إِذَا وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ
هنگامی که واقعه عظیم (قیامت) واقع شود،
سورة الواقعة
مکه · ۹۶ آیه· ترتیب نزول ۴۶
معرفی سوره واقعه (تفسیر نمونه)
اين سوره در مکه نازل شده و داراى ۹۶ آيه است
محتواى سوره واقعه
در «تاريخ القرآن » از «ابن نديم » نقل شده که سوره «واقعه » چهل و چهارمين سوره اى است که بر پيغمبر اکرم (صلى اللّه عليه و آله ) نازل شد قبل از آن سوره «طه »، و بعد از آن «شعرا» بوده است .
اين سوره همانگونه که از لحن آن پيدا است ، و مفسران نيز تصريح کرده اند، در مکه نازل شده است ، هر چند بعضى گفته اند آيه ۸۱ و ۸۲ در مدينه نازل گرديده ، ولى دليلى براى اين گفته در دست نيست ، و نشانه اى در آيات مزبور بر اين ادعا وجود ندارد.
سوره واقعه چنانکه از نامش پيدا است از قيامت و ويژگيهاى آن سخن مى گويد، و اين معنى در تمام آيات ۹۶ گانه سوره مساءله اصلى است ، اما از يک نظر مى توان محتواى سوره را در هشت بخش خلاصه کرد:
۱ - آغاز ظهور قيامت و حوادث سخت و وحشتناک مقارن آن .
۲ - گروه بندى انسانها در آن روز و تقسيمشان به «اصحاب اليمين » و «اصحاب الشمال » و «مقربين ».
۳ - بحث مشروحى از مقامات مقربين و انواع پاداشهاى آنها در بهشت .
۴ - بحث مشروحى درباره گروه دوم يعنى اصحاب اليمين و انواع مواهب الهى بر آنها.
۵ - بحث قابل ملاحظه اى درباره «اصحاب الشمال » و مجازاتهاى دردناک آنها در دوزخ .
۶ - ذکر دلائل مختلفى پيرامون مساءله معاد از طريق بيان قدرت خداوند، و خلقت انسان از نطفه ناچيز، و تجلى حيات در گياهان ، و نزول باران ، و فروغ آتش ، که در ضمن نشانه هائى از توحيد نيز محسوب مى شود.
۷ - ترسيمى از حالت احتضار و انتقال از اين جهان به جهان ديگر که آن خود نيز از مقدمات رستاخيز است .
۸ - نظر اجمالى ديگرى روى پاداش و کيفر مؤ منان و کافران و سرانجام سوره را با نام پروردگار عظيم پايان مى دهد.
فضيلت تلاوت اين سوره
درباره تلاوت اين سوره روايات زيادى در منابع اسلامى ذکر شده است ، از جمله در حديثى از رسول خدا مى خوانيم : «من قراء سورة الواقعه کتب ليس من الغافلين »: «کسى که سوره واقعه را بخواند نوشته مى شود که اين فرد از غافلان نيست ».
چرا که آيات سوره آنقدر تکاندهنده و بيدارکننده است که جائى براى غفلت انسان باقى نمى گذارد.
به همين دليل در حديث ديگرى از پيامبر (صلى اللّه عليه و آله ) مى خوانيم : وقتى از آن حضرت سؤ ال کردند: چرا با اين سرعت آثار پيرى در چهره مبارک شما ظاهر شده است ؟ در پاسخ فرمود: شيبتنى هود، والواقعه ، والمرسلات ، و عم يتسائلون : «سوره هاى هود و واقعه و مرسلات و عم مرا پير کرد»! (چرا که در اين سوره ها اخبار تکاندهنده اى از قيامت و رستاخيز و حوادث هولناک و مجازات مجرمان آمده ، همچنين داستانهاى تکاندهنده اى از سرگذشت اقوام پيشين و بلاهائى که بر آنها نازل شد).
در حديث ديگرى از امام صادق (عليه السلام ) مى خوانيم : من قراء فى کل ليلة جمعة الواقعة احبه الله ، و حببه الى الناس اجمعين ، و لم ير فى الدنيا بؤ سا ابدا، و لا فقرا و لا فاقة و لا آفة من آفات الدنيا، و کان من رفقاء اميرالمؤ منين (عليه السلام ): ((هر کس سوره واقعه را در هر شب جمعه بخواند خداوند او را دوست دارد و نزد همه مردم محبوب مى کند، و هرگز در دنيا ناراحتى نمى بيند، و فقر و فاقه و آفتى از آفات دنيا دامنگيرش نمى شود، و از دوستان اميرمؤ منان على (عليه السلام ) خواهد بود)).
