«برزخ» به معنای حجاب و حائل میان دو چیز است.
=== قاموس قرآن ===
واسطه و حایل میان دو چیز. [رحمن:20] میان آن دو حایلی است که تجاوز نمیکند. [مؤمنون:100] از پس آنان برزخی هست تا روزی که برانگیخته میشود. عالم مرگ را برزخ گوئیم چون میان زندگی دنیا و آخرت واسطه است. راجع به برزخ میان دو دریا به (بحر) رجوع شود. طبرسی در مجمع البیان در تفسیر [رحمن:19] میگوید: از سلمان و سعید بن جبیر و سفیان ثوری نقل شده که دو دریا علی و فاطمه «علیهماالسلام»اند، برزخ میان آن دو محمّد «صلی اللّه علیه و آله و سلم» است، لوء لوء و مرجان که از آن دو خارج میشود حسنین «علیهما السلام»اند. بعد میگوید: عجب نیست که علی و فاطمه «علیه السلام» دو دریا باشند، چون فضل و خیرشان وسیع است، دریا را به جهت وسعتش بحر گویند. نا گفته نماند: حدیث شریف از معانی تطبیقی قرآن مجید میباشد. زندگی برزخ گفتیم که عالم مرگ را برزخ گوئیم که میان زندگی دنیا و آخرت واسطه است. آیا عالم برزخ مرگ صفر است یا یک نوع حیات مرموز؟ و در صورت دوّم آیا آن برای همه است یا برای اشخاص مخصوص؟. باید در این باره ابتدا آیات را نقل و سپس آنها را بررسی کنیم تا به بینیم مطلب به کجا میانجامد. [بقره:154]، [آل عمران:169-171]. یعنی با آنها که در راه خدا کشته میشوند نگوئید مردگانند بلکه زندگانند ولی نمیفهمید. کسانی را که در راه خدا کشته شدهاند گمان نکن مردگانند بلکه زندگانند و نزد پرورگارشان روزی داده میشوند و به آنچه خدا از کرم خود داده شادمانند. و درباره کسانی که هنوز به آنها نپیوستهاند شادی میکنند که نه بیمی دارند و نه غمگین میشوند (شهداء از این که میدانند برای مؤمنان که در دنیا ماندهاند بیمی و اندوهی در آخرت نیست شادمان و خوش دلند) به نعمت و فضل خدا و این که خدا پاداش مؤمنان را تباه نمیکند مسروراند. از این دو آیه چند مطلب به دست میآید: 1- شهیدان راه خدا پس از مرگ زندهاند و آن یک نوع زندگی است که برای ما مشخّص نیست «ولکن لا تشعرون» نمیشود گفت: مقصود بقاء نام نیک و فداکاری آنهاست زیرا آن اعتباری صرف است و کلام روشن و قابل فهم است پس چرا فرمود «ولکن لا تشعرون»؟! 2- شهیدان راه خدا نه تنها زندهاند، بلکه نزد پروردگار روزی میخورند و از سرنوشت مؤمنانی که نمردهاند دلخوشند زیرا که میدانند برای آنها بیم و اندوهی نیست. 3- اگر این حقیقت ثابت شود که همه مردگان در عالم برزخ یک نوع حیات خفته و خفیف دارند نظیر سلّولهای زنده و خفته دانههای گیاهان، در این صورت باید گفت: مدلول دو آیهی فوق غیر از این حقیقت است، زیرا این دو آیه مخصوص شهداء است و شامل عموم نیست. 4- این آیات چنان که گفته شد در زندگی برزخی شهیدان راه حق صریحاند، و عموم زندگی برزخ را نمیتوان از آنها استفاده کرد. [یس:27]، گفته شد داخل بهشت شو گفت: ای کاش قوم من میدانستند که پروردگارم مرا آمرزید و از اکرام شدگان گردانید. آیه درباره مرد مؤمنی است که از رسولان دفاع میکرد و او را کشتند، و میرساند که به محض کشته شدن داخل بهشت شد و آرزو کرد ای کاش قوم وی از این ماجری مطّلع میشدند، این بهشت قهراً یک حیات برزخی است ولی مثل آیات گذشته دربارهی کسی است که در راه خدا کشته شده است و این آیه «عِنْدَرَبّهِمْ یُرْزِقون» را بهتر روشن میکند که روزی خوردن در یک چنان بهشت مخصوص است. [غافر:46]، عذاب بد به خاندان فرعون رسید (و آن) آتش است که بامداد و شبانگاه به آن نزدیک میگردند و روز قیامت آل فرعون را به سختترین عذاب در آرید. این آیه که عرض نار را از دخول آتش در روز قیامت، جدا کرده روشن میکند که نزدیک شدن به آتش در برزخ و عالم قبر است. المیزان در ذیل این آیه فرموده: آیه اوّلاً صریح