندارد و آن روز، فرمان، خاصّ ‍ خداست. (۱۹) «بیان آيات» اين سوره، روز قيامت را با بعضى از علامت هاى متصل به آن، تحديد مى کند. و خود آن روز را هم، به بعضى از وقايعى که در آن روز واقع مى شود، معرفى مى کند. و آن، اين است که: در آن روز، تمامى اعمالى که انسان خودش کرده و همۀ آثارى که بر اعمالش مترتب شده، و به وسيله ملائکۀ حفظه - که موکّل بر او بوده اند - محفوظ مانده، در آن روز جزاء داده مى شود. اگر اعمال نيک بوده، با نعيم آخرت؛ و اگر زشت بوده و ناشى از تکذيب قيامت بوده، با دوزخ پاداش داده مى شود. دوزخى که خود او افروخته و جاودانه در آن خواهد زيست. آنگاه دوباره توصيف روز قيامت را از سر مى گيرد که: آن، روزى است که هيچ کسى براى خودش مالک چيزى نيست و امر در آن روز، تنها براى خداست. و اين سوره، از آيات برجسته قرآن است و بدون هيچ اختلافى، در مکّه نازل شده است. بيان شماری از نشانه هاى روز قيامت «إِذَا السمَاءُ انفَطرَت»: کلمۀ «فطر»، به معناى شکافتن و کلمۀ «إنفطار» به معناى شکافته شدن است. و آيه شريفه، نظير آيه زير است که آن نيز، سخن از شکافته شدن آسمان دارد و مى فرمايد: «وَ انشَقّت السّمَاء فَهُىَ يَومَئذٍ وَاهِيَة». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۶۶ «وَ إِذَا الْکَوَاکِبُ انتَثرَت»: يعنى: روزى که ستارگان، هر يک مدار خود را رها کرده، در هم و بر هم مى شوند. در حقيقت، در اين آيه ستارگان را به گردنبندى از مرواريد تشبيه کرده، که دانه هاى ريز و درشتش را با نظمى معيّن چيده و به نخ کشيده باشند؛ ناگهان رشته اش پاره شود و دانه ها، در هم و بر هم و متفرّق شوند. «وَ إِذَا الْبِحَارُ فُجِّرَت»: در مجمع البيان گفته: کلمۀ «تفجير» به معناى آن است که - به اصطلاح فارسى - آب نهر را به خاطر زياد شدن بشکند، و بند را آب ببرد. و گناه را هم اگر «فجور» مى گويند، براى اين است که گناهکار، پردۀ حيا را پاره مى کند، و از صراط مستقيم خارج گشته، به بسيارى از گناهان مبتلا مى شود. و اگر صبح را فجر مى گويند، باز براى اين است که روشنى، پردۀ ظلمت را پاره کرده، به همه جا منتشر مى شود. و اين که مفسّران، «تفجير بحار» را تفسير کرده اند به اين که: «درياها به هم متصل مى شوند، و حائل از ميان برداشته شده، شورش با شيرينش ‍ مخلوط مى شود»؛ برگشتش باز به همين معنايى است که صاحب مجمع کرده، و اين معنا، با تفسيرى که براى آيه «وَ إذَا البِحَارُ سُجِّرَت» کردند - که درياها پُر از آتش مى شوند - نيز مناسبت دارد. «وَ إِذَا الْقُبُورُ بُعْثِرَت»: در مجمع البيان گفته: وقتى مى گوييم «بُعثَرتُ الحَوضَ و بحثرتُهُ»، در هر دو صورت، معنايش اين است که من آب حوض را زير و رو کردم. و دو کلمۀ «بعثرة» و «بحثرة»، به معناى پشت و رو کردن، و باطن چيزى را ظاهر ساختن مى آيد. پس معناى آيه اين است که: زمانى که خاک قبرها منقلب و باطنش به ظاهر بر مى گردد، باطنش که همان انسان هاى مُرده باشد، ظاهر مى شود، تا به جزاى اعمالشان برسند. آگاهی تفصیلی انسان ها در قيامت، به