در حديث ديگرى آمده است که عثمان بن عفان به عنوان عيادت وارد بر عبدالله بن مسعود شد در همان بيمارى که با آن از دنيا رفت ، پرسيد: از چه ناراحتى ؟ گفت : از گناهانم ، گفت : چه ميل دارى ؟ گفت : رحمت پروردگارم ! گفت : اگر موافق باشى طبيب براى تو بياوريم ؟ گفت : طبيب بيمارم کرده ، گفت : اگر مايل باشى دستور دهم عطاى تو را از بيت المال بياورند، گفت : آن روز که نيازمند بودم به من ندادى و امروز که بى نيازم به من مى دهى ؟!
گفت : مانعى ندارد براى دخترانت باشد، گفت : آنها هم نيازى ندارند، چرا که من سفارش کردم سوره «واقعه » را بخوانند، من از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) شنيدم که مى فرمايد: من قراء سورة الواقعة کل ليلة لم تصبه فاقة ابدا: «هر کس سوره واقعه را هر شب بخواند هرگز فقير نخواهد شد».
و به همين دليل در روايت ديگرى سوره واقعه سوره «غنى » ناميده شده است .
روشن است که تنها نمى توان با لقلقه زبان اينهمه برکات را در اختيار گرفت ، بلکه بايد به دنبال تلاوت فکر و انديشه ، و به دنبال آن حرکت و عمل باشد.
تفسیر نمونه، جلد ۲۳، صفحه ۱۹۳
تفسیر المیزان، برگزیده تفسیر نمونه، تفسیر نور، نکته‌های تفسیر نور، پیام‌های تفسیر نور، تفسیر اثنی عشری، تفسیر روان جاوید، تفسیر اطیب البیان
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
لَيْسَ لِوَقْعَتِهَا كَاذِبَةٌ
هیچ کس نمی‌تواند آن را انکار کند!
خَافِضَةٌ رَافِعَةٌ
(این واقعه) گروهی را پایین می‌آورد و گروهی را بالا می‌برد!
إِذَا رُجَّتِ الْأَرْضُ رَجّاً
در آن هنگام که زمین بشدّت به لرزه درمی‌آید،
وَ بُسَّتِ الْجِبَالُ بَسّاً
و کوه‌ها در هم کوبیده می‌شود،
فَكَانَتْ هَبَاءً مُنْبَثّاً
و بصورت غبار پراکنده درمی‌آید،
وَ كُنْتُمْ أَزْوَاجاً ثَلاَثَةً
و شما سه گروه خواهید بود!
فَأَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ مَا أَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ
(نخست) سعادتمندان و خجستگان (هستند)؛ چه سعادتمندان و خجستگانی!
وَ أَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ مَا أَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ
گروه دیگر شقاوتمندان و شومانند، چه شقاوتمندان و شومانی!
وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ
و (سومین گروه) پیشگامان پیشگامند،
أُولٰئِكَ الْمُقَرَّبُونَ
آنها مقرّبانند!
فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ
در باغهای پرنعمت بهشت (جای دارند)!
ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ
گروه زیادی (از آنها) از امّتهای نخستینند،
وَ قَلِيلٌ مِنَ الْآخِرِينَ
و اندکی از امّت آخرین!
عَلَى سُرُرٍ مَوْضُونَةٍ
آنها [= مقرّبان] بر تختهایی که صف‌کشیده و به هم پیوسته است قراردارند،
مُتَّكِئِينَ عَلَيْهَا مُتَقَابِلِينَ
در حالی که بر آن تکیه زده و رو به روی یکدیگرند!
يَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَانٌ مُخَلَّدُونَ
نوجوانانی جاودان (در شکوه و طراوت) پیوسته گرداگرد آنان می‌گردند،
بِأَكْوَابٍ وَ أَبَارِيقَ وَ كَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ
با قدحها و کوزه‌ها و جامهایی از نهرهای جاری بهشتی (و شراب طهور)!
لاَ يُصَدَّعُونَ عَنْهَا وَ لاَ يُنْزِفُونَ
امّا شرابی که از آن درد سر نمی‌گیرند و نه مست می‌شوند!
وَ فَاكِهَةٍ مِمَّا يَتَخَيَّرُونَ
و میوه‌هایی از هر نوع که انتخاب کنند،
وَ لَحْمِ طَيْرٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ
و گوشت پرنده از هر نوع که مایل باشند!
وَ حُورٌ عِينٌ
و همسرانی از حور العین دارند،
كَأَمْثَالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَكْنُونِ
همچون مروارید در صدف پنهان!
جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ
اینها پاداشی است در برابر اعمالی که انجام می‌دادند!
