الرَّحْمٰنُ
خداوند رحمان،
سورة الرحمن
مدینه · ۷۸ آیه· ترتیب نزول ۹۷· نام‌های دیگر: رحمن
معرفی سوره الرحمن (تفسیر نمونه)
اين سوره در مکه نازل شده و داراى ۷۸ آيه است
محتواى سوره الرحمن
اين سوره به طور کلى بيانگر نعمتهاى مختلف «معنوى » و «مادى » خداوند است که بر بندگان خود ارزانى داشته ، و آنها را غرق در آن ساخته است ، به طورى که مى توان نام اين سوره را «سوره رحمت » يا سوره نعمت گذارد، و به همين دليل با نام مبارک «الرحمن » که «رحمت واسعه الهى » را بازگو مى کند آغاز شده ، و با جلال و اکرام خداوند پايان گرفته است ، و ۳۱ بار جمله «فباى آلاء ربکما تکذبان » که به وسيله آن از بندگانش اقرار برنعمتهاى خود مى گيرد در آن ذکر شده .
بنابراين از يک نظر مجموع سوره يک بخش به هم پيوسته پيرامون نعمتهاى خداوند منان است ، و اما از نظر ديگر مى توان محتواى آن را به چند بخش تقسيم کرد:
«بخش اول » که مقدمه و آغاز سوره است از نعمتهاى بزرگ خلقت ، تعليم و تربيت ، حساب و ميزان ، وسائل رفاهى انسان ، و غذاهاى روحى و جسمى او سخن مى گويد.
«بخش دوم » توضيحى است بر مساءله چگونگى آفرينش انس و جن .
«بخش سوم » بيانگر نشانه ها و آيات خداوند در زمين و آسمان است .
در بخش چهارم از نعمتهاى دنيوى فراتر رفته ، سخن از نعمتهاى جهان ديگر است که با دقت و ظرافت خاصى ريزه کاريهاى نعمتهاى بهشتى اعم از باغها، چشمه ها، ميوه ها، همسران زيبا و باوفا، و انواع لباسها، توضيح داده شده است .
و بالاخره در «بخش پنجم » اين سوره اشاره کوتاهى به سرنوشت مجرمان و قسمتى از مجازاتهاى دردناک آنها آمده است ، ولى از آنجا که اساس سوره بر بيان رحمت الهى است در اين قسمت توضيح زيادى داده نشده ، به عکس نعمتهاى بهشتى که به طور مشروح و گسترده آمده است آنچنان که دلهاى مؤ منان را غرق سرور و اميد کرده ، غبار غم را از دل برمى دارد، و نهال شوق را در خاطر مى نشاند.
تکرار آيه «فباى آلاء ربکما تکذبان » آن هم در مقطعهاى کوتاه آهنگ جالب و زيبائى به سوره داده ، و چون با محتواى زيبايش آميخته مى شود و جاذبه خيره کننده اى پيدا مى کند، لذا جاى تعجب نيست که در حديثى از پيغمبر گرامى اسلام (صلى اللّه عليه و آله ) نقل شده است که فرمود: لکل شى ء عروس و عروس القران سورة الرحمن جل ذکره : «براى هر چيزى عروسى است ، و عروس قرآن سوره الرحمن است ».
قابل توجه اينکه واژه «عروس » گرچه در زبان فارسى به خصوص زن اطلاق مى شود، ولى در فرهنگ عرب به مرد و زن هر دو مادام که در مراسم عروسى هستند اطلاق مى گردد.
و از آنجا که مرد و زن در چنين مراسمى در بهترين و زيباترين حالات و کاملترين احترامات قرار دارند اين واژه به موجودات بسيار زيبا و گرامى اطلاق مى شود.
علت انتخاب نام «الرحمن » براى اين سوره و نيز تناسبش ناگفته پيداست .