همۀ اعمال دنیایی خویش «عَلِمَت نَفْسٌ مَّا قَدَّمَت وَ أَخَّرَت»: ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۶۷ مراد از «علم نفس»، علم تفصيلى است به آن اعمالى که در دنيا کرده و اين، غير از آن علمى است که بعد از منتشر شدن نامۀ اعمالش ‍ پيدا مى کند. چون آيات زير هم دلالت دارد بر اين که انسان به اعمالى که کرده، آگاه است: «بَل الإنسَانُ عَلى نَفسِهِ بَصِيرَة وَ لَو ألقى مَعَاذِيرَهُ * يَومَ يَتَذَکّرُ الإنسَانُ مَا سَعَى * يَومَ تَجِدُ کُلُّ نَفسٍ مَا عَمِلَت مِن خَيرٍ مُحضَراً وَ مَا عَمِلَت مِن سُوء». و مراد از «نَفس»، جنس انسان هاست؛ پس عموميت را افاده مى کند. و مراد از «آنچه مقدّم و مؤخّر داشته»، اعمالى است که خودش کرده، و سنت هايى است که براى بعد از مرگش باب کرده. حال چه سنّت خوب و چه سنّت زشت، که بعد از مُردنش، هر کس به آن سنّت ها عمل کند، ثواب و عقاب را به حساب او نيز مى نويسند. همچنان که فرمود: «وَ نَکتُبُ مَا قَدَّمُوا وَ آثَارُهُم». ولى بعضى گفته اند: مراد از اين دو جمله، اعمالى که در اوّل عمر کرده و اعمالى که در آخر عمر انجام داده مى باشد؛ در نتيجه عبارت «مَا قَدَّمت وَ أخَّرت» مى خواهد بفهماند به همه اعمال خود آگاه مى شود و چنان نيست که اعمال دوران کودکى و جوانى را فراموش کند. بعضى ديگر در معناى «تقديم و تأخير»، وجوهى ديگر گفته اند که قابل اعتناء نيست، هر کس بخواهد مى تواند به تفاسير مطوّل مراجعه کند. و ما، در تفسير آيه «لِيَمِيزَ اللّه الخَبِيثَ مِنَ الطيِّب» کلامى داشتيم که مراجعه به آن براى اين جا، بى فايده نيست. مفاد استفهام توبيخى «يَا أيُّهَا الإنسانُ مَا غَرَّکَ بِرَبّکَ الکَرِيم» «يَا أَيُّهَا الإنسانُ مَا غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَرِيمِ ... رَکَّبَک»: اين آيه شريفه، انسان را مورد عتاب قرار داده، سرزنش مى کند. و منظور از اين «انسان»، افرادى هستند که منکر روز جزايند، چون دنبال اين آيات فرموده: «کَلّا بَل تُکَذّبُونَ بِيَومِ الدّين». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۶۸ و معلوم است که «تکذيب يوم الدين»، کفر، و مستلزم انکار تشريع دين است، و اين انکار هم، مستلزم انکار ربوبيّت خداى تعالى است. و اگر چنين شخصى را انسان خواند، براى اين بود که حجت و يا شبيه حجتى باشد براى اين که بفهماند نعمت هايى که در آيات بعد مى شمارد، تمامی اش براى تک تک انسان ها نيست؛ بلکه مجموع آن ها ثابت است براى تمام انسان ها. در اين آيه مى بينيم که غرور را معلّق به دو صفت «ربوبيّت» و «کَرَم» خداى تعالى کرده و اين، بدان منظور بوده که بفهماند علت عتاب و توبيخ چه بود، و حاصلش اين است که: تمرّد مربوب و سرگرمى و فرو رفتن سراپايش در معصيت ربّى که مدبّر امر اوست، و نعمت هاى ظاهرى و باطنی اش سراپاى وجود او را فرا گرفته، کفرانى است که هيچ فطرت سليمى در زشتى آن شک ندارد؛ و بدون دغدغه، مرتکبش را مستحق عقاب مى داند. مخصوصا در موردى که ربّ منعم، کريم هم باشد. يعنى