است در اینکه ابتدا نشان دادن به آتش هست سپس وارد کردن در آن... ثانیاً عرض به آتش پیش از قیامت است و آن عذاب برزخ میباشد... ثالثاً عذاب برزخ و آخرت با یک چیز است و آن نار آخرت است لیکن اهل برزخ از دور با آن معذّب میشوند و اهل آخرت با دخول بر آن.... ممکن است از «غُدُوّاً و عَشِیّاً» به دست آورد که اهل برزخ با صبح و شام دنیا ارتباط مختصری دارند زیرا که از دنیا بالکلّیه منقطع نشدهاند. در اینجا چهار آیه درباره برزخ آوردیم، سه آیه اوّل درباره حیات برزخی شهداء و آیه چهارم در خصوص برزخ کفّار است. نتیجه آنکه شهیدان در برزخ منعّم و کفّار معذّب اند و عذاب کفّار یک نوع بیم و هراسی است که از نزدیک شدن به آتش حاصل میشود مانند کابوسهای وحشتناک و خوابهای پریشان و هراسانگیز و آن در نوبت خود و مخصوصاً در صورت دائمی بودن یک عذاب شدید و درد ناک است، به نظر آورید خوابهای پریشان و وحشتناک دنیا را که خواب بیننده بچه حال میافتد و گاهی از فریاد خویش بیننده بچه بیدار میشود «نعوذ باللّه منه». شیخ مفید علیه الرحمه در شرح عقائد صدوق در فصل نفوس و ارواح نقل میکند: حضرت رسول «صلی اللّه علیه و آله وسلم» در کنار گودالی که مقتولین بدر در آن بودند ایستاد و فرمود: برای رسول خدا همسایگان بدی بودید: او را از منزلش بیرون کردید بعد جمع شده با او جنگیدید، من آنچه پروردگارم وعده کرده بود حق یافتم آیا شما هم وعده او را حق یافتید؟ عمر گفت یا رسول اللّه با اجسادی که مردهاند چه سخن میگوئی: فرمود ساکت شو پسر خطاب تو از آنها شنواتر نیستی، میان اینان و اینکه ملائکه آنها را به زیر عمودهای آهنین بکشند فقط این مانده که من از آنها روی گردانم. آنگاه نظیر این مطلب را از علی «علیه السلام» درباره مقتولین اهل بصره نقل میکند و در ذیل آن هست که امام «علیه السلام» فرمود: قسم به خدا کَعْب بن سور و طلحه (هر دو از مخالفین امام بودند و حضرت بجسد آن دو خطاب کرد) سخن مرا شنیدند چنان که اهل گودال (گودال بدر) کلام رسول خدا را شنیدند. در سوره واقعه، اهل قیامت به سه دسته تقسیم شده: سابقون، اصحاب یمین، اصحاب شمال، آنگاه درباره قیامت هر یک به تفصیل سخن رفته است و در آخر سوره میفرماید :چون حیات و روح به حلقوم محتضر رسید شما آنوقت نگاه میکنید، ما به او از شما نزدیکتریم ولکن نمیبیند و اگر درباره مرگ مجبور نمیبودید حتماً حیات را به بدن او عودت میدادید. آنوقت در پایان سوره به طور اجمال چنین آمده «فَاَمّا اِنْ کانَ مِنَ المُقَرَّبینَ فَرَوْحٌ وَ رَیْحانٌ وَ جَنَّةُ نَعیمٍ. وَ اَمّا اِنْ کانَ مِنْ اَصْحابِ الْیَمینِ فَسَلامٌ لَکَ مِنْ اَصْحابِ الْیَمینِ وَاَمّا اِنْ کانَ مِنَ الْمُکَذِّبینَ الضّالّینَ فَنْزُلٌ مِنْ حَمیمٍ وَ تَصْلِیَةُ جَحیمٍ...». یعنی محتضر اگر از مقرّبان باشد پس (برای اوست) راحتی و ریحان و بهشت پر نعمت و اما اگر از اصحاب یمین باشد، سلام بر تو از اصحاب یمین و اما اگر از تکذیب کنان گمراه باشد پذیرائی است از آب گرم و ورود به جهنم. از اینکه (روح و ریحان) از «جنة نعیم» و همچنین «نُزُلٌ من حمیم» از «تصلیة حجیم» جدا شده میفهمیم که روح و ریحان و نزل حمیم در برزخ است و الّا ظاهراً لازم بود که جنّت و جحیم تنها گفته شوند زیرا روح و ریحان از جنّت و جحیم از جهنم جدا نیست. در تفسیر برهان سه حدیث از امام صادق «علیه السلام» نقل کرده است که فرموده: روح ریحان مال مؤمن است در قبر و جنّت نعیم در قیامت و حمیم در آخرت. ناگفته نماند آیه مُقَربین اعم از سه آیه گذشته است که فقط درباره شهیدان راه حق بود یعنی شامل شهداء و مقربین است و آیه اخیر مثل آیه که درباره فرعون و فرعونیان بود، منحصر به کفّار است