شَيْطَان

تکرارها: ۴

«شیطان» از مادّه «شطن» گرفته شده، و «شاطن» به معنای خبیث و پست آمده است و شیطان به موجود سرکش و متمرّد اطلاق می شود، اعم از انسان و یا جنّ و یا جنبندگان دیگر، و به معنای روح شریر و دور از حق، نیز آمده است، که در حقیقت همه اینها به یک قدر مشترک بازگشت می کنند. باید دانست «شیطان» اسم عام (اسم جنس) است، و به عبارت دیگر «شیطان» به هر موجود موذی و منحرف کننده و طاغی و سرکش، خواه انسانی یا غیر انسانی می گویند. مراد از «شیطان» در سوره «حجر» همان موجودات خبیثه متمردند که می خواهند به آسمانها بروند و گوشه ای از اخبار این عالم ما که در آسمانها منعکس است، از طریق «استراق سمع» (گوش دادن مخفیانه) در یابند، و به دوستان خود در زمین برسانند، ولی شهابها همچون تیر به سوی آنها پرتاب می شوند و آنها را از رسیدن به این هدف باز می دارند. === قاموس قرآن === دور شده. متمرد. این کلمه به صورت مفرد هفتاد بار و به صورت جمع (شیاطین) هیجده بار در قرآن مجید آمده است (المعجم المفهرس) و بررسی در آن از چند لازم است. معنای لغوی‏ به عقیده طبرسی و راغب و ابن اثیر و دیگران نون شیطان اصل کلمه است و آن از شطن یشطن می‏باشد شطن چنانکه سه دانشمند فوق و جوهری گفته به معنی دور شدن است «شَطَنَ عَنْهُ:بَعُدَ» علی هذا شیطان به معنی دور شده از خیر است چنانکه در مجمع البعید من الخیر گفته است. به قول بعضی نون آن زاید و اصل آن از شاط یشیط است و آن به معنی هلاکت است وآن به معنی هلاکت یا شدّت غضب است (نهایه) ولی محققین این قول را قبول ندارند. آنگاه نگارنده: شیطان وصف است نه اسم خاص آن روح شریر و به مناسبت دوری از خیر و از رحمت حق تعالی وصف شیطان بر او اطلاق شده است چنانکه نظیر این کلمه در «بلس ابلیس» گذشت و توصیف آن با رجیم (مطرود) شاهد این مطلب است. شیطان از ملائکه است یا از جن؟ صریح آیه [کهف:50] آن است که شیطان از نوع جنّ است و روایاتی در این باره نقل شده است از جمله در تفسیر عیاشی ذیل آیه 34 بقره از حضرت صادق علیع السلام نقل شده: جمیل بن درّاج از آن حضرت پرسید آیا ابلیس از ملائکه بود یا کاری از آسمان را عهده دار بود؟ فرمود: از ملائکه نبود و کاری از آسمان را مباشرت نداشت. از جنّ بود در میان ملائکه. فرشتگان چنان می‏دانستند که او از آنها نیست چون به سجده مأمور شد از او واقع شد آنچه واقع شد. در مجمع ذیل آیه 24 بقره از شیخ مفید رحمة اللّه نقل شده که گوید: او از جنّ بود و از ملائکه نبود در این باره از ائمه هدی علیهم السلام روایات متواتر نقل شده و این قول مذهب امامیّه است (تمام شد). از طرف دیگر ظهور استثناء در آیه [بقره:34]. و آیات دیگر که این سیاق را دارند. آن است که او از ملائکه بود و گرنه دستور به او شامل نمی‏شد و جائی برای عتاب و طرد نداشت و حق داشت که بگوید خطاب شامل من نبود. در خطبه 190 نهج البلاغه صریحاً او را ملک گفته است و آن چنین است «کَلّا ما کانَ‏ِ اللّهُ سُبْحانَهُ لِیُدْخِلَ الْجَنَّةَ بَشَراً بِاَمْرٍ اَخْرَجَ بِهِ مِنْها مَلَکاً». در مجمع ذیل آیه فوق فرموده: شیخ طوسی ملک بودن او را اختیار فرموده وآن در ظاهر تفاسیر ما از امام صادق علیه السلام نقل شده. و از ابن عباس و ابن مسعود و قتاده منقول است (تمام شد). به نظر نگارنده‏چنانکه در «بلس» گذشت جنّ. ملائکه از یک حقیقت اند و اختلاف صنفی و وصفی دارند به «ابلیس» رجوع شود در این صورت اطلاق جنّ و ملک هر دو به او صادق است این مطلب را المنار نیز گفته و قول راغب در ذیل نقل خواهد شده اگر گوئی: درباره ملائکه هست [انبیاء:26-27]. پس چطور شیطان نا فرمانی کرد؟ گوئیم: این سخن در «ملک» بررسی خواهد شد و اشکالی ندارد که صنف جنّ از ملائکه اهل گناه باشند. چنانکه در سوره جنّ هست. راغب در مفردات گوید: جنّ به دو وجه گفته می‏شود یکی روحانیّین که از دیده پنهان اند در این صورت ملائکه و شیاطین داخل در جنّ اند هر ملک جنّ است ولی هر جنّ ملک نیست (محل حاجت تمام شد). ولی اگر ملک و جنّ از یک حقیقت نباشد ناچار باید گفت: او از جنّ بود نه از کلائک زیرا آیه فوق الذکر در جنّ بودن او صریح و غیر قابل تأویل است. حدود تسلط شیطان در کیش ثنویت ایران قدیم اهریمن خالق مطلق بدی‏ها و شروز و آفات و موجودات زیان آور از قبیل مار، عقرب و غیره است، ممکن است بعضی خیال کنند: شیطان در قرآن و اسلام مرادف اهریمن در عقیده ایران باستان است. ولی این اشتباه محض است. شیطان و جنّ نقشی در کار خلقت ندارند. خالق تمام اشیاء خداوند است و کسی جز خدا در کار خلقت و تدبیر آن استقلالی ندارد چنانکه مفصلاً در «شرک» و و کلمه «اللّه» گذشت. قرآن در مقام ذمّ و ردّ چنین افکار باطل فرموده [انعام:100]. ایضاً فرموده [صافات:158]. آنچه به شیطان و اعوان او داده شده از حول و قوّه الهی است و آنهامطلقاً استقلالی ندارند گر چه در علت تفویض قدرت وسوسه به آنهاسخن بسیار است. حدود تسلّط شیطان و شیاطین فقط وسوسه قلبی و بهتر نمایاندن بدیها و بالعکس است و جز این تسلّط ندارند و در قرآن مجید هر چه در کار آنها گفته شده برگشت همه بر این اصل است. چنانکه شیطان خود در روز قیامت به مردم خواهد گفت [ابراهیم:22]. یعنی من بر ما تسلّطی نداشتم جزآن که شما را خواندم و از من قبول کردید. چنانکه در «سلطان» تحت عنوان تسلّط شسطان مفصلاً گذشت. و آیات [اعراف:20]، [نساء:120]، [انفال:48]، [بقره:268]. و آیات دیگر همه راجع به این مطلب اند. و این قدرت از جانب خدا اعطا شده ولی چند آیه هست که باید بررسی شوند. اول آیه [بقره:275]. در «خبط» مفصلاً در این باره صحبت شد رجوع شود و گفته شد که المنار شیطان را در آیه میکرب دانسته و به عقیده المیزان: اشعار آیه به دخالت جنّ در بعضی از دیوانگان قطعی است. دوم آیاتیکه نسیان را به شیطان نسبت میدهند نحو [انعام:68]. ایضاً آیه 42 یوسف، 63 کهف، 201 اعراف،. شاید این نسیان در اثر وسوسه‏های مخصوص باشد و شاید شیطان این تسلّط را نیز دارد. سوم آیه [ص:41]. در «ایّوب»احتمال دادیم که شاید منظور وسوسه رنج می‏داد نه اینکه شیطان سبب بیماری او بود. چهارم [زخرف:36]، [مریم:83]. در این دو آیه نیز تحریک شیطان و قرین بودنش به وسیله وسوسه است با اضافه اینکه خداوند در صورت کوری از ذکر خدا و کفر به آیات شیطان را مسلّط می‏کند. حکایت تمرد شیطان‏ حکایت عصیان این روح شریر در جاهای متعدد از قرآن کریم نقل شده ما آن را از سوره اعراف نقل می‏کنیم: ای بشر ما شما را اندازه گرفته به ادم سجده کنید (و اعتراف نمائید که او لایق خلافة اللّه در زمین است). ملائکه سجده کردند (و اعتراف کرده خاضع شدند) مگر ابلیش که از ساجدان نبود. خدا فرمود: ابلیس چه مانع شد تو را که سجده نکردی؟ گفت: من از او بهترم که مرا از آتش به خصوصی آفریده‏ای ولی او را از گل مخصوص (این استدلال از او بی جا و باطل بود که برتریّت در اثر استعداد و کار است و آدم استعداد خلافت خدائی داشت نه او). خدا فرمود: از آنجا فروش و تو را نرسد که در اینجا بزرگی کنی برون شو که تو از حقیران هستی. گفت:مرا تا روزیکه از نو زنده می‏شوند مهلت بده. فرمود: تو از مهلت شدگانی. (منظورش آن بود که مرا فعلاً از بین مبرو گرفتار منما خدا در جواب فرموده «اِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرینَ» گویا منظور این است که وجود تو طوری است که نخواهی مرد بلکه از زمره آنانیکه از مردن مهلت دادیم. شیطان چون این معلت را فهمید) گفت: پروردگارا در قبال اینکه مرا به فساد انداختی برای کمین آنهادر راه راست تو خواهم نشست سپس از جلو و پشت سرشان و از راست و چپ به سوی آنها خواهم آمد، طوری که بشتر آنها را بنده شکر گزار نخواهی یافت. خدا فرمود: «از اینجا مذموم و مطرود بیرون شو هر که از مردم پیروی تو کند حتماً حتماً جهنم را از شما پر خواهم کرد» اعراف:11-18. به نظر المیزان این حکایت و اغفال شدن آدم حاکی از روابط واقعی میان نوع انسان و ملائکه و ابلیس است که به صورت امر، امتثال، طرد، رجم، سؤال و جواب آمده است. غرض المیزان ظاهراً آن است که امر و نهی و خطاب به ابلیس و گفتگوی او با خدا در بین نبوده بلکه واقعیّت به این صورت ذکر شده است . در المنار ج 8 ص 329 گوید: آن (خطاب خدا و جواب شیطان و عصیان و نهی آدم) بیان واقعی صفت طبیعت بشر و طبیعت بشر شیطان و استعداد و کارهای آن دو است. سخن المنار و المیزان جواب اشکال بعضی مفسران که گفته‏اند: خدا چگونه به ابلیس خطاب کرد؟ آیا به وسیله ملائکه بود یا مطالب را در لوح محفوظ میدید؟ و آیا این عرضه را داشت که خدا او را طرف سؤال و جواب قرار بدهد؟ (مشروح اشکال مفسران). چرا این تسلط به شیطان داده شد؟ عالم ایجاد با همه وسعت و کثرت اجزاء، به هم دیگر مربوط و اخرش به اولش معطوف است. این ارتباط در حکمت الهی به طور ضرورت باید با تنافی و تضاد یا با کمال و نقص و وجدان و فقدان و رسیدن و حرمان باشد. اگر شرّ، فساد، رنج، فقدان، نقص، ضعف و امثال اینها در عالم نبود، برای خیر، صحت، راحت، وجدان، کمال و قدرت مصداقی نبود و چیزی از آنها درک نمی‏شد. اگر شقاوت نبود سعادت یافت نمی‏شد، اگر معصیت نبود طاعتی محقق نمی‏گردید و اگر قبح و ذمّ نبود مدح و حسن پیدا نمی‏شد و هر گاه عقاب نمی‏بود ثواب حاصل نمی‏شد. و اگر دنیا وجود نداشت آخرتی متکوّن نمی‏شد. اطاعت مثا امتثال امر خداست اگر عدم امتثال ممکن نبود فعل ضروری می‏شد و در آن صورت امر خدائی معنائی نداشت و تحصیل حاصل می‏شد. و آنگاه برای طاعت و عصیان، مدح و ذمّ و ثواب و عقاب باطل می‏گردید .