اگر نعمتى مى دهد و عطايى مى کند، هيچ قسم سودى را براى خود منظور ندارد. و افزون بر اين، در احسانى که مى کند، بدی ها و نادانی ها و نافرمانی هاى مربوب را در نظر نمى گيرد و از همه اغماض مى کند، که کفران چنين ربّى، باز هم زشت تر و توجه عتاب و مذمت شديدتر و روشن تر است. پس اين که فرمود: «يَا أيُّهَا الإنسانُ مَا غَرّکَ بِرَبّکَ الکَرِيم»، استفهامى است توبيخى که انسان را به صورت سؤال در برابر کفرانى مخصوص، يعنى بدون عذر و بهانه، مذمّت مى کند و آن کفران مخصوص، کفران نعمت هاى ربّى است کريم. انسان در برابر اين سؤال، جوابى ندارد و نمى تواند بگويد: پروردگارا! کَرَم تو، مرا مغرور کرد. چون پروردگارش قبلا به زبان انبيايش به او پيام داده بود که: «لَئِن شکَرتُم لَأزِيدَنّکُم وَ لَئِن کَفَرتُم إنّ عَذَابِى لَشَدِيد». و نيز فرموده بود: «وَ أمّا مَن طَغى وَآثَرَ الحَياةَ الدُّنيَا فَإنّ الجَحِيمَ هِىَ المَأوى»، و از اين قبيل پيام هاى ديگر، که تصريح مى کند به اين که: معاندين، مفرّى از عذاب ندارند، و کَرَم خدا در قيامت شامل آنان نمى شود. همچنان که در جاى ديگر فرمود: «وَ رَحمَتِى وَسِعَت کُلّ شَئ فَسَأکتُبُهَا لِلّذِينَ يَتَّقُونَ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۶۹ و معلوم است که بعد از بيان و تماميّت حجّت، ديگر عذرى نمى ماند. و اگر در عين حال گنهکار بتواند بگويد: «کَرَم تو مغرورم کرد» و به صرف گفتن اين حرف عذاب از او برطرف شود؛ بايد در مورد کافر معاند هم کافى باشد، و حال آن که چنين نيست. چون گفتيم بعد از بيان، عذرى نيست. از همين جا روشن مى شود که گفتار بعضى از مفسّران که گفته اند: آوردن کلمۀ «کريم» در آيه، از باب تلقين حجّت است، که آن نيز مظهرى از «کَرَم» است؛ درست نيست. چگونه ممکن است خواسته باشد به دهان بنده اش بگذارد که در پاسخ من بگو: «خدايا! کَرَم تو مرا مغرور کرد»، با اين که سياق آيه، سياق تهديد است، به طورى که در آخر بدين جا کشيده مى شود که: «وَ إنّ الفُجَّارَ لَفِى جَحِيمٍ * يَصلَونَهَا يَومَ الدّينِ * وَ مَا هُم عَنهَا بِغَائِبِين». برقرارى توازن بين اعضاء و قواى انسان، يکى از موارد تدبير الهى «الّذِى خَلَقَکَ فَسَوّيکَ فَعَدَلَکَ »: اين جمله، ربوبيّت توأم با کَرَم خدا را بيان مى کند و مى فرمايد: يکى از موارد تدبير او، اين است که: انسان را با همه اجزاى وجودش خلق کرد و سپس به تسويه اش ‍ پرداخته، هر عضو او را در جاى مناسبش - که حکمت اقتضاى آن را دارد - قرار داد؛ و سپس به عدل بندى او پرداخته، بعضى از اعضا و قوايش را با بعضى ديگر معادل قرار داد، و بين آن ها توازن و تعادل برقرار کرد، که مى بينيم هيچ عضوى از اعضاى او از معادلش، قوى تر و سنگين تر نيست. در نتيجه، اگر يکى از اعضايش نتوانست کار او را انجام دهد، عضوى ديگر برايش قرار داده تا آن کار را انجام دهد. مثلا خوردن که با لقمه انجام مى شود، کار دهان است، و چون دهان خودش نمى تواند لقمه را پاره و خُرد کند، اين کار را با دندان هايى مختلف