و آیه وسط که درباره اصحاب یمین است از همه عمومیتر میباشد. در کتب حدیث روایات بی شماری داریم درباره حیات برزخی که تدبّر در کثرت و مضامین آنها، یقین میآورد که عالم قبر یک عالم مرموزی است و مردگان در آن یک نوع حیات به خصوصی و غیر قابل درک دارند از قبیل روایات نماز وحشت در شب اول دفن و زیارت اموات و خیرات و صدقات درباره آنها و این که مردگان گاهی به منازل خودشان متوجه میشوند و با زائران خود انس میگیرند و بعد از رفتن آنها متوجهاش میشوند و غیره اینها. برای نمونه میتوان مقداری از این روایات را در کتاب کافی ج 3 ص 228- 263 طبع آخوندی و بحار الانوار ج 6 ابواب برزخ طبع اخیر، مطالعه کرد. این روایات چنان که گفتیم میفهمانند: حیات برزخی بی شکّ وجود دارد و نوعی از تنعّم و عذاب در آن هست. ملاحظه عالم خواب بهترین نمونه برای درک عالم برزخ است ما سه جور خواب داریم یکی اینکه شخص میخوابد و در خواب چیزی نمیبیند و هیچ چیز نمیفهمد فقط پس از بیدار شدن میداند که خوابیده بود. دیگری اینکه شخص، خوابهای خوش میبیند و تمام آرزوهای خود را در مرحله وجود مشاهده میکند به طوری که بعد از بیدار شدن تأسف میخورد که ای کاش بیدار نمیشدم. سوم آنکه خوابهای پریشان میبیند گاه این خوابها طوری دلخراش و طاقت فرساست که از ترس فریاد میکشد و به صدای خویش از خواب میپرد. عالم برزخ باید این طور باشد شهیدان و مؤمنان خالص مانند شخص دوّم و کفار و مکذبین حقّ نظیر شخص سوّم و دیگران همچون شخص اوّل بی خبر مانند. روایاتی داریم که مضمون آنها چنین است: (در قبر سؤال نمیشود مگر از مؤمن محض و کافر محض، دیگران به سر خود رها میشوند). در این مضمون در کافی سه حدیث از ابی بکر حَضْرَمی و عبداللّه بن سنان و محمدبن مسلم از امام صادق «علیه السلام» و یک حدیث از امام باقر «علیه السلام» منقول است (کافی ج 3 ص 235). این روایات مفید آن مطلباند که درباره خواب و مقایسه برزخ به آن، گفته شد و بالملازمه تنعّم مؤمن خالص و تعذیب کافر و خالص را می فهمانند در خاتمه نا گفته نماند: موجودات زنده به چیزی میگویند که چهار خاصیت جذب و دفع و حرکت و تولید مثل داشته باشد و در غیر این صورت زنده نیست. دانههای گندم و سایر حبوبات و تخم گیاهان و گلها و غیره قبل از کاشته شدن هیچ یک از چهار خاصیّت فوق را ندارند ولی میدانیم درون هر یک از آنها سلّول زندهای به صورت خفته و بی حرکت وجود دارد که وقت کاشتن در اثر حرارت و رطوبت بیدار شده شروع به فعالیّت میکند. دانه گندم مثلاً به ظاهر مرده است ولی مانند شخص خوابیده نسبت به خود عالمی مرموز دارد و صندوق سر بستهای است. هکذا، انسان آنگاه که میمیرد حیات فعال او به صورت حیات خوابیده و بیاثر در میآید که ما از آن بی خبریم ولی نسبت به خود دنیائی است و دارای بعضی از شعور و آنگاه که پوسید و خاک شد، حیات درون ذرات خاک شده مثل تخمها به صورت خفته موجود است و نسبت به خود درک و شعور دارد. این در صورتی است که کسی به روح مجرّد قائل نشود و اگر وجود روح مجرّد را قبول داشته باشد که حتمی است و در روح و نفس خواهد آمد، درک مطلب بیش از پیش آسان خواهد بود. قابل دقّت است که قرآن از مرگ به (وفات) تعبیر میکند و آن در لغت به معنی اخذ است پس مرگ اخذ شدن و گرفته شدن انسان از فعالیت است نه از بین رفتن و درباره وفات ائمه «علیه السلام» آمده «قُبِضَ علیه السلام فی یوم کذا» یعنی در فلان روز اخذ و مقبوض گردید.
شاید در آنچه ترک کردم (و کوتاهی نمودم) عمل صالحی انجام دهم!» (ولی به او میگویند:) چنین نیست! این سخنی است که او به زبان میگوید (و اگر بازگردد، کارش همچون گذشته است)! و پشت سر آنان برزخی است تا روزی که برانگیخته شوند!