و سپس دین، شریعت و دعوت وآنگاه نبوّت و رسالت و اجتماع و مدنیّت و انسانیّت سپس هر شی‏ء باطل می‏شد. از اینجا روشن می‏شود که وجود شیطان داعی بر شرّ و معصیت از ارکان نظام عالم انسانی است که بر سنت اختیار جاری است. شیطان مثل حاشیه‏ای در کنار صراط مستقیم که باید انسان آن را برود واقع شده است و کعلوم است که استقامت صراط با حاشیه‏ای که خارج از اوست معین می‏شود. (تلخیص از المیزان ج 8 ص 36-37). جنود و اولاد شیطان‏ شیطان در اضلال بشر تنها نیست بلکه اعوان و انصار دارد قرآن فرموده: شیطان و دارو دسته‏اش شما را از محلی می‏بینند که شما آنها را نمی‏بینید [اعراف:27]. و در جای دیگر فرموده: آیا او و ذریه‏اش را دوستان غیر از من می‏گیرید حال‏آن که آنها به شما دشمن اند [کهف:50]. و در جای دیگر فرموده:بتها و اغواء شدگان و جنود ابلیس همه برو در آتش افتند [شعراء:94-95]. هکذا تمام آیاتیکه نسبت اضلال و اغفال را شیاطین می‏دهند. در این صورت همانطور که ملک الموت اعوان و انصار دارد و یک جا [سجده:11]. و در جای دیگر فرموده [انعام:61]. و میدانیم که دیگران اعوان ملک الموت اند همچنین شیطان نیز جنود و اعوان دارد و از عنوان «جنود ابلیس»بدست می‏آید که تمام ارواح شریره از ابلیس که رئیس آنهاست پیروی آنها است پیروی می‏کنند . روایات اهل بیت علیهم السلام در این باره زیاد است برای نمونه به سفینة البحار لفظ «بلس»و «شطن» رجوع شود. قسم به خدائیکه محمد صلی اللّه و علیه و آله و سلم را به حق فرستاد عفریت‏ها و ابلیس‏ها بر مؤمن بیشتر از زنبوران بر گوشت اند مؤمن از کوه محکمتر است، کوه را با تبر می‏توان تراشید ولی مؤمن از دین خود کم نمی‏کند. لفظ شیطان بانس گفته می‏شود. به انسانهای دور از حق و متمرّد شیطان اطلاق می‏شود در قرآن کریم نیز یافته است مثل ]بقره:14]. ایضاً [انعام:112]. درست است که در اینگونه موارد شیاطین معروف نیز بدون الف و لام آمده است مثل [حجر:17]. و مثل [زخرف:36]. در این صورت شاید مراد از الشیطان یا الشیاطین انسانها باشند باید در این باره در آیات دقت بیشتر کرد. مثلاً شاید مراد از [بقره:102]، [انعام:121]. انسانهای متمرد باشند. نگارنده این احتمال را نزدیک به یقین می‏داند. خاتمه‏ مطالب دیگری درباره شیاطین و شیطان هست از قبیل رانده شدن از آسمانها، کار کردن برای حضرت سلیمان و غیره مثل [انبیاء:82]. که در جنّ گذشت و در جاهای مناسب ذکر شده است.
۰۱۱۳۵۷۹۱۱۱۳۱۵۱۷۱۹۲۱۲۳سال ۱: ۱سال ۲: ۰سال ۳: ۱سال ۴: ۱سال ۵: ۰سال ۶: ۰سال ۷: ۰سال ۸: ۰سال ۹: ۰سال ۱۰: ۰سال ۱۱: ۰سال ۱۲: ۰سال ۱۳: ۰سال ۱۴: ۰سال ۱۵: ۱سال ۱۶: ۰سال ۱۷: ۰سال ۱۸: ۰سال ۱۹: ۰سال ۲۰: ۰سال ۲۱: ۰سال ۲۲: ۰سال ۲۳: ۰
حجر · ۱۷

وَ حَفِظْنَاهَا مِنْ كُلِ شَيْطَانٍ رَجِيمٍ

و آن را از هر شیطان رانده شده‌ای حفظ کردیم؛

حج · ۳

وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ يَتَّبِعُ كُلَ شَيْطَانٍ مَرِيدٍ

گروهی از مردم، بدون هیچ علم و دانشی، به مجادله درباره خدا برمی‌خیزند؛ و از هر شیطان سرکشی پیروی می‌کنند.

صافات · ۷

وَ حِفْظاً مِنْ كُلِ شَيْطَانٍ مَارِدٍ

تا آن را از هر شیطان خبیثی حفظ کنیم!

تکویر · ۲۵

وَ مَا هُوَ بِقَوْلِ شَيْطَانٍ رَجِيمٍ

این (قرآن) گفته شیطان رجیم نیست!