فضيلت تلاوت سوره الرحمن از آنجا که اين سوره حس شکرگزارى را در انسانها به عاليترين وجهى برمى انگيزد، و بيان نعمتهاى مادى و معنوى دنيا و آخرت شوق طاعت و بندگى را در دل او افزايش مى دهد فضيلتهاى فراوانى براى تلاوت آن در روايات آمده است ، البته تلاوتى که در اعماق روح انسان نفوذ کند و مبداء حرکت گردد نه مجرد لقلقه زبان .
از جمله در حديثى از رسول خدا مى خوانيم : من قراء سورة الرحمن رحم الله ضعفه و ادى شکر ما انعم الله عليه : ((هر کس سوره الرحمن را بخواند خداوند به ناتوانى او (در اداى شکر نعمتها) رحم مى کند، و حق شکر نعمتهائى را که به او ارزانى داشته خودش ادا مى کند)).
در حديث ديگرى در «ثواب الاعمال » از امام صادق (عليه السلام ) مى خوانيم : تلاوت سوره الرحمن ، و قيام به آن را هرگز رها نکنيد، چرا که اين سوره در قلوب منافقان هرگز استقرار نمى يابد، و خداوند آن را در قيامت در صورت انسانى قرار مى دهد که زيباترين چهره ، و خشبوترين رائحه را دارد، سپس در جائى قرار مى گيرد که از همگان به خداوند متعال نزديکتر است ! خداوند از اين سوره مى پرسد: چه کسى در زندگى دنيا به محتواى تو قيام داشت و تلاوت تو را ادامه مى داد؟
در پاسخ مى گويد: خداوندا! فلان و فلان در اينحال صورتهاى آنها سپيد مى شود، خدا به آنها مى فرمايد: اکنون هر که را مى خواهيد شفاعت کنيد، آنها تا آنجا که آرزو دارند شفاعت مى کنند، و براى هيچکس شفاعت نمى کنند مگر اينکه به آنها گفته مى شود وارد بهشت شويد و هر کجا مى خواهيد ساکن گرديد!.
و در حديث ديگرى از آن حضرت آمده است : من قراء سورة الرحمن فقال عند کل «فباى آلاء ربکما تکذبان » لا بشى ء من آلائک رب اکذب ، فان قراءها ليلا ثم مات مات شهيدا، و ان قراءها نهارا فمات مات شهيدا:
هر کس سوره الرحمن را بخواند و هنگامى که به آيه «فباى آلاء ربکما تکذبان » مى رسد بگويد لا بشى ء من الائک رب اکذب : «خداوندا هيچيک از نعمتهاى تو را انکار نمى کنم » اگر اين تلاوت در شب باشد و در همان شب بميرد شهيد خواهد بود، و اگر در روز باشد و در همان روز بميرد نيز شهيد خواهد بود))!.
تفسیر نمونه، جلد ۲۳، صفحه ۹۱
تفسیر المیزان، برگزیده تفسیر نمونه، تفسیر نور، نکته‌های تفسیر نور، پیام‌های تفسیر نور، تفسیر اثنی عشری، تفسیر روان جاوید، تفسیر اطیب البیان
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
عَلَّمَ الْقُرْآنَ
قرآن را تعلیم فرمود،
خَلَقَ الْإِنْسَانَ
انسان را آفرید،
عَلَّمَهُ الْبَيَانَ
و به او «بیان» را آموخت.
الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ بِحُسْبَانٍ
خورشید و ماه با حساب منظّمی می‌گردند،
وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ يَسْجُدَانِ
و گیاه و درخت برای او سجده می‌کنند!
وَ السَّمَاءَ رَفَعَهَا وَ وَضَعَ الْمِيزَانَ
و آسمان را برافراشت، و میزان و قانون (در آن) گذاشت،
أَلاَّ تَطْغَوْا فِي الْمِيزَانِ
تا در میزان طغیان نکنید (و از مسیر عدالت منحرف نشوید)،
وَ أَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَ لاَ تُخْسِرُوا الْمِيزَانَ
و وزن را بر اساس عدل برپا دارید و میزان را کم نگذارید!