انجام مى دهد. و چون نيازمند است لقمه را زير دندان ها بدهد و از اين سو، به آن سو ببرد، خداى تعالى اين کار را به عهدۀ زبان گذاشت. و چون دهان در گرفتن لقمه احتياج به آلتى داشت که لقمه را گرفته در آن قرار دهد، اين کار را به عهده دست ها نهاد. دست هم احتياج به کف و کف دست هم احتياج به انگشتان - با آن منافع مختلفش - داشت، و انگشتان هم احتياج به بند داشت. و از سوى ديگر، دست هم به خاطر اين که همه جا دراز نمى شود، احتياج داشت که از جايى به جايى ديگر منتقل شود. و لذا خدا براى آدمى پا قرار داد، و روى همين حساب، معادله را در اعمال ساير اعضاء و قوا - که هزاران هزار و بلکه از حد شمار بيرون است - برقرار ساخت، و همه اين ها مظاهرى از تدبير خداى تعالى است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۷۰ اوست که اين نعمت ها را افاضه مى فرمايد، بدون اين که منفعتى براى خود خواسته باشد، و بدون اين که ناسپاسى انسان ها مانع افاضه او شود. آرى، افاضۀ او از کريمى اوست. «فِى أىّ صُورَة مَا شَاءَ رَکّبَکَ»: اين آيه شريفه، جملۀ «عَدَلَک» را بيان مى کند، و به همين جهت، در اول آن «واو» عاطفه نيامده. کلمۀ «صورت» به معناى نقشى است که اجرام و اعيان به خود مى گيرند و با صورت خاص به خود، از جرم هاى ديگر مشخص مى گردند. مثلا معلوم مى شود اين يکى سنگ و آن ديگرى کفش و آن سومى آجر است. و کلمۀ «ما» در آيه، زايده است که صرفا به منظور تأکيد آمده. و معنايش اين است که: اى انسان! چه باعث شد به پروردگار کريمت که تو را آفريد، و اعضاء و قوايت را تسويه کرد، و در هر شکلى که خواست تو را ترکيب نمود؛ مغرور شوى؟ - با اين که او نخواسته و نمى خواهد مگر چيزى را که مقتضاى حکمت باشد - تو را به مقتضاى حکمت مرکب کرد از نر و ماده، سفيد و سياه، بلند و کوتاه، چاق و لاغر، قوى و ضعيف و غير اين ها؛ و نيز مرکّبت کرد از اعضايى که در همۀ افراد هست، و در بين خود از يکديگر متمايز است. نظير دو دست، دو پا، دو چشم، سر و بدن، و استواى قامت، و امثال آن که همۀ اين ها از مصاديق عدل در ترکيب اجزا با يکديگر است. و يا به تعبير آيه شريفه: «لَقَد خَلَقنَا الإنسانَ فِى أحسَنِ تَقوِيم»، احسن تقويم است و همه به تدبير «ربّ کريم» منتهى مى شود، و خود انسان در هيچ يک از آن ها دخالتى ندارد. َ«کَلّا بَلْ تُکَذِّبُونَ بِالدِّينِ»: کلمۀ «کَلّا» مثل کلمۀ «حاشا»، ردع و انکار را مى رساند. در اين جا مى خواهد مغروريت انسان به کَرَم خداى تعالى را ردع کند، که انسان هاى ناسپاس آن را وسيله و بهانه کفر و معصيت خود کردند. مى فرمايد: مغرور نشويد که اين غرور، سودى به حال شما نخواهد داشت. «بَل تُکَذّبُونَ بِالدّين»: يعنى نه، بلکه شما جزا را تکذيب مى کنيد. در اين جمله، از آنچه از آيه «مَا غَرّکَ بِرَبّکَ الکَرِيم» استفاده مى شود، اعراض شده. از آن جمله استفاده مى شود که علت کفر و معصيت آنان، مغرور شدن به کَرَم الهى بوده، و گرنه به قيامت و جزا و لو بالقوه اعتراف دارند. چون فطرت سليم بر آن حکم مى کند. در