لاَ يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْواً وَ لاَ تَأْثِيماً
در آن (باغهای بهشتی) نه لغو و بیهوده‌ای می‌شنوند نه سخنان گناه آلود؛
إِلاَّ قِيلاً سَلاَماً سَلاَماً
تنها چیزی که می‌شنوند «سلام» است «سلام»!
وَ أَصْحَابُ الْيَمِينِ مَا أَصْحَابُ الْيَمِينِ
و اصحاب یمین و خجستگان، چه اصحاب یمین و خجستگانی!
فِي سِدْرٍ مَخْضُودٍ
آنها در سایه درختان «سِدر» بی‌خار قرار دارند،
وَ طَلْحٍ مَنْضُودٍ
و در سایه درخت «طلح» پربرگ [= درختی خوشرنگ و خوشبو]،
وَ ظِلٍ مَمْدُودٍ
و سایه کشیده و گسترده،
وَ مَاءٍ مَسْكُوبٍ
و در کنار آبشارها،
وَ فَاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ
و میوه‌های فراوان،
لاَ مَقْطُوعَةٍ وَ لاَ مَمْنُوعَةٍ
که هرگز قطع و ممنوع نمی‌شود،
وَ فُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ
و همسرانی بلندمرتبه!
إِنَّا أَنْشَأْنَاهُنَ إِنْشَاءً
ما آنها را آفرینش نوینی بخشیدیم،
فَجَعَلْنَاهُنَ أَبْكَاراً
و همه را دوشیزه قرار دادیم،
عُرُباً أَتْرَاباً
زنانی که تنها به همسرشان عشق می‌ورزند و خوش زبان و فصیح و هم سن و سالند!
لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ
اینها همه برای اصحاب یمین است،
ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ
که گروهی از امّتهای نخستینند،
وَ ثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ
و گروهی از امّتهای آخرین!
وَ أَصْحَابُ الشِّمَالِ مَا أَصْحَابُ الشِّمَالِ
و اصحاب شمال، چه اصحاب شمالی (که نامه اعمالشان به نشانه جرمشان به دست چپ آنها داده می‌شود)!
فِي سَمُومٍ وَ حَمِيمٍ
آنها در میان بادهای کشنده و آب سوزان قرار دارند،
وَ ظِلٍ مِنْ يَحْمُومٍ
و در سایه دودهای متراکم و آتشزا!
لاَ بَارِدٍ وَ لاَ كَرِيمٍ
سایه‌ای که نه خنک است و نه آرامبخش!
إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذٰلِكَ مُتْرَفِينَ
آنها پیش از این (در عالم دنیا) مست و مغرور نعمت بودند،
وَ كَانُوا يُصِرُّونَ عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ
و بر گناهان بزرگ اصرار می‌ورزیدند،
وَ كَانُوا يَقُولُونَ أَ إِذَا مِتْنَا وَ كُنَّا تُرَاباً وَ عِظَاماً أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ
و می‌گفتند: «هنگامی که ما مُردیم و خاک و استخوان شدیم، آیا برانگیخته خواهیم شد؟!
أَ وَ آبَاؤُنَا الْأَوَّلُونَ
یا نیاکان نخستین ما (برانگیخته می‌شوند)؟!»
قُلْ إِنَ الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ
بگو: «اوّلین و آخرین،
لَمَجْمُوعُونَ إِلَى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ
همگی در موعد روز معیّنی گردآوری می‌شوند،
ثُمَ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ
سپس شما ای گمراهان تکذیب‌کننده!
لَآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ
قطعاً از درخت زقّوم می‌خورید،
فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ
و شکمها را از آن پر می‌کنید،
فَشَارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ
و روی آن از آب سوزان می‌نوشید،
فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ
و همچون شتران مبتلا به بیماری عطش، از آن می‌آشامید!
هٰذَا نُزُلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ
این است وسیله پذیرایی از آنها در قیامت!
نَحْنُ خَلَقْنَاكُمْ فَلَوْ لاَ تُصَدِّقُونَ
» ما شما را آفریدیم؛ پس چرا (آفرینش مجدّد را) تصدیق نمی‌کنید؟!
أَ فَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ
آیا از نطفه‌ای که در رحم می‌ریزید آگاهید؟!
أَ أَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخَالِقُونَ
آیا شما آن را (در دوران جنینی) آفرینش (پی در پی) می‌دهید یا ما آفریدگاریم؟!
نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ وَ مَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ
ما در میان شما مرگ را مقدّر ساختیم؛ و هرگز کسی بر ما پیشی نمی‌گیرد!
عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثَالَكُمْ وَ نُنْشِئَكُمْ فِي مَا لاَ تَعْلَمُونَ
تا گروهی را به جای گروه دیگری بیاوریم و شما را در جهانی که نمی‌دانید آفرینش تازه‌ای بخشیم!
وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولَى فَلَوْ لاَ تَذَكَّرُونَ
شما عالم نخستین را دانستید؛ چگونه متذکّر نمی‌شوید (که جهانی بعد از آن است)؟!
أَ فَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ
آیا هیچ درباره آنچه کشت می‌کنید اندیشیده‌اید؟!
أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ
آیا شما آن را می‌رویانید یا ما می‌رویانیم؟!
لَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَاهُ حُطَاماً فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ
هرگاه بخواهیم آن را مبدّل به کاه در هم کوبیده می‌کنیم که تعجّب کنید!
إِنَّا لَمُغْرَمُونَ
(بگونه‌ای که بگویید:) براستی ما زیان کرده‌ایم،
بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ
بلکه ما بکلّی محرومیم!
أَ فَرَأَيْتُمُ الْمَاءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ
آیا به آبی که می‌نوشید اندیشیده‌اید؟!
أَ أَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ
آیا شما آن را از ابر نازل کرده‌اید یا ما نازل می‌کنیم؟!
لَوْ نَشَاءُ جَعَلْنَاهُ أُجَاجاً فَلَوْ لاَ تَشْكُرُونَ
هرگاه بخواهیم، این آب گوارا را تلخ و شور قرار می‌دهیم؛ پس چرا شکر نمی‌کنید؟!
أَ فَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ
آیا درباره آتشی که می‌افروزید فکر کرده‌اید؟!
أَ أَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَهَا أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِئُونَ
آیا شما درخت آن را آفریده‌اید یا ما آفریده‌ایم؟!
نَحْنُ جَعَلْنَاهَا تَذْكِرَةً وَ مَتَاعاً لِلْمُقْوِينَ
ما آن را وسیله یادآوری (برای همگان) و وسیله زندگی برای مسافران قرار داده‌ایم!
فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ
حال که چنین است به نام پروردگار بزرگت تسبیح کن (و او را پاک و منزّه بشمار)!
فَلاَ أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ
سوگند به جایگاه ستارگان (و محل طلوع و غروب آنها)!
وَ إِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ
و این سوگندی است بسیار بزرگ، اگر بدانید!
إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ
که آن، قرآن کریمی است،
فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍ
که در کتاب محفوظی جای دارد،
لاَ يَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ
و جز پاکان نمی‌توانند به آن دست زنند [= دست یابند].
تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِ الْعَالَمِينَ
آن از سوی پروردگار عالمیان نازل شده؛
أَ فَبِهٰذَا الْحَدِيثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ
آیا این سخن را [= این قرآن را با اوصافی که گفته شد] سست و کوچک می‌شمرید،
وَ تَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ
و به جای شکر روزیهایی که به شما داده شده آن را تکذیب می‌کنید؟!
فَلَوْ لاَ إِذَا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ
پس چرا هنگامی که جان به گلوگاه می‌رسد (توانایی بازگرداندن آن را ندارید)؟!
وَ أَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ
و شما در این حال نظاره می‌کنید (و کاری از دستتان ساخته نیست)؛
وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ وَ لٰكِنْ لاَ تُبْصِرُونَ
و ما از شما به او نزدیکتریم ولی نمی‌بینید!
فَلَوْ لاَ إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ
اگر هرگز در برابر اعمالتان جزا داده نمی‌شوید،
تَرْجِعُونَهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
پس آن (روح) را بازگردانید اگر راست می‌گویید!
فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ
پس اگر او از مقرّبان باشد،
فَرَوْحٌ وَ رَيْحَانٌ وَ جَنَّةُ نَعِيمٍ
در رَوح و ریحان و بهشت پرنعمت است!
وَ أَمَّا إِنْ كَانَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ
امّا اگر از اصحاب یمین باشد،
فَسَلاَمٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ
(به او گفته می‌شود:) سلام بر تو از سوی دوستانت که از اصحاب یمینند!
وَ أَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ
امّا اگر او از تکذیب‌کنندگان گمراه باشد،
فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ
با آب جوشان دوزخ از او پذیرایی می‌شود!
وَ تَصْلِيَةُ جَحِيمٍ
و سرنوشت او ورود در آتش جهنّم است،
إِنَ هٰذَا لَهُوَ حَقُ الْيَقِينِ
این مطلب حقّ و یقین است!
فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ
پس به نام پروردگار بزرگت تسبیح کن (و او را منزّه بشمار)!