وَ الْأَرْضَ وَضَعَهَا لِلْأَنَامِ
زمین را برای خلایق آفرید،
فِيهَا فَاكِهَةٌ وَ النَّخْلُ ذَاتُ الْأَكْمَامِ
که در آن میوه‌ها و نخلهای پرشکوفه است،
وَ الْحَبُ ذُو الْعَصْفِ وَ الرَّيْحَانُ
و دانه‌هایی که همراه با ساقه و برگی است که بصورت کاه درمی‌آید، و گیاهان خوشبو!
فَبِأَيِ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را تکذیب می‌کنید (شما ای گروه جنّ و انس)؟!
خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ
انسان را از گِل خشکیده‌ای همچون سفال آفرید،
وَ خَلَقَ الْجَانَ مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ
و جنّ را از شعله‌های مختلط و متحرّک آتش خلق کرد!
فَبِأَيِ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟!
رَبُ الْمَشْرِقَيْنِ وَ رَبُ الْمَغْرِبَيْنِ
او پروردگار دو مشرق و پروردگار دو مغرب است!
فَبِأَيِ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟!
مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ
دو دریای مختلف (شور و شیرین، گرم و سرد) را در کنار هم قرار داد، در حالی که با هم تماس دارند؛
بَيْنَهُمَا بَرْزَخٌ لاَ يَبْغِيَانِ
در میان آن دو برزخی است که یکی بر دیگری غلبه نمی‌کند (و به هم نمی‌آمیزند)!
فَبِأَيِ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟!
يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجَانُ
از آن دو، لؤلؤ و مرجان خارج می‌شود.
فَبِأَيِ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟!
وَ لَهُ الْجَوَارِ الْمُنْشَآتُ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلاَمِ
و برای اوست کشتیهای ساخته شده که در دریا به حرکت درمی‌آیند و همچون کوهی هستند!
فَبِأَيِ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟!
كُلُ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ
همه کسانی که روی آن [= زمین] هستند فانی می‌شوند،
وَ يَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلاَلِ وَ الْإِكْرَامِ
و تنها ذات ذوالجلال و گرامی پروردگارت باقی می‌ماند!
فَبِأَيِ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟!
يَسْأَلُهُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ كُلَ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ
تمام کسانی که در آسمانها و زمین هستند از او تقاضا می‌کنند، و او هر روز در شأن و کاری است!
فَبِأَيِ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟!
سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلاَنِ
بزودی به حساب شما می‌پردازیم ای دو گروه انس و جنّ!
فَبِأَيِ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟!
يَا مَعْشَرَ الْجِنِ وَ الْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطَارِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ فَانْفُذُوا لاَ تَنْفُذُونَ إِلاَّ بِسُلْطَانٍ
ای گروه جنّ و انس! اگر می‌توانید از مرزهای آسمانها و زمین بگذرید، پس بگذرید، ولی هرگز نمی‌توانید، مگر با نیرویی (فوق العاده)!
فَبِأَيِ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟!
يُرْسَلُ عَلَيْكُمَا شُوَاظٌ مِنْ نَارٍ وَ نُحَاسٌ فَلاَ تَنْتَصِرَانِ
شعله‌هایی از آتش بی‌دود، و دودهایی متراکم بر شما فرستاده می‌شود؛ و نمی‌توانید از کسی یاری بطلبید!
فَبِأَيِ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟!
فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَكَانَتْ وَرْدَةً كَالدِّهَانِ
در آن هنگام که آسمان شکافته شود و همچون روغن مذاب گلگون گردد (حوادث هولناکی رخ می‌دهد که تاب تحمل آن را نخواهید داشت)!
فَبِأَيِ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟!
فَيَوْمَئِذٍ لاَ يُسْأَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لاَ جَانٌ
در آن روز هیچ کس از انس و جنّ از گناهش سؤال نمی‌شود (و همه چیز روشن است)!
فَبِأَيِ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟!
يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيمَاهُمْ فَيُؤْخَذُ بِالنَّوَاصِي وَ الْأَقْدَامِ
مجرمان از چهره‌هایشان شناخته می‌شوند؛ و آنگاه آنها را از موهای پیش سر، و پاهایشان می‌گیرند (و به دوزخ می‌افکنند)!
فَبِأَيِ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟!
هٰذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ
این همان دوزخی است که مجرمان آن را انکار می‌کردند!
يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَ بَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ
امروز در میان آن و آب سوزان در رفت و آمدند!
فَبِأَيِ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟!
وَ لِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ
و برای کسی که از مقام پروردگارش بترسد، دو باغ بهشتی است!
فَبِأَيِ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟!
ذَوَاتَا أَفْنَانٍ
(آن دو باغ بهشتی) دارای انواع نعمتها و درختان پرطراوت است!
فَبِأَيِ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟!
فِيهِمَا عَيْنَانِ تَجْرِيَانِ
در آنها دو چشمه همیشه جاری است!
فَبِأَيِ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟!
فِيهِمَا مِنْ كُلِ فَاكِهَةٍ زَوْجَانِ
در آن دو، از هر میوه‌ای دو نوع وجود دارد (هر یک از دیگری بهتر)!
فَبِأَيِ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟!
مُتَّكِئِينَ عَلَى فُرُشٍ بَطَائِنُهَا مِنْ إِسْتَبْرَقٍ وَ جَنَى الْجَنَّتَيْنِ دَانٍ
این در حالی است که آنها بر فرشهایی تکیه کرده‌اند با آسترهائی از دیبا و ابریشم، و میوه‌های رسیده آن دو باغ بهشتی در دسترس است!
فَبِأَيِ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟!
فِيهِنَ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ لَمْ يَطْمِثْهُنَ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَ لاَ جَانٌ
در آن باغهای بهشتی زنانی هستند که جز به همسران خود عشق نمی‌ورزند؛ و هیچ انس و جنّ پیش از اینها با آنان تماس نگرفته است.
فَبِأَيِ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟!
كَأَنَّهُنَ الْيَاقُوتُ وَ الْمَرْجَانُ
آنها همچون یاقوت و مرجانند!
فَبِأَيِ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟!
هَلْ جَزَاءُ الْإِحْسَانِ إِلاَّ الْإِحْسَانُ
آیا جزای نیکی جز نیکی است؟!
فَبِأَيِ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟!
وَ مِنْ دُونِهِمَا جَنَّتَانِ
و پایین تر از آنها، دو باغ بهشتی دیگر است.
فَبِأَيِ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟!
مُدْهَامَّتَانِ
هر دو خرّم و سرسبزند!
فَبِأَيِ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟!
فِيهِمَا عَيْنَانِ نَضَّاخَتَانِ
در آنها دو چشمه جوشنده است!
فَبِأَيِ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟!
فِيهِمَا فَاكِهَةٌ وَ نَخْلٌ وَ رُمَّانٌ
در آنها میوه‌های فراوان و درخت خرما و انار است!
فَبِأَيِ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟!
فِيهِنَ خَيْرَاتٌ حِسَانٌ
و در آن باغهای بهشتی زنانی نیکو خلق و زیبایند!
فَبِأَيِ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟!
حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ
حوریانی که در خیمه‌های بهشتی مستورند!
فَبِأَيِ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟!
لَمْ يَطْمِثْهُنَ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَ لاَ جَانٌ
هیچ انس و جنّ پیش از ایشان با آنها تماس نگرفته (و دوشیزه‌اند)!
فَبِأَيِ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟!
مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَ عَبْقَرِيٍ حِسَانٍ
این در حالی است که بهشتیان بر تختهایی تکیه زده‌اند که با بهترین و زیباترین پارچه‌های سبزرنگ پوشانده شده است.
فَبِأَيِ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟!
تَبَارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلاَلِ وَ الْإِكْرَامِ
پربرکت و زوال‌ناپذیر است نام پروردگار صاحب جلال و بزرگوار تو!