اين جمله مى فرمايد: نه، علت اين نيست؛ بلکه علت واقعى اين جرأت و جسارت بر کفران و نافرمانى، بدون کمترين ترسى از جزا، اين است که روز جزا را منکريد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۷۱ در آيه «يَا أيّهَا الإنسان»، خطاب را متوجه انسان نموده، شش مرتبه ضمير «کاف خطاب مفرد» به آن برگردانيد، ناگهان در آيه مورد بحث، ضمير را «جمع مخاطب» کرد، تا بفهماند هر کس که در معصيت و کفر با انسان شريک باشد، تنها علت کفر و نافرمانی اش، نداشتن ايمان به روز جزا است. ثبت و ضبط اعمال انسان ها، توسط فرشتگان نویسنده «وَ إِنَّ عَلَيْکُمْ لحََافِظِينَ * کِرَاماً کَاتِبِينَ * يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ»: اين آيه شريفه، اشاره دارد به اين که اعمال انسان، غير از طريق يادآورى خود صاحب عمل، از طريقى ديگر نيز محفوظ است و آن، محفوظ بودن اعمال با نوشتن فرشتگان نويسندۀ اعمال است، که در طول زندگى هر انسانى، موکّل بر او هستند، و بر معيار آن اعمال، پاداش و کيفر مى بينند. همچنان که فرمود: «وَ نُخرِجُ لَهُ يَومَ القِيَامَةِ کِتَاباً يَلقَيهُ مَنشُوراً * إقرَأ کِتَابَکَ کَفى بِنَفسِکَ اليَومَ عَلَيکَ حَسِيباً». «وَ إنّ عَلَيکُم لَحَافِظِينَ»: يعنى از ناحيه ما حافظانى موکّل بر شما هستند، که اعمال شما را با نوشتن حفظ مى کنند. اين آن معنايى است که سياق افاده اش مى کند. «کِرَاماً کَاتِبِين»: حافظانى که داراى کرامت و عزّتى نزد خداى تعالى هستند. و اين توصيف، يعنى توصيف ملائکه به «کرامت»، در قرآن کريم مکرر آمده، و بعيد نيست که با کمک سياق بگوييم مراد اين است که: فرشتگان، به حسب خلقت، موجوداتى مصون از گناه و معصيت، و مفطور بر عصمت هستند. مؤيّد اين احتمال، آيه شريفه: «بَل عِبَادٌ مُکرَمُون لَا يَسبِقُونَهُ بِالقَولِ وَ هُم بِأمرِهِ يَعمَلُونَ» است، که دلالت دارد بر اين که ملائکه اراده نمى کنند مگر آنچه را که خدا اراده کرده باشد، و انجام نمى دهند مگر آنچه را که او دستور داده باشد. و همچنين آيه: «کِرَامٍ بَرَرَة». و مراد از کتابت در کلمۀ «کَاتِبِينَ»، نوشتن اعمال است، به شهادت اين که مى فرمايد: «يَعلَمُونَ مَا تَفعَلُونَ»، و در تفسير آيه: «إنَّا کُنّا نَستَنسِخُ مَا کُنتُم تَعمَلُونَ»، گفتارى در معناى کتابت اعمال داشتيم. هر کس بخواهد، مى تواند بدان جا مراجعه نمايد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۷۲ احاطه فرشتگان بر همۀ افعال و نيّات آدمیان و ثبت آن ها، با همۀ جزئیات «يَعلَمُونَ مَا تَفعَلُونَ»: در اين جمله مى خواهد بفرمايد: فرشتگان در تشخيص اعمال نيک از بد شما و تميز حسنه آن از سيّئه آن، دچار اشتباه نمى شوند. پس اين آيه، ملائکه را از خطا منزّه مى دارد؛ همچنان که آيه قبلى، آنان را از گناه منزّه مى داشت. بنابراين، ملائکه به افعال بشر - با همۀ جزئيات و صفات آن - احاطه دارند و آن را، همان طور که هست، حفظ مى کنند. در اين آيات، عدّۀ اين فرشتگان - که مأمور نوشتن اعمال انسانند - معيّن نشده. بله در آيه زير که مى فرمايد: «إذ يَتَلَقَّى المُتَلَقّيَان عَنِ اليَمِين وَ عَن الشّمَالِ قَعِيدٌ»، استفاده مى شود که: براى هر يک انسان، دو نفر از آن فرشتگان موکّل اند. يکى از راست و يکى از چپ، و در روايات وارده در اين باب نيز آمده که: فرشتۀ طرف راست، مأمور نوشتن حسنات، و طرف چپ، مأمور نوشتن گناهان است. و نيز در تفسير آيه: «إنّ قُرآنَ الفَجرِ کَانَ مَشهُوداً»، اخبار بسيار زيادى از دو طريق شيعه و سنى رسيده که دلالت دارد بر اين که: نويسندگان نامۀ اعمال، هر روز بعد از غروب خورشيد بالا مى روند، و نويسندگانى ديگر نازل مى شوند، و اعمال شب را مى نويسند تا صبح شود؛ بعد از طلوع فجر صعود نموده، مجددا فرشتگان روز نازل مى شوند، و همين طور. و در آيه مورد بحث که مى فرمايد: «يَعلَمُونَ مَا تَفعَلُونَ»، دلالتى بر اين معنا هست که نويسندگان داناى به نيّات نيز هستند. چون مى فرمايد: آنچه انسان ها مى کنند مى دانند، و معلوم است که بدون علم به نيّات، نمى توانند به خصوصيات افعال و عناوين آن ها، و اين که خير است يا شر، حسنه است يا سيّئه علم پيدا کنند. پس معلوم مى شود ملائکه داناى به نيّات نيز هستند. «إِنَّ الاَبْرَارَ لَفِى نَعِيمٍ * وَ إِنَّ الْفُجَّارَ لَفِى جَحِيمٍ»: اين آيه، عطف به سابق نشده، بلکه استينافى است. مى خواهد نتيجۀ حفظ اعمال با نوشتن نويسندگان و ظهور آن را در قيامت بيان کند. و کلمۀ «أبرار»، به معناى نيکوکاران است، و کلمۀ «فُجّار»، به معناى گنهکاران پرده در است. و ظاهرا مراد کفّار هتاک باشد، نه مسلمانان گنهکار. چون مسلمانان در آتش مخلّد نمى شوند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۷۳ و اگر کلمۀ «نَعيم» و «جَحيم» را نکره آورده - به طورى که گفته شده - براى اين بوده که بفهماند عظمت آن نعمت و هول و هراس آن دوزخ، چيزى نيست که بتوان به آن پى برد. «يَصلَوْنهَا يَوْمَ الدِّينِ»: ضمير «ها» به جَحيم بر مى گردد. مى فرمايد: فُجّار، در روز جزا، براى ابد ملازم دوزخند، و از آن جدا شدنى نيستند. «وَ مَا هُمْ عَنهَا بِغَائبِينَ»: اين آيه، عطف تفسيرى است بر آيه قبل و همان مفاد را تأکيد مى کند. و خلاصه مجددا مى فرمايد: اهل دوزخ، از دوزخ غايب نمى شوند، و منظور اين است که از آن بيرون نمى آيند. پس آيه مورد بحث در معناى آيه: «وَ مَا هُم بِخَارِجِينَ مِنَ النّار» است. «وَ مَا أَدْرَاک مَا يَوْمُ الدِّينِ»: اين جمله، «روز جزا» را بزرگ و هول انگيز معرفى مى کند، و معنايش اين است که: تو نمى توانى به حقيقت «يَومُ الدين» احاطه پيدا کنى و اين، کنايه است از عظمت، و اين که «يَومُ الدين»، بالاتر از آن است که قالب الفاظ بتواند آن را، آن طور که هست، در خود بگنجاند. در اين جمله، مى توانست به آوردن ضمير اکتفاء کند، ولى نکرده، و مجدداً کلمۀ «يَومُ الدين» را آورد تا بزرگى آن روز را تأکيد کند. «ثمَّ مَا أَدْرَاک مَا يَوْمُ الدِّينِ»: تکرار جمله نيز، براى تأکيد مطلب است. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه